1857 Basilicata Depremi: Yıkıntıları Ölçen Mühendis

16 Aralık 1857, Napoli Krallığı'nın dağlık iç bölgesi Basilicata. Günler ılık ve açık geçmiş, insanlar uykuya çekilmiş. Saat on buçuğa doğru yer önce kısa, iki dakika sonra uzun ve şiddetli sallanıyor. Tepelerin üstüne kurulmuş taş kasabalar birkaç saniyede yığına dönüyor; resmî rakamlara göre 11 bine yakın kişi ölüyor. İki ay sonra İrlandalı bir mühendis, katırlar, bir tercüman ve bir fotoğrafçıyla yıkıntıların arasına giriyor. Onun raporu, depremlerin sahada bilimsel olarak incelenmesinin ilk büyük örneklerinden biri olacak.

Depremden önce

1857'de güney İtalya, Napoli'den yönetilen İki Sicilya Krallığı'dır; tahtta Kral II. Ferdinand oturur. Basilicata, krallığın en yoksul ve en dağlık eyaletlerinden biridir. Yollar dardır, kasabalara çoğu yerde ancak katır patikalarıyla ulaşılır.

Agri Vadisi'nin yukarısındaki Montemurro, yaklaşık 7.500 nüfuslu, canlı bir kasabadır. Deri tabaklama ve deri ticaretiyle tanınır; kumaş, halat ve çanak çömlek de satar. Kasaba, iki derin vadinin arasına uzanan kil bir dilin üstüne, kenarlara kadar yapılarla doldurulmuş biçimde kurulmuştur. Daha sonra buraya gelecek olan Robert Mallet, kasabayı eski ve genel olarak kötü yapılmış bir yer olarak anlatır.

Bölgeden çıkan anlatımlara göre 16 Aralık da önceki günler gibi yumuşak ve açık bir gündür. Moliterno'dan yazılan bir mektupta, güneşin sıcak olduğu, gökyüzünün berrak olduğu ve depremi haber veren bir işaretin fark edilmediği söylenir.

Gece on buçuğa doğru iki sarsıntı

Bugünkü kataloglar ana sarsıntıyı yerel saatle 22.15 civarına koyar. Napoli Kraliyet Gözlemevi müdürü Leopoldo del Re ise saati 22.10 olarak verir. Potenza'daki tanık Raffaele Battista, günbatımından saymaya başlayan eski İtalyan saatiyle "beşi çeyrek geçe" diye yazar. O saatte insanların çoğu uyumaktadır.

Deprem iki parça hâlinde gelir. Önce 4-5 saniye süren bir öncü sarsıntı Balvano ile Marsico Nuovo arasını sallar. Yaklaşık iki dakika sonra yaklaşık 25 saniye süren ana sarsıntı başlar. Büyüklüğü bugün 7,0 olarak hesaplanır; İtalyanca kaynaklar 7,1 der. Sarsıntı kuzeyde L'Aquila'dan doğuda Otranto'ya, güneyde Cosenza'dan batıda Ponza adasına kadar hissedilir.

En ağır yıkım Montemurro ile bugün Grumento Nova adını taşıyan Saponara'dadır. İki kasabada da ayakta bir iki bina kalır, onlar da ağır hasarlıdır. Tito, Marsico Nuovo, Calvello, Viggiano, Tramutola, Sarconi, Castelsaraceno, Polla ve daha pek çok kasabada evlerin çoğu yıkılır. Eyalet boyunca kilise çan kuleleri devrilir. Montemurro'da ve Viggiano'da yıkıntıların arasında yangın çıkar.

Potenza'da karanlık bir gece

Eyaletin merkezi Potenza'da hasar ağırdır ama ölü sayısı azdır. Battista'nın anlatımına göre kraliyetin eyaletteki temsilcisi olan intendant, evi çökerken kapılar açılmadığı için güçlükle ve yarı giyinik hâlde dışarı çıkar. İlk işi hapishaneye gitmektir; orada bir kargaşa başlamıştır. Ardından hastaneye geçer; yıkıntının altında kalan on bir kadın kurtarılır.

Potenza'da 12 binden fazla nüfusun içinde yirmi iki kişi ölür. Ölenlerden biri Paola Catenazzo'dur. Kaçarken bebeğini evde unuttuğunu fark eder, sallanan eve geri girer, çocuğu kucağına alıp dönerken ev üstlerine çöker. Mallet, Potenza'nın adının yurt dışında olduğundan çok duyulmasını hapishanedeki siyasi tutuklulara bağlar: yetkililer onları çatlayan duvarların arasından çıkarmaya kendilerini yetkili görmemiş, birkaçı enkaz altında kalmıştır.

Sabah olunca açık alanlarda barakalar kurulmaya başlanır. Gün içinde eyaletin dört bir yanından ulaklar gelir. Birkaç gün içinde, o gece eyaletteki her kasabanın sarsıntıdan etkilendiği anlaşılır.

Montemurro'nun yerinde bir yığın

Asıl felaket, Potenza'nın güneyindeki Agri Vadisi'ndedir. Battista, Montemurro'da 5 binden fazla kişinin öldüğünü yazar. Bugünkü İtalyanca kaynaklar 7.500 kişilik kasabada 3 bin ile 4 bin arasında ölü verir. Kasabanın nüfusu 1861 sayımında 3.655'e düşmüştür. Saponara'da 2 bin kişinin öldüğü, eski kalesinin tamamen yıkıldığı aktarılır.

Kurtarma elle, kürekle ve çoğu zaman çok geç yapılır. Battista'ya göre pek çok kişi yıkıntılardan ezilmiş ve yaralı olarak sağ çıkarılır, bazıları sekizinci günde bile. Altından sesler gelen birçok kişiye ise zaman ve iş gücü yetmediği için ulaşılamaz. Battista'ya mektup yazan bir rahip, Montemurro'da derin çukurlarda dokuz gün kalan insanların, katırların ve tavukların ise yirmi gün sonra canlı çıkarıldığını aktarır.

Calvello'dan gelen haberde, yargıç Paolo Navazio'nun yıkıntıdan çıkarılan yoksulların cesetlerini kendi omuzlarında taşıdığı, kasabanın belediye başkanının da ona yardım ettiği anlatılır. Ardından kış bastırır: Battista'ya göre depremden sonra sekiz gün hava açık kalır, sonra yağmur ve yoğun kar gelir; Ocak ortasında sert rüzgârlar zaten çatlamış duvarları daha da yıpratır.

Artçılar da durmaz. En yıkıcısı 26 Aralık sabahı saat 04.00 civarında gelir; 8 Mart 1858'de bir artçı daha hasar verir. Artçı sarsıntılar Mayıs 1859'a kadar sürer.

Kral Caserta'da kalıyor

Kral II. Ferdinand bölgeye gitmez, Caserta'daki sarayında kalır. Tarihçi Raffaele De Cesare, kralın 1851'de yıkılan Melfi'ye gittiğini, bu kez gitmediğini not eder. 21 Aralık'ta mühendis Ciancio ve teğmen Argia, 42 asker ve 54 donanma işçisiyle, doktorlar ve tersaneden çıkan malzemelerle bölgeye gönderilir. Krallığın resmî gazetesi, iki bin çadırın iki bin aile için yolda olduğunu yazar.

Kral yoksul depremzedelere dağıtılmak üzere 32 bin duka ayırır; öncelik, küçük işliklerini ve iş aletlerini kaybedenlere verilir. Kilise işleri bakanlığı kiliselerin onarımına 24 bin, cemaat kiliselerine 8 bin duka ayırır. 18 bin dukalık bir fonla Basilicata'da on, komşu Principato Citeriore'de dört rehin sandığı açılır.

De Cesare'ye göre bu yardımların çoğu kâğıt üzerinde kalır. Malzemenin azı yerine ulaşır; eski battaniyeler ve birkaç tahta yatak büyük gecikmelerle gelir. Halktan toplanan bağışlar Şubat 1858'e kadar 61.889 dukaya ulaşır. Napoli'de yardım için düzenlenen bir tiyatro gösterisi 4 bin duka toplar; şair Nicola Sole'nin deprem üzerine yazdığı şiir depremzedeler yararına satılır. Mallet ise resmî gazetedeki "kraliyet cömertliği" övgülerini raporuna çevirmeye gerek görmez, yalnızca fiziksel gözlemleri alır.

Resmî rakamlar sonradan netleşir. İçişleri bakanlığı raporuna göre yalnız Basilicata'da 9.257 kişi ölür, 1.359 kişi yaralanır; toplam ölü sayısı 11 bin civarındadır. De Cesare'nin aktardığı bölge dökümünde yalnız Potenza bölgesinde 8.909 ölü vardır. Resmî olmayan tahminler 19 bine kadar çıkar. Bu üst rakam hiçbir sayıma dayanmaz; aradaki fark, yıkıntının altında kalan ve hiç kayda geçmeyen ölüleri de yansıtıyor olabilir.

Dublin'den bir mektup

Robert Mallet, 1810'da Dublin'de doğmuş bir mühendistir. Babasının demir dökümhanesini İrlanda'nın büyük mühendislik firmalarından birine dönüştürmüş, deniz feneri ve köprü işleri yapmıştır. Aynı zamanda yıllardır depremleri inceler: 1846'da İrlanda Kraliyet Akademisi'nde depremlerin dinamiği üzerine bir bildiri sunmuş, kumda ve kayada patlatma deneyleriyle sarsıntı dalgalarının hızını ölçmeye çalışmıştır. "Sismoloji" ve "episantr" sözcüklerini kullanıma sokanlardan biri olarak anılır.

Napoli depremini ilk haberlerden öğrenir. 28 Aralık 1857'de Dublin'deki evinden Londra Kraliyet Cemiyeti başkanına bir mektup yazar. Mektupta, bu deprem gibi bir fırsatın bilim için kaçırılmaması gerektiğini, incelemenin hemen yapılması gerektiğini, çünkü geçen her saatin sahadaki izleri değiştirdiğini anlatır.

Jeolog Charles Lyell ve Roderick Murchison onu destekler; İngilizce kaynaklara göre Charles Darwin'in de tavsiye mektubu vardır. Cemiyet 150 sterlinlik bir ödenek ayırır ve 21 Ocak 1858'de yola çıkma izni verir. Mallet Paris'e ve Dijon'a uğrar, orada deprem kataloglarıyla tanınan Alexis Perrey ile görüşür. 5 Şubat'ta Napoli'ye varır.

Napoli hükümeti, yabancı bir bilim insanının iç bölgelere girmesine hemen izin vermez. Mallet beş gün bekler; izin sonunda Gaeta'daki kraldan telgrafla gelir. Bu arada bir tercüman bulur, kamp ve mutfak takımı, battaniye, yiyecek ve ilaç toplar, hepsini katırlara yükler. Gideceği yerlerde barınak ve yiyecek bulamayacağını bilmektedir. Yanında Kardinal Wiseman'ın din adamlarına hitaben yazdığı ve Napoli başpiskoposunun onayladığı bir tavsiye mektubu da vardır.

Katırla yıkıntıların arasında

Mallet, Vallo di Diano'dan dağları aşıp katır patikalarıyla Agri Vadisi'ne iner. 13 Şubat'ta Auletta'dadır; bulutların arasından güneşi ancak o gün görebilir. Pertosa'dan, Polla'dan geçer. Polla'da nehrin karşısındaki Palazzo Palmieri'nin çatlaklarını sayfalar boyunca inceler.

18 Şubat'ta Montemurro'dadır. Raporunda kasabanın bütünüyle büyük bir moloz yığınına döndüğünü, uçlardaki evlerin yamaçlardan aşağı kaydığını ve yamaçları beyaz taş akıntılarıyla kapladığını yazar. Ayakta kalan önemli yapı yalnızca dörttür; bunların başında üç katlı Palazzo Fino gelir. Manastır kulesinden geriye sivri bir taş parçası kalmıştır. Çan ya da yerinden oynamış eşya bulamaz; hepsi gömülmüş ya da kaldırılmıştır.

Saponara'ya baktığında, kasabanın yeniden kurulamayacağını düşünür; yıkım ona göre fazla mutlaktır. Güney İtalya'da aynı adı taşıyan "eski" ve "yeni" kasabaların çokluğunu buna bağlar: depremden sonra insanlar başka bir yere taşınır, ama evlerini yine aynı kötü yöntemlerle yapar. Mallet'in tahmini tutmaz; Saponara yerinde yaşamaya devam eder.

Mallet, Napoli'de yaşayan bir Fransız fotoğrafçıya izleyeceği yolu, çekilecek yapıları ve krokileri yazılı olarak verir. Raporda bu kişiyi "Grellier" diye anar ve işin güzel ama eksik yapıldığından, teslimin geciktiğinden yakınır. Sonraki araştırmalar, fotoğrafları Napoli'deki iki Fransız fotoğrafçının, Alphonse Bernoud ile Claude Grillet'nin sağladığını gösterir. Fotoğraf sayısı kaynağa göre değişir: bir kaynak 156 der, bir başkası yüzlerce tekli ve stereoskopik fotoğraftan söz eder. Bu fotoğraflar, bir depremin yıkımının fotoğrafla belgelendiği bilinen ilk örnekler arasında sayılır.

Mallet bölgede Şubat'ın büyük bölümünü geçirir; kuzeyde Melfi'ye kadar gider, 27 Şubat'ta dönüş yolunda Amalfi'de deniz seviyesini ölçer.

Çatlaklardan bir harita

Mallet'in yöntemi sadedir ama o güne kadar bu ölçekte uygulanmamıştır. Duvarlardaki çatlakların yönünü, devrilen sütunların ve fırlayan taşların düştüğü yeri ölçer. Her noktada sarsıntı dalgasının hangi yönden ve hangi açıyla geldiğini hesaplar. Bu yönleri haritada geriye doğru uzattığında, çizgilerin bir bölgede buluştuğunu görür.

Hesabına göre depremin kaynağı yaklaşık 14 kilometre uzunluğunda, 4,8 kilometre yüksekliğinde, eğri bir yarıktır; orta noktası yerin 9,25 kilometre altındadır. Yüzeydeki merkezi Polla yakınlarındaki Caggiano köyünün çevresine koyar. Verileri sonradan yeniden inceleyenler, yaklaşık 40 kilometre güneydoğuda, Montemurro yakınında ikinci bir odak olduğunu öne sürer. Bugünkü kataloglar da depremin merkezini Montemurro'ya yerleştirir.

Mallet raporunu Kraliyet Cemiyeti'ne sunar. Rapor 1862'de iki cilt olarak, "Gözlemsel Sismolojinin İlk İlkeleri" alt başlığıyla yayımlanır. Montemurro'nun neden bu kadar yıkıldığını üç nedene bağlar: kasabanın eski ve kötü yapılmış olması, kil zeminin binaların altında sallanıp hareketi büyütmesi ve tepenin biçimi.

Neyi değiştirdi

1857 Basilicata depremi, İtalya'da bilinen en büyük depremlerden biri olarak kayda geçer; Mallet'e göre Avrupa'da kaydı olan üçüncü büyük depremdir. Ama asıl önemi, ardından gelen incelemededir. Mallet, yıkıntıyı bir ölçüm alanı gibi okur; fotoğrafı bilimsel kanıt olarak kullanır; hasarın yalnız sarsıntıya değil zemine ve yapım biçimine de bağlı olduğunu gösterir. Bugün bir depremden sonra sahaya giden mühendislerin yaptığı işin ilk örneklerinden biri budur. Bu yüzden Mallet bazı kaynaklarda "sismolojinin babası" diye anılır; 1862'de İrlanda Kraliyet Akademisi'nin Cunningham Madalyası'nı alır.

Deprem, krallığın siyasi hayatına da dokunur. İtalyanca kaynaklara göre Montemurrolu Giacinto Albini'nin hazırladığı Bourbon karşıtı Lucania ayaklanması deprem yüzünden üç yıl gecikir ve hazırlıklar geçici olarak Corleto Perticara'ya taşınır. Ayaklanma sonunda Basilicata'yı Garibaldi'ye Bourbonlardan kurtarılmış olarak teslim eder.

Bugün

Montemurro'da bugün yaklaşık bin kişi yaşıyor. Depremden sonra başlayan nüfus kaybı, yüzyıl boyunca okyanus ötesine göçle sürdü. San Rocco Kilisesi, 1857'de yıkılan eski kilisenin temelleri üzerine yeniden yapıldı. 1860'ta eskisinin üçte biri büyüklüğünde yeniden kurulan San Giacomo Kilisesi ise 1980 Irpinia depreminde bir kez daha yıkıldı. Vadide bugün Pietra del Pertusillo Barajı'nın gölü uzanıyor.

Mallet'in yeniden kurulamaz dediği Saponara, bugün Grumento Nova adıyla Agri Vadisi'nin üstündeki tepede yaşamaya devam ediyor. Bernoud'un ve Grillet'nin çektiği fotoğraflar ile Mallet'in iki ciltlik raporu, bugün de deprem tarihçilerinin başvurduğu kaynaklar arasında.

Kaynaklar

• Mallet, R. (1862). Great Neapolitan Earthquake of 1857: The First Principles of Observational Seismology. 2 cilt, Chapman and Hall, Londra (içinde R. Battista'nın Basilicata anlatımının çevirisi ve Giornale del Regno delle Due Sicilie haberleri)
• Ferrari, G. ve McConnell, A. (2005). Robert Mallet and the "Great Neapolitan Earthquake" of 1857. Notes and Records of the Royal Society 59, 45-64 (özet)
• De Cesare, R. (1909). La fine di un Regno, I. Kısım, XII. Bölüm
• INGV, CFTI (İtalya Güçlü Depremler Kataloğu), 16 Aralık 1857 Basilicata kaydı
• Royal Society Picture Library, Mallet koleksiyonu: Palazzo Palmieri, Polla (Bernoud ve "Grellier")
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 1857 Basilicata earthquake; Robert Mallet (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İtalyanca), Terremoto della Basilicata del 1857; Montemurro (başlangıç kaynağı)