1783 Kalabriya Depremleri: Scilla Kumsalındaki Dalga ve İlk Bilim Heyeti

5 Şubat 1783, öğle vakti. Napoli Krallığı'nın en güneyindeki Kalabriya'da zeytinlik ve dut bahçeleriyle dolu Gioia ovası her günkü işine dalmış. Birkaç dakika sonra ova kasabalarının çoğu toz bulutuna dönecek. Gece Scilla kumsalına sığınanları dev bir dalga alacak. Sarsıntılar iki ay boyunca dinmeyecek. Bu felaketi ölçmek için krallık, bilim heyetleri ve ressamlarla bölgeye gidecek; ilk sistemli deprem incelemelerinden biri böyle doğacak.

Depremden önce

1783'te Kalabriya, başkenti Napoli olan ve Kral IV. Ferdinand'ın yönettiği krallığın bir parçasıdır. Güneydeki Calabria Ulteriore eyaletinde yaklaşık 440 bin kişi yaşar. Boğazın karşısındaki Sicilya'da Messina, limanı boyunca uzanan Palazzata adlı görkemli cephesiyle bölgenin en parlak şehridir.

Gioia ovası verimlidir. Birkaç ay sonra buradan geçecek bir İngiliz diplomat, gördüğü en güzel ve en bereketli ülke diye yazacaktır: zeytin, dut, meyve ağaçları, asmalar ve ağaçların gölgesinde buğday, bakla tarlaları. Evler ağırlıkla taş ve harçtan yapılmıştır; kasabaların bir kısmı ovanın gevşek, kumlu killi toprağına, bir kısmı derin vadilerin kenarındaki tepelere kurulmuştur.

Bölgenin altında bugün Sicilya-Kalabriya rift kuşağı denen, yaklaşık 350 kilometre uzunluğunda bir kırık sistemi vardır. Yer kabuğu burada yavaş yavaş gerilir. 18. yüzyılda bunu kimse bilmez; depremlerin nedeni üzerine yanardağ, yeraltı buharları ya da dağların içindeki madenler gibi açıklamalar tartışılır.

Scilla, boğazın kuzey ağzında, kayalık bir burnun üzerinde kurulu bir kıyı kasabasıdır. Kayanın tepesinde kasabanın efendisi Scilla Prensi'nin şatosu durur. Kasaba 18. yüzyıl boyunca ekonomik olarak büyümüştür.

5 Şubat, öğle vakti

İlk büyük sarsıntı 5 Şubat'ta öğleden hemen sonra gelir. Dönemin yazarı Giovanni Vivenzio saati İtalyan usulüyle "on dokuz ve çeyrek" olarak verir; bu, Fransız saatiyle öğleden yaklaşık kırk beş dakika sonrasıdır. Sonradan yazılan bir anlatıma göre sarsıntı iki dakika sürer. Merkez üssü Oppido ile Palmi arasındaki ovadadır. Bugünkü hesaplar büyüklüğü 7,0 ile 7,1 arasında verir; bu, İtalya tarihinin en güçlü depremlerinden biridir.

Ova kasabaları neredeyse uyarısız yıkılır. Casalnuovo'da enkazdan çıkarılanlar evlerinin "yerden kaldırıldığını" anlatır. Kasabanın üstündeki bir tepede bulunan bir adam, sarsıntıyı hissedip ovaya döndüğünde kasaba yerine beyaz bir toz bulutu gördüğünü söyler. Casalnuovo'da kasabanın hanımı Prenses Gerace Grimaldi ve dört binden fazla kişi ölür.

Oppido'nun kurulu olduğu tepe ikiye ayrılır; yıkıntılar iki nehrin arasındaki vadiyi doldurur ve suların önünü keser. Terranova'da ve Molochio'da dev heyelanlar evleri sürükler. Polistena'da yaklaşık 4.600 kişilik nüfustan 2.261 kişi ölür. Ovada yer yer kum ve su fışkırır, toprakta yuvarlak çukurlar açılır: bugün sıvılaşma denen olay.

Boğazın karşısında Messina da ağır yıkılır. Liman rıhtımı çöker, Palazzata ve katedral harap olur. Deniz boğazın iki yakasında önce çekilir, sonra kıyıyı basar; Messina'nın rıhtımları dalgalarla yıkılır.

Scilla kumsalında gece

Scilla'da öğlen sarsıntısı sırasında kasabanın yakınındaki bir kayadan büyük bir parça denize kopar. Prens, şatosunun ve kasabanın üzerinde durduğu kayanın da kopabileceğinden korkar. Kayıklar hazırlatır ve halkıyla birlikte kayanın dibindeki, etrafı kayalarla çevrili küçük kumsala iner. Evlerinden korkan halkın çoğu da prensin ardından geceyi açıkta, kumsalda ve kıyıya yakın kayıklarda geçirmeye karar verir.

Gece saat 00.20 civarında yeni bir sarsıntı olur. Büyüklüğü kaynaklara göre 5,9 ile 6,3 arasındadır; Scilla Fayı'nın kırıldığı düşünülür. Asıl felaket deprem değil, ardından gelen heyelandır: Scilla kumsalının güneybatısındaki Campallà Dağı'nın batı yamacından dev bir kütle, kaynaklara göre sarsıntıdan yaklaşık yarım saat sonra denize çöker. Dönemin rahip-doğabilimcisi Antonio Minasi kütlenin ön cephesini 450 metre olarak verir; daha sonraki bir kaynak iki kilometre der.

Durgun deniz birden kabarır. Dalga önce boğazın Sicilya yakasındaki Faro burnunu aşar, sonra büyük bir gürültüyle Scilla kumsalına döner. İnsanları kayıklarıyla ve yanlarına aldıkları eşyalarla birlikte kayalara çarpar ya da denize sürükler. Birinci dalgadan kurtulanları ikinci ve üçüncü dalga alır. Su Marina Grande mahallesinde evlerin çatısına kadar yükselir, dere yatağı boyunca 200 metre içeri girer. Santo Spirito Kilisesi yıkılır. Bir kadın, Gornelle çeşmesinin yanında 8,3 metre yükseklikte bir dut ağacına takılmış bulunur.

Dalganın yüksekliği için kaynaklar farklı rakamlar verir: Akademi raporuna göre Marina Grande'de su 6 ile 9 metre arasına çıkar, Minasi en yüksek noktayı 16 metre olarak yazar. Ölü sayısı da tartışmalıdır. Napoli'deki resmî kayıtlardan bilgi alan İngiliz elçisi, prensle birlikte 2.473 kişinin öldüğünü yazar. Modern bir revizyon çalışması ise çağdaş kaynaklara dayanarak 1.500'ün üzerinde ölü verir. Scilla Prensi de ölenler arasındadır. Karşı kıyıda, Faro burnunda dalga kayıkları ve 24 ya da 26 kişiyi denize çeker; kulede bulunan bir rahip de hayatını kaybeder.

Beş sarsıntı, iki ay

Yer durmaz. Bir kaynağa göre 5-7 Şubat arasında 949 sarsıntı sayılır. 7 Şubat'ta öğleden sonra, ilk merkez üssünün yaklaşık 40 kilometre kuzeydoğusunda büyüklüğü 6,6-6,7 olarak hesaplanan üçüncü deprem gelir. Serre dağlarının eteğinde, Acquaro ile Soriano arasındaki bütün köyler yıkılır; Soriano'nun büyük Dominiken manastırı bir taş yığınına döner.

1 Mart'ta Polia yakınında daha zayıf bir deprem olur. 28 Mart'ta ise ilkine yakın güçte, 7,0 büyüklüğünde son büyük sarsıntı, bu kez daha kuzeyde, Borgia ile Girifalco arasında patlar. Yaklaşık on saniye süren bu deprem Borgia, Girifalco, Maida ve Cortale'de yüzlerce kişiyi öldürür; Amato nehrinin kıyılarında kum volkanları görülür.

Felaketin büyüklüğü tek bir sarsıntının gücünden değil, depremlerin arka arkaya gelmesinden kaynaklanır. İlk depremde ayakta kalan, çatlamış binalar sonrakilerde çöker; halk onarım yapmaya fırsat bulamaz. Bugünkü yorum, her depremin gerilimi yeniden dağıtarak bir sonrakini tetiklediği yönündedir. Merkez üsleri, Aspromonte'den Catanzaro kıstağına doğru, yaklaşık 100 kilometrelik bir hat boyunca kuzeye ilerler.

Ölüleri saymak

Kalabriya'da 180'den fazla yerleşim tamamen ya da neredeyse tamamen yıkılır. Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Vivenzio, Calabria Ulteriore için 439.776 kişilik nüfustan 29.451 ölü sayar; bu, nüfusun yaklaşık yüzde 7'sidir. Messina ve çevresinde ölenler 630 ile 650 arasında verilir.

İngiliz elçisi, Napoli'deki devlet sekreterliğine gelen resmî listelere göre yalnız depremlerde ölenlerin 32.367 olduğunu yazar; yabancılarla birlikte gerçek sayının "en az 40 bin" olduğunu düşünür. Bugünkü tahminler 32 bin ile 50 bin arasında değişir. Yerel rakamlar da tutarsızdır: aynı elçi bir yerde Palmi için yaklaşık 3 bin, kendi ziyaretini anlattığı bölümde ise 1.400 ölü yazar. Oppido için 4.500 ile yaklaşık 5 bin arasında rakamlar verilir. Scilla ve Terranova gibi yerlerde nüfusun yüzde 70'ine varan kayıplardan söz edilir.

Napoli'nin cevabı

Napoli hükümeti 15 Şubat'ta Kont Francesco Pignatelli'yi Kalabriya Genel Vekili olarak atar. Pignatelli'ye acil ihtiyaçlar için 100 bin duka ve bölgedeki bütün valiler, mahkemeler, derebeyleri ve askerler üzerinde kralın yerine geçen geniş bir yetki verilir. Pignatelli karargâhını Monteleone'ye (bugünkü Vibo Valentia) kurar ve 10 Eylül 1787'ye kadar bölgede kalır.

Hayatta kalanlar yıkıntıların yanında "baraka" denen derme çatma barınaklarda yaşar. Kilise olarak daha büyük bir baraka kullanılır. Ölülerin çoğu enkazdan çıkarılıp yakılır. Heyelanların tıkadığı dereler göllere dönüşür: 1783 ile 1787 arasında bölgede 215 göl oluşur. Durgun sular sıtmayı getirir; salgın yıllarca sürer.

Akademinin heyeti

Napoli Krallığı'nın tepkisi yalnız yardım değildir. Kraliyet Bilimler ve Edebiyat Akademisi, depremi baştan sona belgelemek için Kalabriya'ya bir bilim heyeti gönderir. İngiliz elçisinin Mayıs 1783'te yazdığına göre Akademi başkanı bölgeye on beş üye ve yanlarında ressamlar yollamıştır. Heyetin başında Akademi'nin daimi sekreteri, hekim Michele Sarconi vardır. Antonio Minasi de Akademi adına Scilla ve çevresindeki olayları kaydeder.

Heyet köy köy dolaşır; yıkılan binaları, yarılan toprağı, yer değiştiren tepeleri, kum fışkıran çukurları, kuruyan ve yeni çıkan kaynakları kaydeder. Mimarlar Pompeo Schiantarelli ve Ignazio Stile gördüklerini çizer. Sonuç 1784'te Napoli'de yayımlanır: "Istoria de' fenomeni del tremoto avvenuto nelle Calabrie, e nel Valdemone nell'anno 1783". Kitabın yanındaki gravür atlası, yıkılmış kasabaları ve toprağın değişimini gösteren ilk ayrıntılı deprem görsellerinden biridir.

Akademi'nin çalışması tek değildir. Fransız jeolog Déodat de Dolomieu bölgeye gidip 1784'te Roma'da bir inceleme yayımlar. Vivenzio, Grimaldi ve başka yazarlar da kendi kitaplarını basar. Bu kadar çok gözlemcinin aynı depremi yerinde incelemesi, 1783'ü ilk sistemli deprem araştırmalarından biri hâline getirir.

Elçinin yolculuğu

Sir William Hamilton, 1764'ten beri İngiltere'nin Napoli elçisidir. Vezüv ve Etna üzerine yazılarıyla Londra'daki Kraliyet Bilim Derneği'nin üyesi olmuş, Copley Madalyası almıştır. Bir önceki yaz eşi Catherine'i kaybetmiştir. Depremlerin bir yanardağ etkinliğinden kaynaklandığına inanır ve bunu yerinde görmek ister.

2 Mayıs 1783'te, kralın verdiği pasaport ve yardım emirleriyle, bir Malta teknesi ve hizmetkârları için bir Napoli feluka'sıyla yola çıkar. Kıyı boyunca güneye iner, Pizzo'dan at sırtında Monteleone'ye, oradan ovaya geçer. Barakaları İngiltere'deki panayır çadırlarına, bazılarını domuz ağıllarına benzetir. Polistena'da ayakta tek bir ev göremez; her evin yerinde bir taş yığını ve kapısında iki üç yaslı insanın oturduğu bir baraka vardır.

Scilla'ya geçince Minasi'nin yardımıyla dalganın nedenini anlar. Kendisine anlatılan "kaynar su" hikâyesini sorgular. Faro'daki rahip ilk başta suyun sıcak olduğunu söyler; üstelenince bunun, suyun yazın olduğu kadar ılık olmasından ibaret olduğunu kabul eder. Scilla'da yaralananlar da suda sıcaklık hissetmediklerini söyler. Hamilton "gerçeğe ulaşmak ne kadar zor" diye not eder. 23 Mayıs'ta Napoli'den Sir Joseph Banks'e yazdığı uzun mektup, 3 Temmuz 1783'te Kraliyet Bilim Derneği'nde okunur ve derneğin dergisinde yayımlanır.

Hamilton depremin nedeni konusunda yanılır: sarsıntıların Stromboli ile Kalabriya arasında, denizin dibinde yeni bir yanardağın doğuşundan kaynaklanabileceğini düşünür. Bugün depremlerin fay kırılmalarıyla oluştuğu biliniyor. Ama yerinde gözlem yapması, zemin türüyle hasar arasında ilişki kurması (sert kayalık tepelerdeki yerleşimlerin, ovadaki gevşek topraktakilerden daha az zarar gördüğünü yazar) ve tanık anlatılarını sınaması, raporunu dönemin en değerli belgelerinden biri yapar.

Enkazın altındaki kızlar

Oppido'nun yıkıntılarından bir mil ötede kurulan yeni yerleşimde Hamilton'a iki kız gösterilir. On altı yaşlarındaki ilki on bir gün boyunca yiyeceksiz bir evin enkazı altında kalmıştır. Kucağında beş altı aylık bir bebek vardır; bebek dördüncü gün ölür. Kız küçük bir delikten sızan ışık sayesinde günleri tek tek saymıştır. Kurtarıldığında sağlığı yerindedir, ama hâlâ katı yiyecek yutmakta zorlanır. Diğer kız on bir yaşındadır; altı gün boyunca o kadar sıkışık kalmıştır ki yanağına bastıran eli yanağında yara açmıştır.

Palmi'de Hamilton, işçiler enkazı kazarken yıkılmış evinin üzerinde oturan, yaslı bir kadını görür; kadın her kazma darbesini gözüyle izler. Yıkılan kasabalarda ona hep aynı şey anlatılır: enkazdan çıkarılan anneler çoğu zaman çocuklarına sarılmış hâlde bulunmuştur. Scilla'da ise dört aylık hamile bir kadın dalgayla denize sürüklenir ve dokuz saat sonra sırtüstü yüzerken canlı bulunur. Yakınları onun yüzmeyi bildiğini söyler.

Neyi değiştirdi

Depremden birkaç ay sonra, Mayıs 1783'te hem Napoli hem Sicilya krallığı, yeni yapılacak binalarda taş duvarların içine ahşap bir iskelet konmasını zorunlu kılan kurallar çıkarır. Bu yapı tipine "casa baraccata" denir ve kurallar Avrupa'nın ilk deprem yönetmeliklerinden biri sayılır. 2013'te İtalyan araştırmacılar bu sistemin deprem dayanımını deneylerle test eder.

Bazı kasabalar yerinde yeniden kurulmaz. Oppido, eski yerinin yaklaşık 4 kilometre kuzeyinde, Napolili mühendisler Antonio Winspeare ve Francesco La Vega'nın tasarımıyla düz, dik kesişen sokaklar ve geniş meydanlarla yeniden yapılır. Palmi de yeni bir planla kurulur. Borrello ve eski Mileto ise terk edilir.

Yeniden yapımın parasını bulmak için Kral IV. Ferdinand, 4 Haziran 1784'te "Cassa Sacra" adlı bir kurum kurar: Calabria Ulteriore'deki manastırların ve kilise mülklerinin el konarak satılması ve gelirin yeniden yapıma aktarılması. Sonuç beklendiği gibi olmaz; açık artırmaya çıkan toprakları çoğunlukla zengin soylular toplar. Kurum 1796'da kaldırılır.

Bugün

Kalabriya'nın ova kasabalarının çoğu bugün 1783 sonrasının planlı sokaklarında yaşıyor. Eski Oppido'nun yıkıntıları, şatonun ve katedralin kalıntılarıyla bir arkeoloji parkı. Palmi'de depremin anısına bir anıt duruyor. Scilla'da Ruffo Şatosu hâlâ kayanın üzerinde, kumsala bakıyor.

Bölge rahat bırakılmadı: 1908'de Messina ve Reggio bir kez daha yıkıldı, Scilla yine ağır kayıp verdi. 1783'ün bilim heyetinin topladığı kayıtlar ise bugün de İtalyan deprem kataloglarının temel kaynakları arasında. 2006'da yayımlanan bir çalışma, Sarconi, Minasi, Vivenzio ve Hamilton'ın anlatımlarını yeniden inceleyerek 1783-1784 arasında on ayrı tsunami saydı; Scilla dalgasının ulaştığı yerleri haritaya döktü.

Kaynaklar

• Hamilton, W. (1783). An Account of the Earthquakes which happened in Italy, from February to May 1783. Philosophical Transactions of the Royal Society of London, 73.
• Sarconi, M. ve diğ. (1784). Istoria de' fenomeni del tremoto avvenuto nelle Calabrie, e nel Valdemone nell'anno 1783. Napoli, Reale Accademia delle Scienze e Belle Lettere.
• Graziani, L., Maramai, A. ve Tinti, S. (2006). A revision of the 1783–1784 Calabrian (southern Italy) tsunamis. Natural Hazards and Earth System Sciences, 6, 1053–1060.
• Vivenzio, G. (1783). Istoria e teoria de' tremuoti in generale ed in particolare di quelli della Calabria, e di Messina del MDCCLXXXIII. Napoli (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle).
• Vikipedi (İngilizce), 1783 Calabrian earthquakes; William Hamilton (diplomat) (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İtalyanca), Terremoto della Calabria meridionale del 1783; Cassa sacra; Michele Sarcone; Oppido Mamertina (başlangıç kaynağı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı