1511 Friuli Depremi: İsyan, Veba ve Yıkılan Kaleler

Mart 1511. Venedik Cumhuriyeti ile Habsburg İmparatorluğu arasındaki savaşın tam ortasındaki Friuli. Bir ay önce, karnaval perşembesinde Udine sokaklarında soylular öldürülmüş, köylüler kaleleri basmış. Bir yıl önce veba bölgeyi kasıp kavurmuş. 26 Mart Çarşamba öğleden sonra yer sarsılıyor; Udine'den Tolmin'e, Cividale'den Ljubljana'ya kaleler yıkılıyor. Friulili tarihçiler sonradan bu topraklarda 1511 kadar talihsiz bir yıl görülmediğini yazacak.

Depremden önce

16. yüzyılın başında Friuli, Venedik Cumhuriyeti'nin kuzeydoğu ucundadır. Bölge 1420'den beri Venedik yönetimindedir; merkezi Udine'dir. Venedik, Friuli'ye diğer kara topraklarına tanıdığı statüyü vermemiştir, ama bölgeyi Osmanlı akınlarına karşı bir tampon olarak önemser. Kırsal kesim hâlâ büyük ölçüde feodaldir: soylular köylülerden hizmet ve vergi ister, soylu aileler de kendi aralarında sürekli kavga eder.

Doğuda, bugünkü Slovenya'nın batısı Habsburg topraklarıdır. Burada evlerin çoğu ahşaptır, nüfus seyrektir. Dağların arasındaki küçük Idrija, birkaç yıl önce bulunan cıva yataklarıyla yeni yeni büyüyen bir maden yerleşmesidir; 1508'de zengin bir zincifre damarı bulunmuştur. Tolmin bir kale ve beylik merkezidir. Ljubljana, Škofja Loka ve Kamnik gibi kasabalarda taş ve tuğla binalar, kaleler ve manastırlar vardır.

Bölge yıllardır savaştadır. Cambrai Birliği ile Venedik arasındaki savaşta Habsburg orduları ile Venedik kuvvetleri Friuli ve Kras üzerinde çarpışır. Daha önceki Osmanlı akınları da izler bırakmıştır. Depremden bir yıl önce veba bölgeye yayılmış ve nüfusu ciddi biçimde azaltmıştır. Kıtlık da eksik değildir.

Tolmin'de depremden yalnızca yedi gün önce, 19 Mart 1511'de imzalanan bir belgeyle kale ve beylik Michael von Neuhaus adlı yeni bir sahibe geçer. Tolminliler için bu, zaten ağır olan yükümlülüklerin daha da artması anlamına gelir.

Acımasız karnaval perşembesi

Friuli'de köylü öfkesi birkaç yıldır kaynamaktadır. 1509'da silahlı köylüler Colloredo ailesinin Sterpo kalesini ele geçirip ateşe verir; mera ve orman anlaşmazlıkları bölgenin her yerinde çatışmaya döner. Soylular iki gruba ayrılmıştır: Venedik yanlısı Savorgnan ailesinin çevresinde toplanan ve halk arasında destek bulan "zamberlani" ile Della Torre ailesinin başını çektiği, Habsburglara yakın "strumieri".

27 Şubat 1511, karnavalın "şişman perşembesi"dir. Anlatılara göre Antonio Savorgnan, Udine'ye sahte bir imparatorluk saldırısı düzenletir ve halkı şehri savunmaya çağırır. Ortalık karışınca Della Torre ailesinin mülkleri yağmalanır; ardından Savorgnan sarayı dışında neredeyse bütün soylu sarayları talan edilir. Della Torre, Colloredo ve başka ailelerden pek çok kişi öldürülür; cesetler soyulup sokaklarda bırakılır. İsyancılar öldürülen soyluların giysilerini giyip onları taklit eder. Olay Friuli tarihine "Crudel zobia grassa", yani "acımasız karnaval perşembesi" adıyla geçer.

Şiddet günlerce sürer ve kırsala yayılır. Köylüler Spilimbergo, Valvasone ve Zoppola gibi kaleleri zorla alır. Toparlanan soylu kuvvetleri, Cellina Irmağı yakınındaki çarpışmada isyancıları yener. Udineli hümanist Gregorio Amaseo bu günleri "Historia della crudel zobia grassa" adlı eserinde anlatır. Aynı eserin başlığı, isyanın yanı sıra o yılın "korkunç felaketlerinden" de söz eder.

26 Mart, öğleden sonra

Deprem 26 Mart 1511 Çarşamba günü, öğleden sonra saat üç ile dört arasında gelir. Kataloglar saati farklı verir: İtalyan kataloğu CPTI15 15.30, tarihî depremler kataloğu CFTI5 14.40 diye kaydeder. Fark, dönemin saat hesabından gelir: İtalya'da 16. yüzyılda gün gece yarısından değil, gün batımından itibaren sayılır.

Bu saat farkı uzun süre bir yanılgıya yol açar. İtalyan ve Sloven kaynaklarındaki farklı saatler, aynı gün iki ayrı büyük deprem olduğu sanılmasına neden olur. Bugün araştırmacılar, saatlerin farklı hesaplandığını göz önüne alarak tek bir ana deprem olduğunu kabul ediyor.

Sarsıntı uzaktaki Venedik'te de güçlü hissedilir. Venedikli günlükçü Marino Sanudo, depremi o gün kaydeder: İtalyan usulüyle "yirmi saat üç çeyrek" sularında, hava biraz bulutluyken şehri ani bir sarsıntı vurur. Sanudo'ya göre sarsıntı öyle güçlüdür ki evler çöküyormuş gibi gelir. Bacalar sallanır, çan kuleleri yalpalar, kanallardaki su kaynıyormuş gibi çalkalanır. Kaynaklarda bazı kanalların bir süre kuruduğu, sonra suyun yükselip halkı korkuttuğu da yazılıdır. Trieste'de de deniz seviyesinin yükseldiği anlatılır.

Sarsıntı İsviçre'ye, bugünkü Slovakya'ya, Çek topraklarına kadar duyulur. Viyana'daki Aziz Stefan ve Venedik'teki Aziz Markos kiliselerinin de hasar gördüğü kaydedilir.

Yıkılan kaleler

En ağır yıkım Friuli'nin taş binalı kasabalarındadır. Sloven sismolog Andrej Gosar'ın aktardığına göre Friuli'de o dönemde çok sayıda kâgir ev vardır ve bu evler çöktüğü için can kaybı daha yüksektir. En büyük etki Cividale, Gemona ve Osoppo'da görülür; Venzone da ağır hasar alan yerler arasında sayılır. Udine'de, şehrin ortasındaki tepede yükselen ve Aquileia patriklerinden kalma eski kale yıkılır. Şehrin en eski kilisesi sayılan Santa Maria di Castello'nun cephesi de sonradan baştan yapılmak zorunda kalınacaktır. Gorizia, Cormons, Gradisca ve Monfalcone hasar görür.

Doğuda, Habsburg topraklarında tablo farklıdır. Seyrek nüfuslu dağ köylerinde ahşap evler sarsıntıya daha iyi dayanır; taş ve tuğla yapılar ise çok daha kötü etkilenir. Tolmin'deki iki kale de çöker ve muhafızları tarafından terk edilir. Bovec yıkılır. Predel Geçidi'nden geçen önemli dağ yolu, iki dağ yamacından kopan heyelanla kapanır.

Škofja Loka o dönem pek çok zanaatkâr loncasının bulunduğu hareketli bir kasabadır. Sokak boyunca sıkışık dizilmiş evler ağır hasar alır; kale yıkılır, Klarisse rahibelerinin manastırı, yargıç evi ve kasabanın tahıl ambarı zarar görür. Ljubljana'da Krayna yöneticilerinin kullandığı bölge sarayı oturulamaz hâle gelir, Töton Şövalyeleri'nin manastırı ağır hasar alır, sur duvarları yer yer çöker, kulelerin çoğu zarar görür. Bled, Kamnik, Turjak, Smlednik gibi yerlerdeki pek çok kale de ağır hasarlıdır.

Etki bugünkü Hırvatistan'a kadar uzanır. Zagreb'de hasar öyle ciddidir ki şehir halkı üç yıl boyunca vergiden muaf tutulur. Adriyatik kıyısındaki Piran'da da önemli hasar olduğunu gösteren izler yakın zamanda bulunmuştur.

Idrija'nın efsanesi

Deprem bugün Slovenya'da "Idrija depremi" diye bilinir, çünkü sonraki kaynaklar bu maden kasabasına büyük yıkım yükler. Ama o güne ait çağdaş kayıtlarda Idrija'da önemli bir deprem hasarına rastlanmaz. Bunun bir nedeni, kasabadaki binaların neredeyse tamamının ahşap olmasıdır.

Idrija'yı asıl vuran başka bir felakettir. Olaydan yaklaşık 170 yıl sonra yazılmış kaynaklara göre Idrija ile Spodnja Idrija arasında büyük bir heyelan ve kaya düşmesi olur, Idrijca Irmağı'nın yatağını kapatır. Yükselen su, maden yerleşmesini, madene ait ahşap tesisleri ve galerileri basar. Kaynaklar bu heyelan için iki ayrı tarih verir: 1511 depreminin hemen ardından ya da 1525. Heyelanın depremle doğrudan bağlantısını gösteren bir kanıt yoktur.

Artçılar ve korku

Ana depremden sonra toprak haftalarca, hatta bir yıl boyunca sarsılmaya devam eder. Görgü tanıkları 28 Mart, 19 Nisan, 15 Mayıs, 5 ve 6 Haziran, 24 ve 25 Haziran ile 3 Ekim'de yeni sarsıntılar kaydeder.

İnsanlar felaketi kendi dünyalarının diliyle açıklar. Friuli'de art arda gelen isyan, deprem ve veba, dönemin insanlarınca ilahi adaletin açık bir işareti olarak yorumlanır. Venedik'te patrik depremi "sodomi"ye bağlar; şehirde dualı yürüyüşler düzenlenir ve Venedik kurumlarında bu konuda yeni kurallar çıkarılır. Şehirde Meryem Ana'ya adanmış bir küçük tapınak, "Madonna del Terremoto" (Deprem Meryem'i) yapılır.

Udine'de ise kullanılmayan eski kuyular yeniden açılır. O dönemin düşüncesine göre depremlere yerin içinde sıkışan buharlar neden olur; kuyuların bu buharın dışarı çıkmasına yol açacağı umulur.

Habsburg tarafında Krayna dükalığının eyalet meclisi, 14 Nisan 1511'de İmparator I. Maximilian'ın sarayına gönderdiği temsilci Sigmund Mordax'a "büyük deprem" konusunda yazılı talimat verir. Bu belge bugün de korunmaktadır.

Kaç kişi öldü?

Depremin ölü sayısı bugün de belirsizdir. ABD'nin NOAA önemli depremler veritabanı 3.000 ölü verir; İngilizce ve Slovence kaynaklarda da en sık geçen rakam budur. Bazı yayınlarda 12.000 ölüden söz edilir. Slovenya'da depremin 500. yılı için hazırlanan "Anno Domini 1511" sergisinin rehberi, bu 12.000 rakamının büyük olasılıkla abartılı olduğunu yazar; Andrej Gosar da 2012'de bu rakamın "kesinlikle abartılı" olduğunu, ölü sayısının henüz tahmin edilemediğini belirtir. İtalyan tarihî deprem arşivi ASMI'deki değerlendirme ise Slovenya'da ölü sayısının belirsiz ama büyük olasılıkla düşük olduğunu söyler.

Sayımı zorlaştıran bir başka etken, aynı dönemde bölgeyi vuran diğer felaketlerdir. Savaş, isyan, salgın ve kıtlık aynı yıllara düşer; araştırmacılara göre savaşta ve Osmanlı akınlarında yıkılan bazı yapılar sonradan depreme yazılmış olabilir. Örneğin Trieste'deki savunma kulelerinin hasarı, eskiden depremin yol açtığı bir tsunamiye bağlanırken bugün Venedik donanmasının 1508'deki bombardımanına bağlanıyor. Çağdaş kaynaklarda bir tsunamiyi doğrulayan kayıt bulunamamıştır.

Tarih konusunda da karışıklık vardır. NOAA kaydı depremi 8 Ağustos 1511 tarihiyle ve Cividale merkezli olarak verir. Oysa çağdaş kaynaklarda 8 Ağustos'ta bölgeyi etkileyen bir depreme dair kanıt yoktur; yıkıcı deprem 26 Mart'ta olmuştur.

Büyüklük tahminleri de birbirinden ayrılır. Hasarın dağılımından hesaplanan değer 6,9'dur; Slovenya'daki şiddetlerin yeniden değerlendirilmesiyle 6,3 bulunmuştur. CFTI5 kataloğu 7,0, İtalya'nın CPTI15 kataloğu 6,32 verir. Slovenya'nın sismoloji ofisi 6,8 kullanır. En ağır etkilenen yerlerde şiddet Avrupa ölçeğine göre X'tur. Depremi hangi fayın ürettiği de kesin değildir: Slovenya'daki Idrija Fayı akla ilk gelen adaydır, ama kazı çalışmaları bu fayda 1511 tarihine uyan bir kırılma bulamamıştır. Friuli'deki yaklaşık 25 kilometrelik Borgo Faris-Cividale fayında ise 15-17. yüzyıllar arasına düşen bir kırılmanın izi vardır.

Yeniden kurulan kaleler

Bazı kaleler, Škofja Loka yakınındaki Divja Loka gibi, bir daha onarılmaz ve terk edilir. Škofja Loka'da Freising prens-piskoposu Pfalzlı Philipp yıkılan binaların onarımını hızlandırır; tahıl ambarı onarılır, kale neredeyse baştan yapılır.

Tolmin'de yeniden yapım köylülerin sırtına biner. Kozlov Rob tepesindeki kale deprem neredeyse yerle bir olmuştur. Köylüler yeni sahibi için o güne kadar görülmemiş ölçüde angarya çalıştırılır: inşaat için gereken suyu ve keresteyi tepeye taşırlar, Idrijalı madenciler yakındaki taş ocağında kireç için kaya kırar. Depremde kaledeki bütün saman da yok olmuştur; kale hizmetkârlarına yakın köylerden yeni saman toplama emri verilir. Tolmin Müzesi'nin sergi metnine göre bu yük köylüleri isyana sürükler; Friuli'deki 1511 köylü ayaklanmasının da etkisi olmuş olabilir.

Udine'de yıkılan eski kalenin yerine Venedikliler yeni bir kale yaptırır. İnşaat 2 Nisan 1517'de başlar ve elli yılı aşkın sürer; son aşamada Raffaello'nun öğrencisi Giovanni da Udine çalışır. Patrik sarayı da 1517'de, depremde yıkılan eskisinin yerine yeniden yapılır.

Siyasi hesaplaşma da sürer. Antonio Savorgnan bir süre sonra Habsburg tarafına geçer ve Villach'a yerleşir. 27 Mayıs 1512'de Villach'taki Aziz Yakup Kilisesi'nin çıkışında düşman soylu ailelerin düzenlediği bir saldırıyla öldürülür. Venedik, yeni ayaklanmaları önlemek için köylü temsilcilerinden oluşan bir kurul, "contadinanza" kurar.

Neyi değiştirdi

1511 depremi, Slovenya'nın bilinen en güçlü tarihî depremi kabul edilir ve Doğu Alpler'in deprem tehlikesi hesaplarında belirleyici üç olaydan biridir. Diğer ikisi 1348 Villach ve 1976 Friuli depremleridir. Araştırmacılara göre bu kadar güçlü bir deprem ancak onlarca kilometre uzunluğunda bir fayda oluşabilir; bu yüzden 1511'in nerede ve ne büyüklükte olduğu, bölgede bugün yapılan binaların nasıl tasarlanacağını da etkiler.

Deprem mimari tarihinde de bir iz bırakır. Slovence kaynaklara göre Doğu Alpler'de depremden sonraki on yıllarda yapılan yeniden yapım, gotik mimariden Rönesans mimarisine geçişin sınır çizgisidir. Udine Kalesi'nin bugünkü Rönesans görünümü de bu dönemin ürünüdür.

Deprem ayrıca tarihî kayıtların nasıl okunması gerektiğinin bir örneğidir. Gün batımından sayılan saatler bir depremi ikiye bölmüş, sonraki yazarlar Idrija'ya yaşanmamış bir yıkım yüklemiş, savaş hasarı depreme, bombardıman tsunamiye mal edilmiştir. Bu yanlışlar ancak çağdaş belgeler tek tek yeniden incelenerek ayıklanabilmiştir.

Bugün

Depremin 500. yılı olan 2011'de Slovenya'da anma etkinlikleri düzenlenir. Idrija'daki Gewerkenegg Kalesi'nde açılan "Anno Domini 1511" sergisi daha sonra Škofja Loka, Tolmin ve Ljubljana'yı dolaşır. Idrija'da, heyelanın oluşturduğu gölün ulaştığı su seviyesi mavi şeritlerle işaretlenir. Kasabanın eski merkezinde yaklaşık 200 kurtarıcının katıldığı "Idrija 2011 Depremi" tatbikatı yapılır. Bir gün sonra Gorizia'da İtalyan kurumları da bir bilimsel toplantıyla depremi anar.

Udine Kalesi, 1511'de yıkılan kalenin yerinde, şehrin ortasındaki tepede duruyor ve bugün şehrin müzelerine ev sahipliği yapıyor. Aynı topraklar 1976'da bir kez daha büyük bir depremle sarsıldı. Tolmin'in üzerindeki Kozlov Rob tepesinde kalenin kalıntıları bugün de görülebiliyor.

Kaynaklar

• Gosar, A. (2012). Petstoletnica najmočnejšega potresa na Slovenskem (Slovenya'nın en güçlü depreminin 500. yılı). Ujma, sayı 26, s. 289-294.
• Mestni muzej Idrija (2011). Anno Domini 1511: Ob 500-letnici največjega potresa na Slovenskem, sergi rehberi (Slovence-İngilizce).
• Camassi, R., Caracciolo, C. H., Castelli, V., Slejko, D. (2011). The 1511 Eastern Alps earthquakes: a critical update and comparison of existing macroseismic datasets. Journal of Seismology, 15, 191-213 (özeti).
• Slejko, D. Bollettino di Geofisica Teorica ed Applicata, ek sayı 1, Doğu Alpler'in tarihsel depremleri tablosu.
• INGV, ASMI İtalyan Tarihî Deprem Verileri Arşivi, 26 Mart 1511 Friuli-Slovenya depremi kaydı (CPTI15 ve CFTI5med parametreleri).
• Adriyatik Tsunami Kataloğu (Split Üniversitesi), 26 Mart 1511 Venedik Körfezi olayı.
• Moyer, S. (2011). City Desk. Humanities, Mayıs/Haziran 2011 (Marino Sanudo'nun günlüğünden alıntılar).
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 678.
• Vikipedi (İngilizce): 1511 Idrija earthquake, Friulian revolt of 1511, Udine; (İtalyanca): Castello di Udine, Gregorio Amaseo, Antonio Savorgnan; (Slovence): Potres na Idrijskem (1511) (başlangıç kaynakları).