1328 Norcia Depremi: Preci'de Ne İnsan Ne Hayvan Sağ Kaldı

Aralık 1328. Orta İtalya'da, Sibillini Dağları'nın batı eteğinde, Nera vadisinin taş kasabaları kışa girmiş. Norcia surlarını, kulelerini yeni yükseltmiş, iddialı bir dağ komünü. Kuzeyindeki küçük Preci kalesi ona bağlı. Bir kış sabahı, karanlıkta yer sarsılıyor. Floransalı tarihçi Giovanni Villani, Preci'de ne insan ne hayvan sağ kaldığını yazacak. Norcia için verdiği rakam ise 5 binden fazla ölü; bugünkü araştırmacılar bu rakamı tartışıyor.

Depremden önce

1320'lerin Norcia'sı, Papalık Devleti içinde kendi yolunu çizmeye çalışan bir kasabadır. 13. yüzyılda özgür bir komün olmuş, 14. yüzyılda Visso gibi komşularla ittifak kurarak Sibillini Dağları'nın önde gelen merkezi hâline gelmiştir. Bu dönemde kasabanın çevresine surlar örülür. Yakındaki güçlü Spoleto ile sürekli bir çekişme içindedir.

Kuzeydeki Preci, 1230'larda kayıtlara bir kale, yani castrum olarak geçer. 13. yüzyılın ortasında Norcia komününe bağlanmış, bu bağlılık 1276'da papalık elçisi tarafından resmen tanınmıştır. Bölge iki papalık eyaletinin sınırındadır: Spoleto Dükalığı ile Ancona Markası.

Papalık o yıllarda Roma'da değildir. Papa XXII. Ioannes Avignon'da oturur. Ocak 1328'de Bavyeralı IV. Ludwig Roma'ya girer ve Romalı soylu Sciarra Colonna'nın elinden imparatorluk tacını giyer. Nisan ayında papayı sapkınlıkla suçlayıp tahttan indirildiğini ilan eder, yerine bir karşı papa koyar. Aralık ayında Ludwig ordusuyla Pisa'dadır. Papalık toprakları savaşın ve siyasetin ortasında, merkezden uzak kalmıştır.

Norcia'nın toprağı depremlere yabancı değildir. Bilinen ilk kayıt MÖ 99'a aittir: Romalı yazarlar bir depremde kasabanın kutsal tapınağının yıkıldığını anlatır. Ondan sonra kaynaklar bin yıldan uzun süre susar. Kasabanın altındaki Norcia fay sistemi, Apeninler'in yavaşça gerilerek açılmasıyla oluşmuş, kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanan normal faylardan meydana gelir.

Bir aralık sabahı

Bugünkü İtalyan deprem kataloğu CFTI5Med, depremi 4 Aralık 1328 sabahı, şafak sularında, Greenwich saatiyle yaklaşık 06.15'e koyar. Merkez üssü Norcia'nın yaklaşık 9 kilometre kuzeyinde, Roccanolfi yakınındadır. Büyüklüğü 6,4 olarak hesaplanır; en ağır yıkımın görüldüğü yerlerde şiddet X'tur, yani yerleşimler büyük ölçüde yıkılmıştır.

Tarih uzun süre tartışmalı kalmıştır. Villani depremi yalnızca "aralık girerken" diye tarihler. Eski kataloglar ve ABD'nin NOAA veri tabanı bu yüzden 1 Aralık'ı yazar; İtalyan arşivinin kayıt kodu da 1 Aralık'tır. Günü 4 Aralık olarak düzelten iki tanıktır: Foligno'lu noter Bonaventura di Benvenuto'nun kroniği ve Ripatransone'deki Yahudi cemaatinin bıraktığı bir not.

Villani, yıkımın ani olduğunu ve "gece" geldiğini yazar. Kataloglar ise şafak vaktinden söz eder. İki anlatımda da insanlar evlerinin içinde, hazırlıksız yakalanır.

Norcia'da çöken surlar

Villani, Floransa'da tuttuğu büyük kroniği Nuova Cronica'nın on birinci kitabında olaya kısa bir bölüm ayırır. Bölümün başlığı, Norcia kentinin büyük kısmının depremlerle "çöktüğünü" söyler. Ona göre o aralıkta Marka'da, Norcia yöresinde birden fazla deprem olur ve kentin neredeyse büyük kısmı yıkılır.

Villani yıkılanları tek tek sayar: kentin surları, kuleler, evler, saraylar ve kiliseler. Komünün daha birkaç on yıl önce yükselttiği surlar da bunlara dahildir. CFTI5Med de Norcia'da evlerin, kulelerin, sarayların ve kiliselerin çöktüğünü, surların bir kısmının yıkıldığını kaydeder.

Ölü sayısı için Villani net bir rakam verir: yıkım ani olduğu ve gece geldiği için 5 binden fazla kişi ölmüştür. Bu rakam, bugün NOAA kaydında Norcia depremi için yazan 5 bin ölünün kaynağıdır.

Preci: sağ kalan yok

Villani'nin bölümündeki en ağır cümle Norcia için değil, kuzeydeki küçük kale için yazılmıştır. Kronikte "le Precchie" diye geçen Preci için Villani, ne bir insanın ne de bir hayvanın sağ kaldığını söyler. CFTI5Med de Preci'de bütün sakinlerin öldüğünü kaydeder ve kasabayı en yüksek şiddet derecesi olan X ile gösterir.

Aynı şiddet derecesi Montesanto için de verilir. Villani, Montesanto kalesinin de aynı biçimde yıkıldığını, Monte San Martino'nun, Cerreto'nun ve Visso kalesinin de bir kısmının çöktüğünü yazar. Cascia yakınındaki Castel San Giovanni'de evlerin ve yapıların çoğu yıkılır; Latince bir kaynak bunu "dirupavit" fiiliyle anlatır. Batıdaki Spoleto'da da pek çok ev çöker.

İtalyan arşivi bu depremin etkilerini 13 yerleşimde belgeler. Norcia, Preci ve Montesanto X; Cascia IX-X; Castel San Giovanni ve Spoleto IX; Cerreto di Spoleto, Monte San Martino ve Visso VIII-IX şiddetindedir. Adriyatik'e yakın Ripatransone'de sarsıntı güçlü hissedilir; Foligno'da ve Roma'da da duyulur.

Haber nasıl yayıldı

1328'de felaketin haberi ancak yazıyla, insan eliyle taşınır. Bugün depremi bildiğimiz kaynakların bir kısmı olaydan hemen sonra, bir kısmı yıllar sonra yazılmıştır. Katalogların "doğrudan kaynak" saydığı tanıklar şunlardır: Foligno'lu noter Bonaventura di Benvenuto'nun kroniği, Floransa'da Villani'nin Nuova Cronica'sı, Modena'da Giovanni da Bazzano'nun Chronicon Mutinense'si, Arezzo'da yazılan Annales Arretinorum minores, Perugia'nın halk dilindeki yıllıkları ve Mariano del Moro'nun Perugia anıları.

En sıra dışı tanıklık İbranicedir. Ripatransone'deki Yahudi cemaati depremi bir notla kaydeder. Not, bir dua kitabının sonuna eklenmiş olarak bugün Kudüs'teki İsrail Ulusal Kütüphanesi'nde saklanır. Not 4 Aralık 1328 depremini anar; İtalyan katalog bu nüshanın tarihini 1391 olarak verir. Ripatransone'de evlerin duvarları ve döşemeleri şiddetle sarsılmıştır.

Okuduğumuz kaynaklarda Avignon'daki papanın ya da bölgedeki papalık yöneticilerinin depreme nasıl karşılık verdiğine dair bir bilgi yoktur. Villani'nin bir sonraki bölümü, depremden birkaç gün sonra, 13 Aralık'ta Pisa'da toplanan bir meclisi anlatır: imparator Ludwig orada papayı mahkûm ettirmektedir. Dönemin büyük siyaseti, dağlardaki yıkımla ilgilenmez.

Kaç kişi öldü

1328 depremi için verilen ölü sayıları birbirinden çok farklıdır. Villani yalnız Norcia için 5 binden fazla der; NOAA bu rakamı bütün deprem için 5 bin olarak yazar. İtalyan Vikipedisi kaynakların 2 bin ile 5 bin arasında değiştiğini belirtir. İtalya'nın jeofizik enstitüsünün kataloğu CFTI5Med ise 2 bin ölü yazar ve bu rakamın güvenilirliğini orta düzeyde (B) değerlendirir. 2023'te yayımlanan bir paleosismoloji çalışması ise depremi yaklaşık bin kurbanla anar.

Ortaçağ kroniklerinde yuvarlak ve büyük rakamlar sık görülür. Villani olay yerinde değildir; Floransa'da, kendisine ulaşan haberlere göre yazar. Norcia'nın 1328'deki nüfusu bilinmediği için 5 bin rakamını kontrol etmek de mümkün değildir. Karşılaştırma için: 1703'te çok daha büyük bir deprem Norcia ve çevresini yerle bir ettiğinde, yerinde yapılan sayımlar Norcia ve kırsalında yaklaşık 1.400 ölü verir. Bu yüzden bugünkü araştırmacıların 1 ile 2 bin arasındaki tahminleri daha gerçekçi görünür. Kesin olan, Preci gibi bazı yerleşimlerin neredeyse tamamen yok olduğudur.

Neyi değiştirdi

İtalyan kaynaklarına göre deprem Norcia'nın kamu ve özel yapılarının çoğunu yıkar ve kasabanın bölgede güç olma isteğine son darbeyi vurur. Spoleto ile çekişen, ittifaklarla büyüyen komün bundan sonra eski gücüne kavuşamaz. 1354'te Norcia kesin olarak Kilise'nin yönetimine girer.

Preci yeniden kurulur. 1385'te Norcia'nın kayıtlarında "castrum Precis" adıyla yeniden görünür. Norcia'da ise San Benedetto bazilikasının çan kulesi 14. yüzyılda yükselir; kuşağına kazınmış tarih 1388'dir.

Depremin hatırası yüzyıllarca sürer. Katolik takviminde 4 Aralık Aziz Barbara'nın günüdür. 1599'da yazılan bir anıya göre Norcia halkı, yaklaşık üç yüzyıl önceki depremin kurbanlarını Aziz Barbara bayramında anmaya devam etmektedir.

Bilim için 1328, Norcia fay sisteminin nasıl çalıştığını gösteren depremlerden biridir. Araştırmacılara göre 1703'te yaklaşık 30 kilometrelik fay sisteminin tamamı kırılmış, 1328'de ise yalnızca bir ya da birkaç parçası harekete geçmiştir. 2023 çalışmasına göre 1328'den bu yana bölgede hasar ve ölüme yol açan 6 civarı büyüklükteki depremler ortalama 130 yılda bir, artı eksi 90 yıl sapmayla tekrarlanır.

Bugün

1328'den sonra Norcia defalarca yıkılır: 1599'da Cascia havzasının köyleri, 1703'te bütün bölge, 1859'da yeniden Norcia; 1859 depreminde kasabanın 676 evi yıkılır, ayakta yalnızca 76 ev kalır. 19 Eylül 1979'da, saat 23.36'da, 5,8 büyüklüğünde bir deprem Valnerina'yı yeniden sarsar. 1703 depremi sitede ayrı bir yazıda anlatılıyor.

30 Ekim 2016 sabahı 6,5 büyüklüğündeki deprem, 1328'deki gibi Norcia ile Preci arasında merkezlenir. Norcia'da San Benedetto bazilikasının nefi çöker, ayakta yalnızca cephe kalır. Preci'nin tarihi merkezi tümüyle kullanılamaz hâle gelir, yakındaki Sant'Eutizio manastırı hasar görür. Bazilikanın yeniden yapımı Aralık 2021'de başlar, özgün malzeme ve depreme dayanıklı tekniklerle 30 Ekim 2025'te tamamlanır.

Preci'nin tarihi merkezinin bir kısmı 2019'dan beri yeniden ziyaretçilere açık. Bugün yaklaşık 700 kişinin yaşadığı kasaba, 1328'de sakinlerini bütünüyle kaybettiği bilinen kasabadır.

Kaynaklar

• Giovanni Villani, Nuova Cronica, XI. kitap, CXI. bölüm (Porta baskısı; İtalyanca Vikikaynak metni)
• INGV, CFTI5Med: İtalya'nın Güçlü Depremleri Kataloğu, 4 Aralık 1328 Valnerina depremi kaydı (yerleşim şiddetleri, kaynakça, ölü sayısı)
• INGV, ASMI: İtalyan Tarihsel Makrosismik Arşivi, 1328 Valnerina kaydı
• Guidoboni ve Comastri (2005), Catalogue of Earthquakes and Tsunamis in the Mediterranean Area from the 11th to the 15th Century (CFTI kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Galli ve diğ. (2023), Paleoseismic evidence of five magnitude 7 earthquakes on the Norcia fault system in the past 8,000 years, Frontiers in Earth Science
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 520
• Vikipedi (İtalyanca ve İngilizce), Terremoto di Norcia del 1328; Norcia; Preci; Terremoto di Norcia del 1979; Sequenza sismica del Centro Italia del 2016-2017; Louis IV, Holy Roman Emperor (başlangıç kaynağı)