1933 Diexi Depremi: Nehre Kayan Kasaba ve 45 Gün Sonra Gelen Sel

25 Ağustos 1933 öğleden sonrası. Çin'in Sichuan eyaletinde, Min Nehri'nin dar vadisinde, sur içinde iki yüz küsur evden oluşan Diexi kasabası. Saat 15.50'de dağlar sallanmaya başlıyor ve kasaba birkaç dakika içinde yamaçla birlikte nehre kayıyor. Çöken dağlar nehri üç yerden kesiyor, arkada göller büyüyor. Kırk beş gün sonra, 9 Ekim akşamı göllerden biri setini yıkıyor ve sel, uyuyan vadiyi yüzlerce kilometre boyunca süpürüyor.

Depremden önce

Diexi, Sichuan'ın kuzeybatısındaki Mao İlçesi'nde, ilçe merkezinin 30 kilometre kadar kuzeyinde, Min Nehri'ne bakan bir taraçanın üzerinde kurulmuş küçük bir kasabadır. Önünde nehir, arkasında ağaçsız, dik bir dağ vardır. Jeolog Chang Longqing'in sonradan yaptığı sayıma göre surların içinde 278 ev ve beş yüzü aşkın kişi yaşar. Küçüktür ama Songpan ile Mao arasındaki kervan yolunun üzerindedir; yüzyıllardır bir garnizon ve ticaret kasabası olarak önemini korur.

Bölge Han Çinlileri, Tibetliler ve dağ köylerinde yaşayan Qianglar arasında bir sınır bölgesidir. 1933'te Çin'de merkezî bir yönetimden söz etmek zordur; Sichuan'ı birbiriyle yarışan generaller yönetir. Mao ve çevresi 28. Ordu'nun denetimindedir. Ordunun bölgedeki temsilcisi ve aynı zamanda Mao İlçesi'nin kaymakamı olan Zhang Xueyan, Diexi'de bir asayiş bürosu bulunduğunu, Tibetlilerle Hanlar arasındaki eski gerginlik yüzünden kasabada asker tutulduğunu anlatır.

Zhang, 1960'ta yazdığı anılarında kasabanın çevresinde garip söylentiler dolaştığını da aktarır: yamaçlarda irili ufaklı çukurlar vardır, kimi ileri gelenler gece sessizliğinde yerin altından su sesi geldiğini söyler. Zhang birkaç gece orada kalır ama bu sesi kendisi hiç duymaz.

Dört dakika

Deprem 25 Ağustos 1933'te yerel saatle 15.50'de gelir. Çin katalogları büyüklüğü 7,5 olarak verir; bugünkü uluslararası hesaplar 7,3-7,4 civarındadır. Merkez üssü Diexi'nin hemen yakınındadır. Sarsıntı Chengdu'da da hissedilir; NOAA kaydına göre şehirde bir kilisenin çan kulesinin tepesi düşer, surların bazı kısımları yıkılır, yüzü aşkın kişi ölür ya da yaralanır.

Amerikalı misyoner ve antropolog David Crockett Graham o gün İngiliz misyoner Thomas Torrance ile birlikte, merkez üssünün 80 kilometre kadar güneyindeki Wenchuan'dadır. Günlüğüne "yaklaşık dört dakika süren şiddetli bir deprem" yaşadıklarını, üç saat kadar sonra bir artçının geldiğini, dağlardan kayaların yuvarlandığını ve tozun güneşi kapattığını yazar.

Mao ilçe merkezinde Zhang Xueyan, uzaktan yaklaşan ve dörtnala koşan binlerce atı andıran bir uğultu duyar. Dışarı fırlar; memurlar ardından koşar, bazıları ayakta duramayıp emekleyerek çıkar. İlçe yönetiminin uzun binası arkalarında çöker. Avludaki yüzyıllık üç akasya ağacı bayrak gibi sallanır. Dört bir yandaki dağlardan toz yükselir, güpegündüz ortalık kararır. Kimileri yanardağ patladığını, kıyametin geldiğini düşünüp ağlar.

Nehre kayan kasaba

Asıl yıkım Diexi'dedir. Chang Longqing'in incelemesine göre kasabanın nehre bakan batı kesimi Min Nehri'ne doğru devrilir, bir kısmı dikine aşağı çöker, geri kalanını doğudaki dağdan inen kaya yığınları örter. Ayakta kalan, sur ile doğu kapısının küçük bir parçasıdır. Torrance, ertesi yaz gittiğinde kasabanın sur taşlarını eski yerlerinden üç kilometreden fazla uzakta, nehrin kenarında bulur.

Zhang Xueyan, sonradan ilçe merkezine ulaşan kurtulanların anlattıklarını not eder. Asayiş bürosunda çalışan bir adam o gün öğle yemeğini kasabanın tapınağında yemiş, bir çardakta uyuklamaktadır. Uyandığında bütün kasaba tek parça hâlinde aşağı inmiş, arkadaki dağ üzerine yıkılmıştır. Tapınaktan geriye yalnızca onun yattığı çardak kalmış, uçurumun kenarında asılı durmaktadır.

Kasabanın dışında, Jiaochang düzlüğünde yaşayan bir adam iki çocuğunu kollarının altına alıp kaçar. Önünde toprak yarılır, atlar; biraz ilerde bir yarık daha açılır, yine atlar. Onlarca yarığın üzerinden atlayıp kurtulur, ama koltuğunun altındaki iki çocuk bu yarıklardan birine düşmüştür. Bir başka aile, nehrin karşı yakasındaki yamaçta oynayan çocuklarını sonradan nehrin öbür tarafında, sağ olarak bulur. Bir başkası, ailesinin bir kaya oyuğunda sıkıştığını, yalnızca başlarını dışarı çıkarabildiklerini, ama uçurum yüzünden kimsenin onlara ulaşamadığını anlatır.

Sarsıntı yalnız Diexi'yi vurmaz. Batıdaki Heishui vadisinde Qiang köyleri, taş kuleleri ve evleri çöker. Chang Longqing'in sayımına göre yalnız Luhua ve Heishui köylerinde 1.345 kişi ölür.

Bir hafta sessizlik

Mao'da yer ancak bir saat sonra durulur; insanlar ayakta durabilir hâle gelince felaket haberleri ilçe binasına akmaya başlar. Zhang telefonla kuzeye ve güneye ulaşmaya çalışır ama hatlar kopmuştur. Ertesi gün santral memurları hatları onarmak için yola çıkar. Güneyde Weizhou ve Wenchuan'a bağlantı kurulur. Kuzey yolunda ise on li (beş kilometre kadar) gidildikten sonra dağ nehre inmiştir, geçecek yol kalmamıştır.

Diexi'den ilk haber ancak bir hafta sonra gelir: dağları aşarak gelen kaçaklar. Ardından yüzleri toz içinde, üstleri başları yırtık insanlar ilçe merkezine akın eder. Artçılar on dakikada, yarım saatte bir gelir; iki ay sonra bile gece gündüz birkaç kez yer sallanır. Chang Longqing, her sarsıntıda ve her sert rüzgârda yamaçlardan kaya ve toz döküldüğünü, güneşin rengini değiştirdiğini yazar.

Üç baraj, üç göl

Çöken dağlar Min Nehri'ni üç yerden keser. En yukarıda, Yinpingya'nın iki bin metreyi aşan kayalık yüzü nehre iner; Chang'e göre burada yüz metre kadar yüksek bir set oluşur. Ortada Jiaochang yakınındaki Daqiao'da ikinci bir set vardır. En aşağıda, doğrudan Diexi'nin altında, kasabanın ve karşı yamacın toprağı nehri doldurur. Chang bu setin yüksekliğini 160 metrenin üzerinde tahmin eder. Bölgede, kollarla birlikte on bir göl oluşur.

Setlerin arkasında su her gün yükselir. Torrance'ın 1934'te gördüğü en büyük göl 13 kilometre kadar uzunluktadır. Bir ara üç göl birleşir. Aşağıda ise nehir neredeyse kurur: Zhang'a göre Mao önünde Min Nehri'nden yürüyerek geçilebilir. Chengdu ovasındaki tarlalara giden su azalır. Herkesin aklında aynı soru vardır: Setler yıkılırsa ne olacak?

Zhang'ın anlattığına göre ordu, göllerden suyu kanalla akıtmanın gerekli olduğunu görür ama iş büyüktür. Bu arada Songpan yolu da kapanmıştır; kervanlar durur, vergi toplanamaz. Ordu yiyecek karşılığı çalışma usulüyle depremzedeleri yol yapımına koşar; yol iki hafta sonra kısmen açılır. Yamaçların sürekli kaya döktüğü kesimde ise yük ve yolcu, göl üzerinde kayıklarla taşınmaya başlanır. Zhang'a göre yukarı Min Nehri'nde ilk kez kayık işlemektedir.

9 Ekim gecesi

Depremden 45 gün sonra, 9 Ekim 1933 akşamı saat 19.00 civarında, en aşağıdaki Diexi seti yıkılır. Chang Longqing, biriken suyun gölden boşaldığını ve gürültüsünün on li öteden duyulduğunu yazar. Su, Daqiao'daki gölün bir kısmını da beraberinde alır. Torrance'ın anlatımına göre sel Heishui vadisine de dokuz-on kilometre girer ve Shaba köyünü basar; Chang'in kayıtlarında Shaba'da 44 kişi ölür.

Mao'da Zhang Xueyan gece nehrin uğuldadığını duyar. Yağmur yoktur. Bir askerle birlikte el feneriyle surlardan aşağı bakar, bir şey seçemez. Kapıdan çıkıp nehre inen merdivenin yarısına geldiğinde dev bir dalga üzerlerine yürür. Geri kaçarlar; birkaç adım sonra sel kapıya çarpar, kapı ve sur temeli yıkılır. Zhang telefonla güneydeki Weizhou'yu arar, alçakta oturanları uyarmalarını isteyecektir. Ama karşıda kimse açmaz. Zhang, iki santral memurunun gece boyu sohbet etmesinden bıkan Weizhou santralinin o gece aramaya cevap vermediğini sonradan öğrenir.

Mao kendi şansına sahiptir: Zhang çıkmadan önce kasabada gong çaldırıp halka dağa çıkmalarını söyletmiştir. İki dakika içinde yamaçlar fenerlerle dolar, sur içi boşalır. Sur dışındaki nehir mahallesi ise silinip gider. Nehrin ortasında, ışığı hâlâ yanan bütün bir ev sürüklenir; dağdakiler bunu ejderhanın gözü sanır.

Aşağıda Weizhou yerle bir olur. Shidaguan'da evlerin tamamı gider, 23 kişi ölür; Changningbao'da tek bir ev kalmaz, 21 kişi ölür. Zhang'ın anlattığına göre o günlerde depremi incelemeye gelen Sichuan Üniversitesi'nden genç bir öğrenci, sel gecesi Mao'nun yukarısındaki Shitaiguan'da kalmaktadır ve sel onu da alır. Ertesi gün su, yüzlerce kilometre aşağıdaki Guan İlçesi'ne, bugünkü Dujiangyan'a varır. Zhang, akıntının getirdiği ev parçalarının, eşyanın, insan ve hayvan cesetlerinin oradaki seti kapladığını yazar. 2.200 yıllık Dujiangyan sulama sisteminin baş yapıları, Çince Vikipedi'deki kayda göre 14 metrelik sel dalgası altında yok olur.

Kaç kişi öldü

Diexi depremi için tek bir ölü sayısı yoktur. NOAA'nın veritabanı 9.300 rakamını kullanır; aynı kayıtta 6.865 ve 10.000 rakamları da geçer. Çin kataloglarının özetine göre depremde 6.800'den fazla kişi ölmüş, sel 2.500'den fazla kişiyi alıp götürmüştür. Waterloo Üniversitesi'nden Song Ling ve Stephen Evans, selin ölü sayısını 2.423 olarak verir. Zhang Xueyan ise iki felakette 10 bin kadar kişinin öldüğünü ya da yaralandığını, maddi kaybın en az 200 bin yuan olduğunu yazar.

Diexi kasabası için bugün internette sık geçen "kasabadaki üç bini aşkın asker ve sivilin tamamı öldü" ifadesi de tartışmalıdır. Chang Longqing'in sayımında kasabada beş yüzü aşkın kişi yaşar; Zhang Xueyan da Diexi'yi "yüz küsur haneli" bir kasaba olarak anlatır. Üç binlik rakamın kasabayla birlikte çevresindeki köyleri de kapsadığı düşünülebilir.

Zhang'ın anıları ise bazı ayrıntılarda tutmaz: depremi öğle saatine, seli depremden "üç ay kadar" sonraya koyar. Anılar olaydan 27 yıl sonra yazılmıştır; saat ve tarih için Chang'in 1938 raporu ve deprem katalogları esas alınır.

Gelmeyen yardım

Zhang Xueyan'ın anlattıklarına göre bölgeye gelen para "devede kulak"tır. Sichuan'ı tek elde toplamaya çalışan General Liu Xiang adam ve para gönderip yolların onarılmasına, göllerin açılmasına yardım edeceğini söyler, ama işin büyüklüğünü görünce konu sürüncemede kalır. Qingdao'dan gelen bir Kızılhaç heyeti iki felaket bölgesini dolaşır, döndüklerinde yardım göndereceklerini söylerler; yardım gelmez. Zhang'a göre sonuç, halkın kendi başının çaresine bakması olur: acil erzak dağıtılır, kasabaların yüksek yerlerinde rüzgâr ve yağmurdan korunacak saman damlı kulübeler yapılır.

Chang Longqing, depremden birkaç gün sonra insanların ağaçtan barınaklar kurduğunu, ama her büyük artçıda bunların yıkıldığını yazar; ancak yarım ay sonra ev iskeleti dikmeye cesaret ederler. Fotoğrafçı Zhuang Xueben, Kasım 1934'te bölgeden geçerken Shigu'da halkın deprem ve sel korkusuyla tarlalara kurduğu derme çatma barınakları fotoğraflar. Araştırmacılara göre bunlar muhtemelen Çin'de çekilmiş en eski deprem barınağı fotoğraflarıdır.

Temmuz 1934'te Thomas Torrance iki yabancıyla birlikte Diexi'ye gider. Kasım 1934'te The West China Missionary News'da yayımlanan yazısında sel gecesini, insanların uykudayken yakalandığını ve karanlıkta suyun sesini duysalar bile kaçamadıklarını anlatır.

Neyi değiştirdi

Diexi, depremin asıl bedelinin bazen haftalar sonra ödendiğini gösterdi. Heyelanla oluşan barajlar ve bunların yıkılmasıyla gelen seller, Sichuan'da 2008 Wenchuan depreminden sonra Tangjiashan gölünde yeniden gündeme geldi. Song Ling ve Stephen Evans, Diexi'yi 20. yüzyılda Çin'deki en ağır heyelan kaynaklı felaketlerden biri olarak niteler.

Dujiangyan, Sichuan Su İşleri Dairesi başkanı Zhang Yuan'ın yönetiminde yeniden yapıldı; 1936'da biten onarım, bugünkü baş yapının yerini belirledi. Chang Longqing'in 1938'de Dizhi Lunping (Jeoloji İncelemesi) dergisinde yayımlanan raporu ile Zhuang Xueben'in fotoğrafları, Sichuan'da deprem araştırmalarının temel belgeleri arasına girdi.

Bugün

Diexi'nin battığı yerde iki göl hâlâ duruyor. Yerel olarak Dahaizi ve Xiaohaizi diye bilinen göller, Chengdu'dan Jiuzhaigou'ya giden yolun kenarında. Araştırmalara göre büyük gölde yaklaşık 70 milyon, küçük gölde 45-50 milyon metreküp su var; çıkışlar 80 yılı aşkın sürede biraz aşınmış, ama göller güvenli kabul ediliyor. Eski kasabadan geriye doğu kapısının bir parçası ve dağınık taşlar kaldı. Diexi adı, Jiaochang'daki yeni kasabaya taşındı.

Vadi hâlâ tehlikeli. 24 Haziran 2017 sabahı Diexi'ye bağlı Xinmo köyünün üstündeki dağ çöktü; kaya kütlesi 40 evi gömdü, 83 kişi öldü ya da kayboldu. Araştırmacılar, yamacın 1933 depreminden beri sağlam olmadığını hatırlattı.

Kaynaklar

• Zhang Xueyan, Mao İlçesi Diexi depremi anıları (1960), Sichuan Wenshi Ziliao Xuancui'den aktarıldığı biçimiyle
• Xu Jiting ve Hong Shizhong (2024), Thomas Torrance'ın "The Tieh-chi earthquake of August 1933 and afterwards" yazısı üzerine, Progress in Earthquake Sciences 54(7); D. C. Graham'ın günlüğünden alıntılar dahil
• Hong Shizhong ve diğ. (2011), Zhuang Xueben'in 1934'te çektiği Diexi fotoğraflarının incelenmesi, Seismology and Geology 33(1); Chang Longqing'in 1938 raporundan aktarımlar dahil
• Song Ling ve Stephen G. Evans (2014), GIS-based analysis of 1933 Diexi landslides and dam breach on the Min River, EGU Genel Kurulu bildirisi
• Frontiers in Earth Science (2024), Diexi heyelan barajı gölleri üzerine araştırma makalesi
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 3522)
• The Paper (Pengpai), 2017 Diexi haberi: eski kasabanın kalıntıları
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1933 Diexi earthquake, Diexi gölü, Dujiangyan, 2017 Sichuan landslide (başlangıç kaynağı)