1903 Kaşmer Depremi Turşiz Vadisinde Toprak Damları Çökertti

25 Eylül 1903, gece yarısını iki buçuk saat geçiyor. İran'ın doğusunda, Horasan'ın en verimli vadilerinden Turşiz'de insanlar kalın toprak damların altında uyuyor. Yer önce gürlüyor, sonra yirmiye yakın sert darbeyle sallanıyor. Sabah olduğunda kasabanın yarısı yıkılmış, çevredeki köyler toz içinde. Haberi dünyaya bir İngiliz konsolosun haftalık defteri ve Rus bir doktorun raporu taşıyacak; ölü sayısını ise kimse tam bilemeyecek.

Servinin gölgesindeki vadi

Turşiz, bugünkü Kaşmer'in eski adıdır. Kasaba, doğu-batı yönünde yaklaşık 80 kilometre uzunluğunda, 20 kilometre genişliğinde bir vadinin içindedir. Kuzeyde Kuh-i Surh ve Siyah Kuh dağları vadiden bin metre yükselir; yıl boyu inen suyu açık kanallar ve yeraltından akan kanatlar tarlalara taşır. Güneydeki alçak Begu sıradağı vadiyi Kevir-i Nemek çölünden ayırır. Batıya, Berdeskan'a doğru gidildikçe su azalır ve çöl kervan yolu Şahrud'a uzanır.

Bölgenin depremle ilgili eski bir efsanesi vardır. İranlı coğrafyacı Hamdullah Müstevfi'nin Nüzhetü'l-Kulub adlı eserinde aktardığına göre Keşmer köyünde, Zerdüşt'e atfedilen dev bir servi ağacı yükselir ve bu servinin gücü sayesinde köyde hiç deprem hissedilmez; oysa çevresinde depremler sıktır. Servi 9. yüzyılın ortasında Halife Mütevekkil'in emriyle kesilir. Ambraseys ve Moinfar, 1903'ten önce Turşiz vadisinde yaşanmış herhangi bir depreme dair kayıt bulamadıklarını yazar.

Kasabanın geçmişi iniş çıkışlıdır. 1822'de buradan geçen gezgin Fraser, Turşiz'i kötü yönetim ve ağır vergiler yüzünden harabeye dönmüş, 3-4 bin nüfuslu bir yer olarak anlatır. 1880'de gelen Stewart ise ipek ve buğday ticareti yapan, 5 bin kadar nüfuslu canlı bir kasaba bulur; kasabanın o sıradaki adı Sultanabad'dır. 1894'te gezgin Baumgarten Turşiz'de 6 bin kadar insan ve 1.200 konut sayar. Ona göre kasabaya 80 ile 120 arası köy bağlıdır. Köylerin toplam nüfusu bir aktarımda 21 bin, bir başkasında 24 bin olarak geçer.

İran bu yıllarda Kaçar hanedanının yönetimindedir; tahtta 1896'dan beri Muzaffereddin Şah oturur. Vadideki evlerin neredeyse tamamı kerpiç ve güneşte kurutulmuş tuğladandır. Çoğunun damı kubbe biçiminde kerpiçten örülür ve her yıl üzerine yeni bir kil tabakası serilir. Yıllar geçtikçe bu dam kalınlaşır, ağırlaşır.

Önceden gelen sarsıntılar

Turşiz'in güneydoğusundaki Türbet-i Haydari kasabasında bir Rus askerî doktoru görev yapar: Merkezî Sağlık İstasyonu'nun müdürü Dr. V. Almatov. Adı belgelerde Almazov diye de yazılır. Meteoroloji ve deprem gözlemlerini de o tutar. Onun kayıtları büyük depremden önceki aylarda bölgenin durgun olmadığını gösterir.

20 Temmuz 1902'de iki sarsıntı Türbet'in kuzeydoğusundaki Rud-i Mecan'da birkaç evi hasara uğratır. 10 Ocak 1903 öğleden sonra bir deprem Devletabad'da paniğe yol açar. Haziran 1903'te Türbet'te art arda küçük sarsıntılar hissedilir. Haziran sonundaki bir gece gelen sarsıntı yeraltından gelen bir gürültüyle birlikte gelir, halk sokaklara kaçar. Bu sarsıntıların hiçbiri bin kilometre ötedeki en yakın deprem istasyonlarına kaydedilmez. Ardından üç ay sessizlik olur.

Gece 02.31

Ana deprem 25 Eylül 1903'te, hicri takvimle 3 Recep 1321'de gelir. Greenwich saatiyle 01.20'dir. Turşiz'de yerel saat 02.31'i gösterir. Almatov'un raporuna göre önce yeraltından bir uğultu duyulur, ardından ani darbeler başlar; insanlar bunlardan yirmiye kadarını sayar. Sarsıntı 25-30 saniye sürer, halkın çoğu kuzeybatıdan geldiğini söyler.

Türbet-i Haydari'de saat 02.28'dir. Sarsıntıdan yaklaşık beş saniye önce uzaktan gelen bir gök gürültüsünü andıran güçlü bir ses duyulur. Kapılar ve pencereler şiddetle sarsılır, yataklar sallanır, kap kacak tıkırdar. Deprem güneyde Bicistan'da, batıda Dustabad, Torud ve Şahrud'da da hissedilir. Meşhed'de hissedildiğine dair bir kayıt yoktur. Ambraseys ve Moinfar, hissedilen alanın 200 bin kilometrekareye ulaştığını hesaplar.

Deprem o yılların ilkel sismograf ağına da yakalanır. On beşten fazla istasyon onu kaydeder; dalgalar 4.500 kilometreden uzaktaki Kew'e ve İrkutsk'a kadar ulaşır. Kayıtları ilk alan istasyon Taşkent'tir. Yine de dönemin İran ve yabancı basınında depreme pek yer ayrılmaz.

Çöken toprak damlar

Turşiz'deki 1.200 evden yarısı yıkılır, yaklaşık 400'ü ağır hasar görür, geri kalanı hafif zarar görür. Pişmiş tuğladan duvarlar yer yer çatlar ama ayakta kalır. Kerpiç evlerde ise kubbeli damlar çöker. Almatov bu çöküşün önemli bir nedeninin, yıllar içinde yetmiş santimetreye yaklaşan kalın kil tabakası olduğunu yazar. Hasar en çok kasabanın güneyinde ve kuzeydoğu mahallelerinde yoğunlaşır. Kuzeydeki dağlardan kayalar kopar.

Yetmiş yıl sonra bölgede çalışan Ambraseys ve Moinfar, o geceyi çocukken yaşamış seksenlik yaşlılarla konuşur. Yaşlıların hatırladığına göre kasabada yaklaşık 150 ev tamamen çöker ve 80 kadar kişi ölür. Bulurian mahallesinde 27, Kucet mahallesinde 7 kişi hayatını kaybeder. Çarşının bir bölümü yıkılır, caminin eyvanı çöker. Minareler ayakta kalır ama korkuluklardan kopan tuğlalar aşağı savrulur. Eski sur duvarlarının kalıntıları da yere iner.

Batıdaki köyler

Yıkım asıl olarak Turşiz'in batı-güneybatısına, Şeşteraz ovasına uzanır. Zendecan adlı küçük yerleşimde 110 kişi kayıp verir; kaynak bunların ne kadarının ölü, ne kadarının yaralı olduğunu ayırmaz. Neredeyse bütün evler yıkılır, kapalı su sarnıçlarının damları çöker. Halilabad'da yüz evden bir düzinesi çöker, iki kişi ölür; köy bir süre boş kalır. Muhammedabad'da dört kişi ölür, köyün ortasındaki büyük konaklama hanı yıkılır. Arga'da bütün evler harap olur, eski su değirmenleri çöker.

Nusretabad'da yalnızca bir ev tamamen çöker ama köyün neredeyse tamamı yeniden yapılmak zorunda kalır. Köyün kuzeyinde toprak on santimetreye kadar açılır, elli metre uzunluğunda çatlaklar oluşur. Kundur'da 20 kadar kişinin öldüğü anlatılır, ama bunun köyde mi çevresindeki yerleşimlerde mi olduğu belirsizdir. Cabuz'da evlerin hepsi harap olur ve yaklaşık on gün süren artçılar hasarı artırır. Berdeskan'da sur içindeki evler parçalanır, kalenin bir bölümü çöker.

Daha güneydeki Celalabad'da hasar azdır ama panik büyüktür; artçılar sürerken köy bir süre boşaltılır. Bölgenin halı atölyelerinin hepsi yıkılır. İngiliz kayıtları bu kaybı 50 bin tümen olarak verir. 1906'da Bağdat'ta basılan eserin yazarı el-Kussi ise el yazmasının kenarına bir not düşer. Ona göre en ağır etkilenen yer, Berdeskan'ın batısında Şahrud'a giden kervan yoludur; bu yol boyunca pek çok kuyu iki mevsim boyunca kurur.

Rus doktor Turşiz'de

Haber Meşhed'deki İngiliz konsolosluğuna gecikmeli ulaşır. Konsolos vekili Yüzbaşı J. Fisher, 10 Ekim'de biten haftanın gizli defterine Turşiz'de şiddetli sarsıntılar olduğunu, ölü sayısının 350 olarak bildirildiğini ve bütün halı imalathanelerinin yıkıldığını yazar. Bir yüzbaşıyla Türbet-i Haydari'deki Rus doktorunun birkaç gündür Turşiz'de hasarı incelediğini ve sayıca çok olan yaralılarla ilgilendiğini de not eder. Konsolosluk defterlerinde deprem bir daha anılmaz.

Rus doktor Almatov'dur. Türbet'teki hastanesinden yardım götürür ve 29 Eylül'den 7 Ekim'e kadar Turşiz'de kalır. Bu dokuz günde yaralılarla uğraşırken yaklaşık 40 artçı sarsıntı yaşar. En güçlüsü 30 Eylül'de gün batımına doğru gelir. Beş saniye sürer, kasabada ve köylerde bazı evleri daha yıkar. Aynı akşamın son üç saatinde altı sarsıntı daha hissedilir. Almatov o sırada insanların ya yürüdüğünü ya da yere oturmuş olduğunu not eder.

Doktor yeraltı sularındaki değişikliği de kaydeder. Depremden sonra kuyularda ve kanatlarda su artar. Kasabaya yaklaşık iki kilometre uzaklıktaki Fedafin kanatında akışın iki katına çıktığı söylenir. Yetmiş yıl sonra konuşulan köylüler bu artışın kalıcı olmadığını anlatır; bazı kanatlarda su artmış, bazılarında azalmış, sonra eski hâline dönmüştür.

Artçılar kışa kadar sürer. 10 Ekim gecesi, 17 Ekim'de ve 3 Kasım'da hasar veren sarsıntılar gelir. Kayda geçen son artçı 17 Aralık 1903'te, gün doğmadan yaklaşık kırk dakika önce Turşiz'de hissedilir. Seri en az 13 hafta sürmüştür.

Kaç kişi öldü

Bu depremin ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Fisher'ın defterinde 350 yazar. Almatov kasabada 100 ölü ve 100'den fazla yaralı sayar; ikisi ilk gün yaralarından ölmüştür. Köylerde 99 ölü ve 161 yaralı belirler, ama gerçek sayının daha yüksek olduğunu düşünür. Böylece onun toplamı 199 ölü, 261 yaralıdır.

Diğer rakamlar daha da dağınıktır. El-Kussi Turşiz'de yalnızca 35 ölü ve bölgede 284 yaralı verir; Ambraseys ve Moinfar bunun 350'nin yanlış yazılmış hâli olabileceğini düşünür. İran'ı çok gezmiş olan Stahl da 35 rakamını tekrarlar. Sieberg'in 1932 tarihli el kitabı Turşiz dışındaki 25 köyde 209 ölüden söz eder. Tchalenko 1973'te yaklaşık 200 ölü der. Ambraseys ve Moinfar ise bu rakamları uzlaştırmanın neredeyse imkânsız olduğunu kabul eder ve en az 350 kişinin öldüğü sonucuna varır. Bugün ABD'nin NOAA veritabanı da 350 rakamını kullanır.

Büyüklük için de iki değer vardır. Ambraseys ve Moinfar, dönemin sönümsüz ve düşük büyütmeli aletlerinin kayıtlarından yaklaşık 6,5 hesaplar. NOAA kataloğunda yüzey dalgası büyüklüğü 5,9 olarak geçer.

Neyi değiştirdi

Yetmiş yıl boyunca bu depremin tek ayrıntılı kaynağı Almatov'un raporu olur. Rapor Turşiz'i yıkımın merkezi olarak gösterdiği için deprem uzun süre küçük, dar bir alanı etkilemiş bir olay sayılır. 1962'de ve 1975 baharında vadide saha çalışması yapan Imperial College'dan Nicholas Ambraseys ve Tahran'daki Plan ve Bütçe Örgütü'nden A. A. Moinfar bu tabloyu değiştirir. Çalışmaya göre Almatov kasabanın dışına çıkmamış, köylerle ilgili bilgisini ikinci elden almıştır. Batıdaki su değirmenlerinin yıkılmasından ve halı atölyelerinin kaybından hiç söz etmez.

Yeni değerlendirmede yıkım alanı Turşiz'den batıya, Kadugan ile çöl arasına kadar yaklaşık 50 kilometre uzanır; Turşiz bu alanın doğu ucunda kalır. Yazarlar aynı yanılgının sonraki depremlerde de tekrarlandığını hatırlatır: 1962 Buyin Zehra depreminde Kazvin, 1968 Deşt-i Beyaz depreminde Ferdows, bölgenin en büyük ve ulaşılabilir kasabası olduğu için yıkımın merkezi sanılmıştır. Makalenin teşekkür bölümünde, yayımlanmamış belgeleri bulan ve metni okuyan C. Melville'in adı da geçer.

Deprem, Afganistan sınırından Deşt-i Kevir'e kadar 650 kilometreden uzun süren Dorune Fayı'nın yakınında bilinen ilk depremdir. Ancak yazarlar, fay üzerindeki ve kuzeyindeki köylerin neredeyse hiç hasar görmediğini, yüzeyde fay kırılması da bulunmadığını belirtir. Onlara göre deprem, vadinin güneyindeki yapılarla ilişkilidir. Yirmi yıl sonra, 1923'te, Türbet-i Haydari'nin güneyindeki köyleri yıkan bir başka deprem bu bölgenin sessiz kalmadığını tekrar gösterecektir.

Turşiz'de yıkılan ya da yıkılacak kadar hasar gören evler, yarıya yakını, aynı yerde yeniden yapılır. Kasabanın taşınmasına gerek görülmez. 1909'da kasabayı ziyaret eden Binbaşı Sykes, 7-8 bin nüfuslu Turşiz'in depremde ağır zarar gördüğünü, neyse ki depremin yalnızca küçük bir alanı etkilediğini yazar.

Bugün

Turşiz'in adı zamanla değişir. Kasaba bir dönem Sultanabad, sonra yeniden Turşiz, sonunda Kaşmer olur; Turşiz bugün daha çok çevredeki bölgenin adı olarak kullanılır. Razavi Horasan eyaletindeki Kaşmer'in nüfusu 2016 sayımında 102 bini geçer. Şehir, Meşhed'den sonra eyaletin en çok ziyaret edilen ikinci hac şehri olarak tanınır.

Vadinin bugünkü derdi su azlığıdır. Yeraltı suyunun aşırı çekilmesi yüzünden Kaşmer ovasında toprak çöker; 2021'de ovadaki toplam çökme 30 santimetreyi aşar ve ova İran'da bu alanda rekor kırar. 1903'te sarsıntıyla bir anda artıp azalan kanat suları, bugün yavaş yavaş tükenmektedir.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys ve A. A. Moinfar (1975), The seismicity of Iran. The Turshiz (Kashmar) Khorassan earthquake of 25 September, 1903, Annali di Geofisica 28 (2-3); Meşhed İngiliz konsolosluk defteri (Yzb. J. Fisher), Almatov, el-Kussi, Stahl, Sieberg ve Sykes aktarımlarıyla
• J. S. Tchalenko (1973), The Kashmar (Turshiz) 1903 and Torbat-e Heidariyeh (South) 1923 earthquakes in Central Khorassan (Iran), Annali di Geofisica 26 (1); V. Almazov raporunun İngilizce çevirisiyle
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2664
• Vikipedi (İngilizce), Kashmar ve Mozaffar ad-Din Shah Qajar maddeleri (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Farsça), Kaşmer maddesi: ad değişiklikleri, nüfus, ova çökmesi (başlangıç kaynağı)