1101 Horasan Depremi: Kaynağı Bulunamayan 60 Bin Ölü

Hicri 495 yılı, miladi takvimde 1101 sonbaharından 1102 sonbaharına uzanan bir yıl. Büyük Selçuklu Devleti iki kardeş arasındaki taht savaşıyla bölünmüş, Horasan'ı genç Sencer yönetiyor. Bugünkü deprem kataloglarından biri bu yıla Horasan'da 60 bin kişinin öldüğü bir deprem yazıyor. Ortaçağ kaynaklarına bakınca tablo değişiyor: Herat'ta bir cami yıkılıyor, bir İsmaili kalesinde yer sallanıyor, ama 60 bin ölüye ait tek bir satır bulunmuyor. Bu yazı, o rakamın izini sürüyor.

Depremden önce

11. yüzyılın sonunda Horasan, Büyük Selçuklu Devleti'nin doğu kanadıdır. Bugünkü kuzeydoğu İran'ı, Türkmenistan'ın güneyini ve Afganistan'ın batısını kapsayan geniş bir bölgedir. Nişabur, Merv ve Herat bu bölgenin büyük şehirleridir. Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey 1038'de Nişabur'a girmiş ve kendini orada sultan ilan etmiştir.

1092'de Sultan Melikşah ölünce devlet sarsılır. Büyük oğlu Berkyaruk on üç yaşında tahta çıkar. Birkaç yıl sonra üvey kardeşi Muhammed Tapar ona karşı ayaklanır. 1098 ya da 1099'da başlayan bu savaş beş yıl sürer; Bağdat defalarca el değiştirir, hazine boşalır. Barış ancak 1104'te yapılabilir.

Horasan'da ise Melikşah'ın küçük oğlu Sencer vardır. Berkyaruk 1097'de onu Horasan valisi yapmıştır. Sencer kardeşi Berkyaruk'u sevmez ve taht savaşında Muhammed'in yanında durur. Bölgede birbiri ardına isyanlar bastırır.

Aynı yıllarda Hasan Sabbah'a bağlı Nizari İsmaililer, İran'ın dağlık bölgelerinde kaleler ele geçirmektedir. Bunlardan biri, Damgan yakınındaki Girdkuh'tur: ovadan yaklaşık 300 metre yükselen dik bir kaya kütlesinin üzerine kurulmuş bir kale. Kale 1096'da Selçuklu emiri Habeşi'nin eline geçer; onun yardımcısı ve gizlice İsmaili olan Reis Muzaffer, kaleyi sonradan İsmaililere bağlar.

Bu bölge depremlerle tanışıktır. Ambraseys ve Melville'in İran depremleri tarihine göre 1066'da Horasan'ın Kuhistan bölgesinde günlerce süren sarsıntılar dağları yarmış, köyleri yok etmiş, sağ kalanlar açıkta yaşamak zorunda kalmıştır. Nişabur'un erken dönemde sık sarsıldığına dair bir gelenek de vardır, ama bu depremlerin ayrıntıları günümüze ulaşmamıştır.

Katalogdaki satır

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) Önemli Depremler Veritabanı, 1101 yılına Horasan'da bir deprem kaydeder. Merkez üssü olarak 36 derece kuzey, 59 derece doğu verilir; bu nokta bugünkü Nişabur ile Meşhed arasına düşer. Büyüklük 6,5, şiddet X olarak yazılır. Ölü sayısı 60 bindir.

Kaydın altında iki kaynak vardır. Birincisi İranlı sismolog M. S. Nabavi'nin 1978'de Tahran Üniversitesi'nde yayımlanan tarihî depremler kataloğudur. NOAA bu kaynaktan tek bir cümle aktarır: Hicri 495 yılında "Kord-Kuh" adlı bir yerde deprem olduğu. İkincisi, Sovyet sismologlar N. V. Kondorskaya ve N. V. Shebalin'in yönettiği SSCB güçlü depremler kataloğudur. 60 bin ölü rakamı, 6,5 büyüklük ve IX-X şiddet bu katalogdan gelir. NOAA kendi notunda bu kataloğun eski depremlerde verdiği tarihlerin her zaman başka kataloglarla örtüşmediğini belirtir.

Kayıt ayrıca tarihi kesin vermez; 26 Ekim 1101 ile 14 Ekim 1102 arasını gösterir. Bu, Hicri 495 yılının miladi karşılığıdır. Yani elimizdeki şey, ay ve günü bilinmeyen, yalnızca yılı bilinen bir olaydır.

Herat'ta bir cuma gecesi

Hicri 495 yılı için ortaçağ kaynaklarında en somut deprem kaydı Horasan'ın doğusundaki Herat'tan gelir. Herat bugün Afganistan'ın batısındadır; o dönemde Selçuklu Horasan'ının önemli şehirlerinden biridir.

15. yüzyılda Herat tarihini yazan Muînüddin İsfizârî, 8 Cemaziyelevvel 495 cuma gecesi Herat'ta bir "nâzile", yani bir felaket yaşandığını kaydeder. Bu felakette şehrin ulu camisinin batı cephesi ile kuzey ve güney cephelerinin büyük kısmı yıkılır. Ambraseys ve Melville bu tarihi bugünkü takvimle 28 Şubat 1102 olarak hesaplar.

İsfizârî "deprem" kelimesini kullanmaz. Ama Herat tarihçisi Fâmî'nin metninden aktarılan başka bir anlatım daha açıktır: kuzey-güney doğrultusunda sallayan şiddetli bir sarsıntı Herat'ta pek çok binayı yıkmış, ulu cami ağır hasar görmüştür. Ambraseys ve Melville, "nâzile" ile "zelzele" kelimelerinin birbirine yakınlığına ve bu ikinci anlatıma dayanarak hasarın bir depremden geldiğine karar verir.

Kayıtlarda Herat için bir ölü sayısı yoktur. Ambraseys ve Bilham'ın Afganistan depremleri üzerine çalışması yalnızca "şehirde bazı can kayıpları" olduğunu söyler. Bu deprem için tahmin edilen büyüklük 6'nın biraz üzerindedir; merkez üssü Herat'ın yakınına konur.

Girdkuh'taki sarsıntı

Hicri 495 yılına ait ikinci deprem kaydı, Girdkuh kalesinden gelir. Bu kayıt çok daha geç bir kaynakta, 19. yüzyıl Kaçar dönemi yazarı Sanîüddevle'nin eserinde geçer. Sanîüddevle Girdkuh'ta biri Hicri 485'te (1092), biri de Hicri 495'te (1102) olmak üzere iki deprem olduğunu yazar, ama hiçbir ayrıntı vermez.

Ambraseys ve Melville bu kayda kuşkuyla bakar. Girdkuh, İsmaililerin eline 1092'den sonra geçmiştir; o tarihten önce kalede olan bir depremin yazıya geçmesi pek olası değildir. Kalede bir deprem olduğuna dair daha eski bir anlatım vardır, ama o da başka bir zamanı gösterir.

Bu anlatım, İlhanlı tarihçileri Cüveynî ve Reşîdüddin'de geçer. Reis Muzaffer kalede bir kuyu kazdırır; kuyu 300 metre derinliğe iner ama su çıkmaz ve iş bırakılır. Muzaffer'in ölümünden birkaç yıl sonra bir deprem olur ve kuyudan su fışkırır. Ambraseys ve Melville'e göre Muzaffer'in ölüm tarihi tartışmalıdır; ama kale uzun süre onun yönetiminde kaldığına göre, bu deprem 1102'den birkaç yıl sonra olmuş olmalıdır.

Yine de iki yazar kapıyı tamamen kapatmaz. Girdkuh'un tarih kitaplarında kısa bir süre öne çıktığı dönem tam da bu yıllardır; Sanîüddevle'nin henüz bulunamamış bağımsız bir kaynağa dayanmış olabileceğini not ederler. Kataloglarında bu olayı "1102, Damgan" başlığıyla, tek cümleyle kaydederler: Damgan bölgesindeki Girdkuh'ta bir deprem hissedilmiştir.

NOAA kaydındaki "Kord-Kuh" adı büyük olasılıkla bu Girdkuh'tur. Ama Girdkuh Damgan'dadır, yani NOAA'nın verdiği merkez üssünün yaklaşık 440 kilometre batısında. Bu da kaydın, farklı yerlerdeki farklı bilgilerin tek satırda birleşmesiyle oluşmuş olabileceğini düşündürür.

60 bin ölü nereden geliyor

Ambraseys ve Melville'in 1982'de yayımlanan "İran Depremleri Tarihi", bu konuda bugün de temel başvuru kitabıdır. Kitabın İslam dönemi depremleri listesinde Hicri 495 yılı için yalnızca bu iki kayıt vardır: Damgan'daki Girdkuh ve Herat. Horasan'da 60 bin kişinin öldüğü bir depremden söz edilmez. Kitabın sonundaki büyüklük tablosunda da 1102 için iki satır bulunur; biri Damgan'ın, diğeri Herat'ın koordinatlarıyla.

Ambraseys ve Bilham'ın Afganistan ve çevresinin tarihî depremlerini derleyen çalışması da aynı sonuca varır. Nişabur çevresi için listedeki ilk kayıt 1145'tir; 1101'de Nişabur yakınında bir deprem yoktur. Ambraseys ve Melville'in kitabında da Nişabur için anlatılan ilk somut deprem 1145'tedir: Hicri 540'ta, şehirde yer yer yıkıma yol açan ve bazı halkı göç etmeye yönelten bir sarsıntı.

Elimizdeki kaynaklarda 60 bin rakamının hangi ortaçağ metnine dayandığı görülmüyor. Sovyet kataloğunun bu rakamı hangi kaynaktan aldığını doğrulayamadık. Bu yüzden rakamı bir tarihî tanıklık olarak değil, kaynağı belirsiz bir katalog değeri olarak okumak gerekiyor.

Ambraseys ve Melville tarihî ölü sayıları için genel bir uyarı da yapar. Bu rakamları denetlemek zordur ve bir depremin büyüklüğünü göstermez. Kaynaklar en çok büyük şehirlerdeki etkiyi yazar. Bir felaketin ardından halkın damlara çıktığını ya da camilere sığındığını söyleyen anlatımlar, depremin aslında çok yıkıcı olmadığını düşündürür. Tersine, adı verilen ileri gelenlerin ölümü, vergi affı, kıtlık, göç ve deprem üzerine yazılmış şiirler gerçek bir yıkıma işaret eder. Hicri 495 için bu işaretlerin hiçbiri kayıtlarda yoktur.

Horasan'ın sessiz kayıtları

Kaynakların sessizliği, hiçbir şey olmadığı anlamına gelmez. Ambraseys ve Melville, ortaçağ İran'ında deprem bilgisinin nasıl taşındığını da inceler. Bağdat'a giden ana kervan yolu üzerindeki büyük şehirlerde, Rey ve Nişabur'da olan yıkıcı depremlerin kayda geçme şansı yüksektir. Ama Horasan'ın güneyindeki Kuhistan gibi ana yollardan uzak bölgelerde bilgi çoğu zaman yalnızca yerel kaynaklarla gelir; o dönemde yerel kaynak yoksa bilgi de yoktur.

İki yazar, bazı depremlerin kaynaklarda yalnızca genel olarak "Horasan" diye anıldığını, bunun da olayın ana yollardan uzak bir yerde olduğuna işaret edebileceğini yazar. 1101 kaydı da böyle bir belirsizliğin ürünü olabilir. Horasan'da o yıl gerçekten bir deprem olmuş, ama yeri ve kaybı kaynaklara geçmemiş olabilir. Ya da katalog, Herat ve Girdkuh kayıtlarını tek bir büyük olay gibi okumuş olabilir. Mevcut kaynaklarla bu iki ihtimalden birini seçmek mümkün değil.

Kesin olan şu: Hicri 495 yılında Herat'ta ulu caminin büyük kısmı yıkılır, şehirde ölenler olur. Girdkuh'ta bir sarsıntı hissedildiği yazılır. Bu yılın asıl tarihi, taht savaşının, isyanların ve kale kuşatmalarının tarihidir; deprem kayıtları bu kalabalığın içinde birkaç satır olarak kalır.

Neyi değiştirdi

Herat'ta yıkılan ulu cami ayağa kaldırılır. Herat Ulu Camisi'nin bugünkü yapısı, 1201'de Gurlu hükümdarı Gıyaseddin tarafından inşa edilmiş ya da büyük ölçüde yenilenmiştir. Ambraseys ve Melville, bu yapının 1102'de hasar gören camiyle aynı bina ya da aynı yerde kurulmuş bir bina olup olmadığının belli olmadığını not eder.

Herat'ın depremlerle hesabı da kapanmaz. 1364'te gelen yıkıcı bir deprem şehirdeki binaların çoğunu yıkar, ulu caminin ana kemeri çöker. Nişabur ise 1145'ten sonra, 1209'da ve 1251'de yıkıcı depremler yaşar.

1101 kaydının asıl dersi ise bilim tarihine dairdir. Tarihî deprem katalogları birbirini kaynak gösterir; bir katalogdaki tek satır, başka bir katalogda kesin bir olay gibi yer alır. Ambraseys ve Melville'in yaptığı gibi her kaydı kendi ortaçağ kaynağına kadar geri götürmek, bazen büyük bir felaketi küçültür, bazen de unutulmuş bir yıkımı gün yüzüne çıkarır. Bölgenin deprem tehlikesini hesaplayan mühendisler için bu ayrım önemlidir: 60 bin ölülü bir Horasan depremi ile Herat'ta bir camiyi yıkan sarsıntı, çok farklı tehlike tahminleri doğurur.

Bugün

Herat Ulu Camisi, defalarca onarılmış hâliyle şehrin merkezinde duruyor. Herat, Ekim 2023'te yine sarsıldı: çevresinde art arda gelen dört 6,3 büyüklüğündeki deprem, Dünya Sağlık Örgütü'nün tahminine göre 7 Ekim'deki ilk sarsıntılarda 1.482 kişi öldü.

Girdkuh'un kalıntıları Damgan yakınında, Hacıabad-ı Rezve köyünün yanındaki kaya kütlesinin üzerinde duruyor. Kale 1253'te başlayan Moğol kuşatmasına 17 yıl dayandı; İran'daki büyük İsmaili kaleleri içinde en az araştırılanı olarak kaldı. Nişabur ise bugün Razavi Horasan eyaletinde canlı bir şehir. Bu topraklarda 1101'de ne olduğunu kesin olarak bilmiyoruz; bildiğimiz, yalnızca birkaç kronik satırı ve onlardan doğan bir katalog rakamı.

Kaynaklar

• Ambraseys, N. N. ve Melville, C. P. (1982). A History of Persian Earthquakes. Cambridge University Press (İslam dönemi depremleri listesi, 3. bölüm notları ve büyüklük tablosu)
• Ambraseys, N. N. ve Bilham, R. (2003). Earthquakes in Afghanistan (tarihî depremler tablosu ve açıklamaları)
• Muînüddin İsfizârî, Ravzâtü'l-cennât fî evsâfi medîneti Herât; Fâmî, Târîh-i Herât (Ambraseys ve Melville'de aktarıldığı biçimiyle)
• Sanîüddevle, Muntazam-ı Nâsırî; Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ; Reşîdüddin, Câmiü't-tevârîh (Ambraseys ve Melville'de aktarıldığı biçimiyle)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 376 (Nabavi 1978 ve Kondorskaya ile Shebalin 1982 kaynaklı)
• Vikipedi (İngilizce): Berkyaruq, Ahmad Sanjar, Gerdkuh, Great Mosque of Herat, Nishapur, 2023 Herat earthquakes (başlangıç kaynağı)