1896 Meiji-Sanriku Depremi: Kimsenin Aldırmadığı Sarsıntı, 22 Bin Can Alan Dalga

15 Haziran 1896 akşamı. Japonya'nın kuzeydoğusunda, Sanriku kıyısının dar koylarındaki balıkçı köylerinde eski takvime göre beşinci ayın beşinci günü kutlanıyor; Çin'e karşı kazanılan savaşın sevinci de henüz taze. Saat 19.32'de yer hafifçe, uzun uzun sallanıyor. Kimse aldırmıyor. Yarım saat kadar sonra denizden top atışını andıran bir gürültü geliyor. Arkasından gelen dalgalar bir gecede 22 bine yakın insanı öldürecek.

Sanriku kıyısı, 1896

Sanriku, Honşu adasının kuzeydoğusunda, bugünkü Iwate, Miyagi ve Aomori vilayetlerinin Pasifik'e bakan kıyısıdır. Kıyı girintili çıkıntılıdır; dağlar denize dik iner, köyler dar koyların dibine sıkışır. Halk balıkçılıkla, tuz yapımıyla geçinir. İç kesimdeki demiryoluna giden yollar dağ yollarıdır; Iwate kıyısında at sırtından başka ulaşım yoktur. Amerikan National Geographic dergisine yazan Eliza Scidmore'a göre bu kıyıda on yılda yalnızca iki yabancı görülmüştür.

Kıyı tsunamiye yabancı değildir. Japon hükümetinin Merkezi Afet Konseyi'nin raporuna göre kayıtlara geçen büyük dalgalar ortalama 46 yılda bir gelir: 869 Jōgan, 1611 Keichō, 1677, 1793, 1856. Ama son büyük olay, 1856'daki Ansei tsunamisi, kuzey kıyısında küçük kalmıştır. Raporlar bunun halkta bir rahatlık yarattığını yazar. Yörede "yeşil yaprak mevsiminde tsunami olmaz" diye bir söz de dolaşır.

Ülke 1895'te Çin'e karşı kazandığı savaşın ardındadır. Başbakan İtō Hirobumi, İçişleri Bakanı Itagaki Taisuke'dir. Kıyıdaki köyler hâlâ eski ay takvimine göre bayram yapar ve 15 Haziran, eski takvimle beşinci ayın beşinci günüdür: Tango no Sekku, yani erkek çocukların bayramı. Japon kaynakları köylerin bu bayramı ve savaş zaferini kutladığını, İngilizce Vikipedi ise savaştan dönen askerlerin karşılandığını yazar. Scidmore yazısında bayramı "Kızlar Bayramı" diye anar; tarih ise Erkek Çocuklar Bayramı'na denk gelir.

Kimsenin aldırmadığı sarsıntı

Gün sıcaktır. Miyagi'deki kayıtlara göre öğleden sonra sıcaklık 27 dereceye çıkar, yılın en sıcak günüdür; akşamüstü hava kapanır, yağmur başlar. Saat 19.32'de, Kamaişi'nin yaklaşık 200 kilometre doğusunda, açık denizde bir deprem olur. Kıyıda sarsıntı yalnızca 2-3 şiddetinde hissedilir; en güçlü kayıt, iç kesimdeki Akita'dan gelir. Sallantı yavaş ve uzundur, ama kimseyi korkutmaz.

Miyako'daki gözlem istasyonu o akşam art arda zayıf sarsıntılar kaydeder. Önceki aylarda da çok sayıda küçük deprem olmuştur. Yağmur yüzünden insanlar evlerine çekilmiştir. Balıkçı filoları ise her akşamki gibi denizdedir.

Denizden gelen top sesi

Miyako istasyonu müdürünün anlattığına göre saat 19.50 sularında deniz olağandışı bir hızla çekilmeye başlar; aynı anda uzaktan gök gürültüsüne benzer bir ses duyulur. Saat 20.07'de yaklaşık 4,5 metrelik ilk dalga Miyako'ya ulaşır. Ardından altı dalga daha gelir; denizdeki salınım ertesi gün öğlene kadar sürer. Dalgalar kabarmış bir gelgitin üstüne biner.

Kıyı boyunca tanıkların anlattığı ses aynıdır: denizde ağır bir top atışı, sonra çatırdayan keresteler. Ōtsuchi'den gelen bir kayıt, gürültünün kuzeydeki dağ köyüne kadar duyulduğunu ve duvar saatlerini durdurduğunu yazar. Scidmore'un aktardığı bir tanık, denizin önce bembeyaz kumları açığa çıkararak geri çekildiğini, sonra kara bir duvar gibi yükseldiğini anlatır. Bazıları "Tsunami!" diye bağırarak tepelere koşar. Evlerinin üst katına çıkanların çoğu orada boğulur.

Dalganın yüksekliği koyun biçimine göre değişir. Tarō'da 14,6, Yoshihama'da 22,4, Ryōri koyunun dibinde, Shirahama'da 38,2 metreye tırmanır; bu, 2011'e kadar Japonya'da ölçülen en yüksek tsunami izi olarak kalır. O yaz kıyıyı dolaşan jeoloji öğrencisi Iki Tsunenari kendi ölçümünde en yüksek değeri Yoshihama için 80 fit, Shirahama için 72 fit olarak verir.

Karanlıkta yakılan ateşler

Kamaişi'de polis şefi Komiser Yamaguchi o akşam bir vilayet meclisi üyesinin evindedir. Dışarıdan gelen bağırışları yangın sanıp kapıya çıktığı anda suyun içinde kalır, çöken evin altında sıkışır. İkinci dalga enkazı oynatınca kurtulur; yaralı hâlde vilayet merkezine ve Tōno polisine haber gönderir, doktor ve pirinç ister, aşevi kurdurur.

Aynı karakoldan Komiser Yardımcısı Asano, top sesini kayalara oturmuş bir geminin imdat işareti sanır. Dışarı çıkıp bakmak isterken "Tsunami!" sesleri yükselir; evine koştuğu anda ev dalgaya kapılır. Üç dalga boyunca sürüklenir ve koyun karşı kıyısına vurur. Orada sağ kalanlarla birlikte kıyıda ateş yakar; amaç, sudaki insanlara karanın yönünü göstermektir. Telgrafhane yıkılmış, direkler kırılmıştır.

Güneyde, Miyagi'nin Shizugawa kasabasında karakol amiri alarm çanını çaldırır, ama itfaiyecilerin evleri de yıkıldığı için kimse gelmez. Bir yürüyerek, bir yüzerek kıyıya ulaşır; elindeki fener ikinci dalgada kaybolur. O da tepeye ateş yaktırır. Sonunda otuz kadar itfaiyeci toplanır, ama kurtarma için tek sağlam tekne yoktur. Raporunda, yardım çağıran seslerin bir saat kadar sonra kesildiğini yazar. Saat 22.00'de kasabaya bağlı diğer kıyı köylerinin de tamamen yok olduğu haberi gelir.

Sabah dönen balıkçılar

Açık denizde dalga neredeyse fark edilmez. Bir grup balıkçı yalnızca kuzeyden güneye kara bir çizginin geçtiğini, ağlarının sallandığını ve balığın kaçtığını hatırlar. Sabah kıyıya döndüklerinde köyleri yoktur. Fudai köyüne bağlı Ōtanabe'de 41 evden 40'ı yok olmuştur; denizde orkinos avlayan kırk kadar balıkçı döndüğünde ne ev, ne aile, ne yiyecek bulur.

Omoe köyünden dört balıkçı, sabaha karşı sudan yardım çağıran sesler duyar. Bunları gemi hayaleti sanırlar; inanışa göre cevap veren denize çekilir. Tek kelime etmeden kürek çekerler. Sudaki adamlardan biri, gece boyunca açığa sürüklenen köy muhtar yardımcısı Yamazaki Matsujirō'dur. Dönemin Fūzoku Gahō dergisine göre ancak kendi adını ve unvanını bağırınca tekneye alınır.

Kamaişi'den Tarō'ya kayıp

Sabah ortaya çıkan tablo kıyının bir bölümünün haritadan silindiğini gösterir. Tarō köyünde, Tarō ve Otobe mahallelerinde o gece bulunan yaklaşık 2 bin kişiden yalnızca 36'sı sağ kalır; Tarō'nun 242 evinden 191'i, Otobe'nin 94 evinin hepsi gider. Köy yönetiminden geriye, o gün dışarıda olan muhtar ve bir öğretmen kalır. Ryōishi'de 144 evden 141'i, 939 kişiden 790'ı yok olur.

Kamaişi'de rakamlar kaynağa göre değişir. 10 Temmuz'daki vilayet sayımına göre 5.687 kişilik kasabada 2.907 kişi ölür. Resmî Gazete'ye dayanan Scidmore 6.529 kişiden 4.985'inin öldüğünü yazar. 18-21 Haziran arasında 500'den fazla işçi yalnızca kasabanın içinde 1.036 ceset çıkarır.

Japonya'daki toplam bugün çoğunlukla 21.959 ölü ve kayıp olarak verilir: Iwate'de 18.158, Miyagi'de 3.452, Aomori'de 343, Hokkaido'da 6. Scidmore'un 1896'da yazdığı rakam 26.975, ABD'nin NOAA kataloğundaki rakam 27.122'dir; aradaki fark, ilk sayımların ve kayıp hesaplarının farklı olmasından kaynaklanıyor olabilir. Iwate'de kıyı nüfusunun dörtte biri, evlerin yarısı gider. Ölen kadın sayısı erkeklerden yüzde 25 fazladır; erkeklerin çoğu o gece denizdedir. Iwate'de 1.652 ilkokul öğrencisi ölür. 9.878 ev, 6.930 tekne sürüklenir.

Dalga Pasifik'i de geçer. Hawaii'de iskeleleri yıkıp birkaç evi sürüklediği yazılır; dalga yüksekliği için verilen değerler 2,4 ile 9 metre arasında değişir. Scidmore ise Kauai'de suyun yalnızca birkaç parmak kabardığını yazar.

Haber Tokyo'ya ulaşıyor

Iwate'de telgrafhaneler suyla gittiği için ilk haber Tokyo'ya kıyıdan değil, 16 Haziran sabah 6'da Aomori valisinden ulaşır. Iwate'den gelen ilk telgraf iç kesimdeki Tōno'dan çekilir: Kamaişi'nin yarıdan fazlası suya gitmiş, telgrafhane yok olmuştur. Olayın boyutu ancak 17 Haziran'da anlaşılır. Telgrafı çalışan Miyagi'de ise Vali Katsumata Minoru haberi aynı gece alır ve ertesi akşam Shizugawa'dadır.

İmparator Meiji, Mabeyinci Higashizono Motonaru'yu bölgeye gönderir; Higashizono kıyıyı köy köy, kimi zaman at sırtında, kimi zaman yürüyerek dolaşır. Kansai'de gezide olan İçişleri Bakanı Itagaki Taisuke Tokyo'ya döner, 22 Haziran'da yola çıkar. Trenle Morioka'ya, oradan çekçekle üç günde Miyako'ya, sonra İzumi savaş gemisiyle kıyı boyunca güneye iner. Iwate Valisi Hattori Ichizō, Hakodate'den 400 koku pirinç satın alıp gemiyle Miyako'ya gönderir.

Denize sürüklenen cesetleri toplamak için Yokosuka'dan Tatsuta savaş gemisi gelir; Sendai'deki 2. Tümen istihkam askerleri yolları açar. Kızılhaç doktorları Kamaişi ilkokulunu hastaneye çevirir. Scidmore'a göre bölgeye ilk ulaşan yabancı, dağ yolunu bisikletiyle bir buçuk günde aşan Amerikalı misyoner Rothesay Miller'dır. Kamaişi'ye o akşam varan Fransız rahip Raspail ise dalgada kaybolur.

Cesetler, kulübeler, yardım

Haziran sıcağında cesetler hızla bozulur. Iwate'de 18.158 ölüye karşılık yaklaşık 10.200 ceset bulunur; 8 bine yakın insan denizde kaybolur. Kimliği belirlenemeyen ölüler için gazetelere ilan verilir: boy, saç, bir gümüş saç iğnesi. Önce gömülen cesetler, salgın korkusuyla daha sonra yakılır.

Sağ kalanlar ilk günlerde yıkılmamış evlere, akrabalara sığınır. Ryōishi'de insanlar ateş başında açıkta, mağaralarda, ters çevrilmiş teknelerin altında yatar. Kereste ve marangoz bulunmadığı için birçok yerde ortak barakalar yapılır. İç kesimden yüzlerce işçi gönderilir; Morioka itfaiyesinden ve savaştan dönen askerlerden gönüllüler gelir.

Hükümet 10 Temmuz'da yedek ödenekten yardım ayırır; Iwate'ye 375.680 yen gönderilir. Scidmore'a göre gazetelerin topladığı bağış 250 bin yeni geçer. Iwate'de bağışlar, ailenin kaçını kaybettiğine ve evin ne kadar hasar gördüğüne göre on üç sınıfa ayrılarak dağıtılır. Yokohama'daki yabancıların bağışı balıkçı teknesi yapımına ayrılır. Önce tekneler, ağlar, sonra evler: Iwate'de kıyı halkının geçimi, evlerinden önce yeniden kurulur.

Neden bu kadar küçük bir sarsıntı?

1896'nın sorusu bugün de sorulur: hissedilen sarsıntı küçük, dalga ise devasa. Sarsıntıya göre hesaplanan büyüklük 7,2-7,4 civarındadır; tsunamiden hesaplanan büyüklük ise 8,2 ile 8,6 arasında, moment büyüklüğü tahminleri de 8,0 ile 8,5 arasındadır.

Bugünkü açıklamaya göre Japon Hendeği'nin hemen yanında, levhalar arasındaki sınır yumuşak tortular içinde yavaşça, birkaç dakika boyunca kayar. Japonca kaynaklara göre yaklaşık 210 kilometre uzunluğunda, 50 kilometre genişliğinde bir alanda levhalar 12-13 metre yer değiştirir. Yavaş kırılma insanı korkutacak sert sarsıntı üretmez, ama denizi yükseltir. Japon sismologlar daha sonra bu tür olaylara "tsunami depremi" adını verir. Bu depremlerin asıl tehlikesi, uyarı olması gereken sarsıntının hafif kalmasıdır.

Neyi değiştirdi

Felaketten sonra bazı köyler yüksek yere taşınır. Hükümet raporuna göre 43 yerleşimde taşınma olur, ama bunların yalnızca yedisi toplu taşınmadır; geri kalanı ailelerin kendi başına tepeye çıkmasıdır. Yoshihama'da muhtar Niinuma Busaemon önce yolu yamaca taşır, evler de yolun çevresine kurulur. 1933'te Yoshihama zarar görmez.

Pek çok köyde ise insanlar zamanla kıyıya geri iner. Raporun saydığı nedenler: denize uzaklık, tepede su olmaması, kötü yollar, atadan kalma toprağa bağlılık, bolluk yıllarında kıyıdaki geçici kulübelerin kalıcı eve dönüşmesi ve tsunami görmemiş yeni gelenler. Tarō'da toprak yığarak köyü yükseltme denemesi başarısız olur. 37 yıl sonra, 3 Mart 1933'teki Shōwa Sanriku tsunamisi aynı köyleri bir kez daha vurur.

Sanriku'da "tsunami tendenko" diye bir söz yayılır. Hükümet raporu bu sözün Meiji tsunamisinden sonra tanındığını yazar. Anlamı şudur: tsunamide herkes kendi başına, kimseyi beklemeden kaçsın; aileler toptan yok olmasın. "Sanriku kıyısı" adının yaygınlaşması da bu felaketten sonradır.

Bugün

Ryōri'de Shirahama ile Ōkubo arasında, yolun kenarında 38,2 metreyi gösteren bir direk durur. Kıyı boyunca, çoğu 1896'dan sonra dikilmiş tsunami taşları vardır; Aneyoshi'deki taş, belli bir noktanın altına ev yapılmamasını öğütler. Tōhoku Üniversitesi'nden Fumihiko Imamura'ya göre insanların unutması "yaklaşık üç kuşak" sürer.

Bu kıyıdan çıkan bazı rakamlar da tartışmalıdır. Yazar Yoshimura Akira'nın 1970'te Tanohata'da dinlediği bir tanık, dalganın 50 metre yükseklikteki evine ulaştığını anlatır; okyanus bilimci Miyoshi Hisashi, evin haritaya göre 25 metre civarında olduğunu ve 50 metrenin bir yanlış anlama olduğunu yazar.

11 Mart 2011'de gelen tsunami, Meiji tsunamisinin 38,2 metrelik rekorunu iki metreden fazla aşar ve aynı kıyıda binlerce kişiyi öldürür. 1896'da ve 2011'de tehlikeyi gösteren, sarsıntının şiddeti değil, denizin kendisidir.

Kaynaklar

• Japonya Merkezi Afet Konseyi (Chūō Bōsai Kaigi), Afet Derslerinin Aktarımı Uzman Komitesi, "1896 Meiji Sanriku Jishin Tsunami" raporu (Iwate Kōhō, Miyagi-ken Kaishōshi, Fūzoku Gahō ve Iwate vilayet istatistiklerinden aktarımlarla)
• Eliza Ruhamah Scidmore, "The Recent Earthquake Wave on the Coast of Japan", The National Geographic Magazine, cilt 7, sayı 9, Eylül 1896
• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunamiler Veritabanı
• Vikipedi (Japonca), Meiji Sanriku Jishin (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), 1896 Sanriku earthquake ve Tsunami stone (başlangıç kaynağı)