1933 Sanriku Depremi: Tarō'nun İkinci Kez Silindiği Gece

3 Mart 1933, gece yarısından sonra. Japonya'nın kuzeydoğusunda, Sanriku kıyısının balıkçı köylerinde yerde kar var, gökyüzünde ay. Sabah kız çocuklarının bayramı Hina Matsuri kutlanacak. Saat 02.31'de yer uzun uzun sallanıyor. Tarō köyünde sekiz yaşındaki Yoshi, dedesinden yüzlerce kez dinlediği sözü hatırlıyor: deprem olursa arkadaki Akanuma tepesine koş. Yaklaşık kırk dakika sonra deniz geliyor. Otuz yedi yıl önce silinen köy bir kez daha siliniyor; bu kez hayatta kalanlar köyün önüne bir duvar örmeye karar verecek.

Otuz yedi yıl sonra

Tarō, Iwate vilayetinin kıyısında, dar bir koyun dibine kurulmuş bir balıkçı köyüdür. Yöre halkı onu "Tsunami Tarō" diye anar; 1611'deki büyük tsunamide köyün neredeyse tamamen yok olduğu kayıtlıdır. 15 Haziran 1896 akşamı gelen Meiji Sanriku tsunamisinde Tarō'nun 345 evinin hiçbiri ayakta kalmaz. Vilayet kayıtlarına göre 2.248 kişilik nüfusun 1.867'si, yani yüzde 83'ü ölür. Köyün kendi kayıtlarında hayatta kalanların sayısı yalnızca 36'dır; bunların çoğu o gece denizde balıkta ya da dağda çalışanlardır.

1896'dan sonra köyü yüksek yere taşımak için yardım parasıyla iş başlatılır. Ama bu paranın köylülere dağıtılmayıp toprak işlerine harcanmasına ve işin faydasına itiraz eden çok olur; taşınma yarım kalır. Ev ev, yeni Tarō yine eskisinin yerine, sahile kurulur. 1933'e gelindiğinde köyde 559 ev ve yaklaşık 2.773 kişi yaşar. Geçim kaynağı balıkçılıktır.

Ülkenin durumu ağırdır. 1929'da New York borsasının çöküşüyle başlayan bunalım Japonya'ya da yayılmıştır. Tōhoku bölgesi 1931'deki soğuk yazda ürün kaybıyla yoksullaşmıştır. Dışarıda da gergin günler yaşanır: Japon heyeti 24 Şubat 1933'te Milletler Cemiyeti toplantısını terk etmiştir; hükümet örgütten çekilme kararını 8 Mart'ta verecektir. Başbakan Saitō Makoto, Iwate'nin Mizusawa kasabasında doğup büyümüştür; vurulacak kıyı onun memleketidir.

Gece 02.31

Deprem saat 02.31'de, Kamaishi kentinin doğusunda, Japon Hendeği'nin okyanus tarafında olur. Merkezin uzaklığı kaynaklara göre değişir: Japon kaynakları yaklaşık 200, İngilizce kaynaklar 290 kilometre verir. Japonya Meteoroloji Ajansı büyüklüğü 8,1 olarak hesaplar; sismolog Hiroo Kanamori'nin hesabı 8,4'tür ve ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu bu değeri kullanır.

Bu, 1896'dakinden farklı bir depremdir. Pasifik levhası Japonya'nın altına dalmadan hemen önce, levhanın kendi içinde bir normal fay kırılır; kırılma yaklaşık bir dakika sürer. Merkez kıyıdan uzak olduğu için sarsıntı evleri yıkmaz, ama kıyıda herkesi uyandıracak kadar güçlüdür. Pek çok tanık, depremden hemen önce bir uğultu, sonrasında top atışını ya da uzak gök gürültüsünü andıran sesler duyduğunu anlatır. Üç saat kadar sonra 6,8 büyüklüğünde bir artçı gelecek, altı ay içinde 5'ten büyük 76 artçı daha kaydedilecektir.

Akanuma tepesine koşan kız

Tarō'da sekiz yaşındaki Tabata Yoshi, büyükannesinin yanında uyurken sarsıntıyla uyanır. Dedesi Tomenosuke 76 yaşındadır ve 1896'da ailesinden sağ kalan tek kişidir. Torununa hep aynı şeyi söylemiştir: büyük deprem olursa kimseyi bekleme, evin arkasındaki Akanuma tepesine kaç. Yoshi yalınayak tepenin eteğine koşar. Biraz sonra annesi Ise, küçük kardeşini sırtında taşıyarak gelir ve elektriklerin geri geldiğini, eve dönmelerini söyler.

Evde ocak yakılır. Dede herkesin hazır olmasını ister: baba meşale demetleri bağlar, değerli eşyalar torbalara konur, hasır sandaletler kapının önüne dizilir. Yoshi'ye büyükannesinin kürk yeleği giydirilir; yelek boyuna fazla uzundur. Bir akraba, kuyuda ve derede su durduğu sürece tsunami gelmeyeceğini söyler. Köyde kimileri tehlikenin geçtiğini düşünüp yeniden yatar.

Sonra yer bir kez daha sallanır ve uzaklardan, denizden bir patlama sesi gelir. Babası "Tsunami! Kaçın!" diye bağırır. Yoshi hazırladıkları sandaletleri giymeye vakit bulamaz, elinde taşıyarak koşar; uzun yelek yüzünden birkaç kez düşer. Tarlaların arasındaki bir çitin altından sürünerek geçer. Tepede insanlar karanlıkta yakınlarının adını haykırmaktadır. Büyükannesi ve kardeşleri onu bulur; sabahı orada beklerler.

Annesi Ise o gece eve geri dönmüştür. Kaçarken çocuklarının aç kalmasından korkmuş, pirinç keki almaya gitmiştir. Tsunaminin getirdiği ani rüzgârla uçan bir teneke çatı iki bacağını ağır yaralar.

Kırk dakika

İlk dalga depremden 30-40 dakika sonra, saat üçü geçerken kıyıya varır. Dalga en yükseğe Iwate'nin Ryōri köyünde (bugün Ōfunato'nun parçası) çıkar: deniz seviyesinden 28,7 metre. Sanriku'nun dar koyları dalgayı huni gibi daraltıp yükseltir. Tarō'da dalga yaklaşık 10 metreye ulaşır.

Bazı yerlerde birkaç kişinin dikkati yüzlerce kişiyi kurtarır. Ōfunato kasabasında kıyıda devriye gezen itfaiyeciler denizdeki tuhaflığı fark edince alarm çanını çalar, ellerinde çıngıraklarla sokakları koşarak dolaşır; kasabada yalnızca iki kişi ölür. Ōtsuchi postanesinin telefon santral memuru dışarıdan tsunami çığlıklarını duyunca Kamaishi ve Yamada postanelerindeki meslektaşlarına haber verir; üç santral, bölgelerindeki telefon abonelerini tek tek arar. Kamaishi'deki vilayet balıkçılık deney istasyonunun telsizcisi, sular çekilmeye başlar başlamaz telsiz odasına döner, mum ışığında cihazın çalıştığını görünce yardım çağrısı ve seyirdeki gemilere tsunami uyarısı geçer. Mesajı Ochiishi ve Chōshi telsiz istasyonları alıp Iwate vilayetine iletir; kurtarma bu sayede erken başlar.

Tarō'da ise dalga köyü baştan sona geçer. Doğu yakadaki Araya mahallesinde yangınlar çıkar. Yoshi tepeden bakarken alevleri ve evlerden yükselen kül bulutlarını görür. Bir kavşağın köşesinde kaçan insanlar birbirinin üzerine düşer; bu ayrıntı yıllar sonra köyün yollarını değiştirecektir.

Sabah Tarō'da

Gün ağardığında Yoshi tepeden indiğinde köy yoktur. Evlerin ve ağaçların yerinde yalnız enkaz ve kar vardır; denizin kenarında kıyıya geri sürüklenmiş çatılar yüzer. Yoshi daha sonra, ertesi gün tepeden baktığında denizin karadan yüksekte gibi göründüğünü anlatacaktır; çünkü karada ayakta duran hiçbir şey kalmamıştır.

Ayakta kalan birkaç yapı vardır: köy yönetim binası, iki katlı ilkokul ve yüksekte duran Jōun-ji tapınağı. Tapınak yaralılarla dolar. Yoshi'nin dedesi tapınağın önüne oturmuş, hasır iple tahta takunyaların kayışlarını onarıp yalınayak kaçanlara dağıtmaktadır.

Kayıplar korkunçtur, rakamlar ise kaynağa göre değişir. Tarō kasabasının kayıtlarına göre 559 evden 500'ü denize sürüklenir, 2.773 kişilik nüfustan 911 kişi ölür ya da kaybolur; 66 hanenin tamamı yok olur, 990 tekne kaybedilir. Başka bir Japon derlemesi 520 ölü ve 452 kayıp, toplam 972 kişi verir. İngilizce kaynaklar nüfusun yüzde 42'sinin öldüğünü yazar; yerel sayımla bu oran yüzde 32 civarındadır. Hangi rakam alınırsa alınsın Tarō, 1933'te de kıyının en ağır vurulan yeridir.

Köyde hastane yoktur. Yoshi'nin annesi Ise, sedye bulunamadığı için bir kapı kanadının üstüne yatırılır; dört akraba onu yıkıntıların arasından ve dağ yollarından yürüyerek Miyako'daki hastaneye taşır. Hastane kıyının her yerinden getirilen yaralılarla tıklım tıklımdır. Ise üç gün sonra ölür. Yoshi yıllar sonra, annesinin o gece hep çocuklarını düşündüğünü bilmenin ona çok acı verdiğini söyleyecektir.

Köy meclisi üçüncü gün toplanıyor

Tarō'nun köy başkanı Sekiguchi Matsutarō 70 yaşındadır. Ailesi Miyako'da yaşadığı için köyde, yüksekteki tapınakta kalmaktadır ve bu yüzden kurtulur. Sular çekilince ayakta kalan köy yönetim binasına koşar; bina kaçanlarla doludur. Hemen Miyako'daki ilçe şubesine ve vilayete yazıp yiyecek, temel ihtiyaç malzemesi ve doktor ister. Sabah itfaiye ekipleri arama kurtarmaya başlar. 4 Mart'ta Sekiguchi meclis üyelerine haber gönderir; 6 Mart'ta toplanan köy meclisi, köyü tsunamiden korumak için bir set yapılmasına karar verir.

Haber bu kez hızla yayılır. Depremden yaklaşık dört saat sonra, sabah 06.30'da Japon yayın kuruluşu NHK'nin Sendai radyosu olayı duyurur. 1896'da ilk haberin telgrafla Tokyo'daki İçişleri Bakanlığı'na ulaşması 19,5 saat sürmüştür. Saitō hükümeti ertesi gün acil önlemleri görüşmeye başlar, vergi indirimlerine karar verir. Meclisin kapanmasına günler kala 6,3 milyon yenlik ek bütçe çıkarılır.

Kıyının genel tablosu da netleşir. Japon kaynaklarına göre 1.522 kişi ölür, 1.542 kişi kaybolur, 12.053 kişi yaralanır; 7.009 ev yıkılır, 4.885'i denize sürüklenir, 4.147'sini su basar, 294'ü yanar. ABD Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) veri tabanı ölü sayısını 3.022, eski bir kaynağa dayanarak da 2.986 olarak verir. Kayıpların bu kadar yüksek olması, geri çekilen suyun pek çok kişiyi denize sürüklediğini gösterir. Tsunami Pasifik'i geçip Hawaii'ye de ulaşır ve orada 2,9 metreye çıkar.

Şair Miyazawa Kenji, depremden dört gün sonra bir arkadaşına yazdığı kartpostalda zararın çoğunun tsunamiden geldiğini ve kıyının "gerçekten perişan" olduğunu yazar.

Neden daha az kişi öldü

1896'da yirmi binden fazla kişi ölmüştü; 1933'te ölü ve kayıp sayısı yaklaşık üç bindir. Japon kaynakları farkı iki şeye bağlar. Birincisi sarsıntıdır: 1896'daki zayıf depremin aksine bu kez kıyıda herkes depremi güçlü biçimde hisseder ve pek çok kişi hemen kaçmaya başlar. İkincisi hatıradır: 1896'yı yaşayanlar, çevrelerine seslenerek insanları yükseğe yönlendirir.

Tarō bunun iki yüzünü birden gösterir. Tabata ailesi Akanuma'ya ne zaman ve nasıl kaçacağını bilir; kasabanın 2005'te yayımlanan tarih kitabındaki tanıklıklara göre, 1896'nın anlatılmadığı ailelerin yarısından azı 1933'ü atlatabilmiştir. Ama aynı gece kuyuda su var diye eve dönenler, yeniden yatanlar ve bir şey almaya geri gidenler de vardır.

Fizikçi ve yazar Terada Torahiko, felaketten sonra yazdığı "Tsunami ve İnsan" denemesinde açık bir uyarı yapar: İlk yıllarda araştırma ve önlem çok olacak, ama o kuşak gidince her şey unutulacak; eğitim olmazsa felaket tekrarlanacaktır.

Yükseğe mi, duvarın arkasına mı

Hükümetin yeniden yapılanma planı, Tokyo İmparatorluk Üniversitesi'nden sismolog Imamura Akitsune gibi bilim insanlarının önerilerine dayanır: köyler, 1933'te ve 1896'da suyun ulaştığı çizginin üstüne taşınacak, bunun için düşük faizli kredi verilecektir. Kamaishi'nin Tōni-Hongō köyü bunu yapar: 1896'da halkının yüzde 90'ını kaybeden, 1933'te de biri dışında bütün evleri sürüklenen köyün 101 evi yükseğe kurulur. Miyagi vilayeti 30 Haziran 1933'te tsunami bölgesinde ev yapmayı izne bağlayan bir yönetmelik çıkarır; tehlikeli bölgedeki iş yerlerine "Konut değildir, burada oturmak tehlikelidir" levhası asılması zorunlu olur.

Tarō'nun ise taşınacak yeri yoktur. Köy büyüktür, çevresinde herkesi alacak düzlükte bir yükselti bulunmaz, kıyıdan uzaklaşmak balıkçılığı zorlaştırır. Sekiguchi ve köy yönetimi başka bir yol seçer: yükseğe taşınma için verilen krediyle köyün önüne dev bir set yapmak. Önce karşı çıkan devlet ve vilayet, görüşmelerden sonra masrafı üstlenmeyi kabul eder; inşaat 1934'te başlar. Sekiguchi bitişini göremez; Kasım 1937'de köy binasında çalışırken yere yığılır ve 29 Aralık'ta görevdeyken ölür.

Çin'le savaş büyüyünce para ve malzeme biter, inşaat 1940'ta durur. Savaştan sonra kasabanın ısrarlı başvurularıyla 1954'te yeniden başlar ve 1958'de, temelinden 24 yıl sonra tamamlanır: 1.350 metre uzunluğunda, yerden 7,7, denizden 10 metre yüksekliğinde bir set. Halk ona "Çin Seddi" der. Sonraki eklerle set, şehri kale duvarı gibi saran X biçiminde, toplam 2.433 metrelik bir yapıya dönüşür; bu son hâlin tamamlandığı yıl kaynaklarda 1966 ile 1979 arasında farklı verilir. Yoshi'nin anlattığı kavşaktaki kalabalık da unutulmaz: arsa sahipleri köşeleri bağışlar, sokak köşeleri kesilerek kaçanların karşıyı görmesi sağlanır.

İki yıl sonra, Mayıs 1960'ta Şili'den gelen tsunami Sanriku'nun başka yerlerinde can alır; Tarō'da dalga 3,5 metrede kalır ve sete ulaşmaz. Basın seti kasabayı kurtaran yapı olarak anlatır; Tarō'nun duvarı yurt dışından gelen heyetlerin ziyaret ettiği bir örneğe dönüşür.

Duvarın aşıldığı gün

Yoshi 1979'da, kıyıya taşınan torunlarına tsunamiyi anlatmak için kendi yaşadıklarını resimli bir hikâyeye, bir kamishibai'ye dönüştürür. Otuz yıldan uzun süre bu hikâyeyi Tarō'nun çocuklarına anlatır. 2003'te, felaketin 70. yılında kasaba kendini "tsunamiye karşı hazırlıklı kasaba" ilan eder ve bir anıt taşı diker.

11 Mart 2011'de Tōhoku depreminin tsunamisi Tarō'ya saat 15.25'te ulaşır. Denize bakan set yaklaşık 500 metre boyunca bir anda yıkılır, su kasabanın merkezine girer. Tanıklar dalganın setin iki katı yüksekliğinde olduğunu anlatır. 4.434 kişilik semtte 200'e yakın kişi ölür ya da kaybolur. Bazı tanıklar, sağlam bir set olduğu düşüncesinin pek çok kişinin geç kaçmasına yol açtığını söyler. 86 yaşındaki Yoshi'nin evi de sürüklenir. 21 Mayıs 2011'de kamishibai gösterilerine yeniden başlar.

Aynı gün, 1933'ten sonra yükseğe kurulan Tōni-Hongō köyünün evlerini ise dalga sürükleyemez.

Bugün

Tarō 2005'ten beri Miyako şehrinin bir semti. 2011'den sonra kasaba, yakındaki San'ō tepesi düzlenerek kurulan ve 230 haneye yer açan yeni bir yerleşimle yükseğe taşındı; itfaiye, kreş ve karakol da oraya taşındı. Eski setin ayakta kalan bir kilometrelik kısmı onarılarak 2017'de ikinci hat olarak yeniden açıldı. Mart 2021'de denize bakan yeni bir set tamamlandı: 1,2 kilometre uzunluğunda, 14,7 metre yüksekliğinde.

Belediye binasının yanındaki mezarlığın köşesinde iki anıt taşı duruyor: biri 1896'nın, biri 1933'ün kurbanları için. Her 3 Mart'ta, Tarō'da Hina Matsuri'nin sabahı aynı zamanda bir anma sabahı.

Kaynaklar

• Tabata Yoshi, "Kamishibai Tsunami" (gözden geçirilmiş baskı, 2011), İngilizce çeviri ve açıklamalar: Yamazaki Tomoko, Iwate Üniversitesi; açıklamalar Tarō kasabası eğitim kurulunun "Tarō-chō shi, Tsunami-hen" (2005) kitabındaki röportaja dayanır
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay 3512 (1933 Sanriku)
• Japonya Deprem Araştırmaları Merkezi (jishin.go.jp), Tsunami hasarı sayfası
• Iwate Üniversitesi, Excursion A: Miyako ve Sanriku kıyısı tarih rotası (Tōni-Hongō ve Tarō seti)
• Japonya Kabine Ofisi (bousai.go.jp), Afet derslerinin aktarılması uzman komitesi, 1896 Meiji Sanriku tsunamisi rapor taslağı (2003)
• Terada Torahiko, "Tsunami to Ningen", Japonca Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle
• Vikipedi (Japonca), 昭和三陸地震, 田老町, 関口松太郎 maddeleri; (İngilizce) 1933 Sanriku earthquake (başlangıç kaynağı)