1885 Keşmir Depremi: Laridura'yı Gömen Heyelan ve Mavnalarda Kurulan Hastane

30 Mayıs 1885, cumartesi. Keşmir Vadisi'nde bahar bu yıl hiç dinmeyen yağmurlarla geçmiş, toprak suya doymuş. Srinagar'da, Jhelum Nehri'nin iki yakasındaki ahşap ve tuğla evlerde insanlar uyuyor. Gece yarısıyla şafak arasında bir yerde, yüz top birden ateşlenmiş gibi bir gürültü geliyor ve vadi sallanmaya başlıyor. Asıl yıkım başkentte değil, nehrin aşağısında, Baramulla ile Sopur arasındaki köylerde olacak. Bir köy, yamaçtan kopan toprağın altında kalacak.

Yağmurlu bir bahar

1885'te Keşmir, İngiliz Hindistanı'nın doğrudan yönettiği bir toprak değildir. Dogra hanedanından Mihrace Ranbir Singh'in yönettiği Cammu ve Keşmir prensliğinin parçasıdır; İngiltere'ye bağlı ama kendi içinde özerk bir devlettir. Genel Vali'yi Srinagar'da "özel görevli subay" unvanıyla Albay Sir Oliver St John temsil eder. Onun oturduğu bina, şehrin doğusunda, Jhelum'un sağ kıyısındaki Residency'dir.

Vadinin başkenti Srinagar kalabalık bir nehir şehridir. Evlerin çoğu tahta çerçevelerin arasına örülmüş tek sıra tuğladan yapılır; harç yerine çamur kullanılır. Dışarıdan gelen yolcuya şehir eğri büğrü, yıkılmaya yüz tutmuş görünür. Misyoner doktor Arthur Neve daha sonra, bu yapım tarzının aslında deprem ülkesine uygun olduğunu, iyi yapılmış bir evin dört kat bile olsa bütün olarak salındığını yazacaktır.

Vadi depremi tanır. Walter Lawrence, 1895'te yayımlanan Keşmir kitabında on beşinci yüzyıldan beri on bir büyük deprem sayar; yüzyılın sonuncusu 1864'tedir. Ama 1883'te bölgeyi inceleyen jeolog Richard Lydekker, depremlerin artık seyrekleştiğini ve yeraltındaki gücün söndüğünü düşünür.

1885 baharı alışılmadık derecede yağışlıdır; yağmur mayıs sonuna kadar sürer. Neve'ye göre bu, Keşmir'de çok nadir görülen bir durumdur. Suya doymuş yamaçlar, birkaç gün sonra büyük heyelanlarla kopacaktır.

Şafaktan önceki sarsıntı

29 Mayıs akşamı birkaç kişi hafif bir sarsıntı hisseder; kimse üzerinde durmaz. Ana deprem 30 Mayıs gecesi gelir. Saati konusunda kaynaklar ayrışır. Residency'de yerel saate ayarlı bir sarkaçlı saat 02.45'e birkaç dakika kala durur; Hindistan Jeoloji Araştırmaları'ndan (Geological Survey of India) E. J. Jones depremin saatini bu saate göre verir. Bugünkü kataloglar 02.24'ü kullanır. Neve ise anılarında soğuk, çiseleyen bir şafaktan ve sabah 5'ten söz eder.

Uyanık olanlar önce bir ses duyar. Jones'un dinlediği tanıklar sesi uzaktan gelen gök gürültüsüne, top atışına ya da kaya patlatmaya benzetir; biri ana sarsıntının sesini yüz topun aynı anda ateşlenmesine benzetir. Ses kuzeyden gelir ve sarsıntıdan kısa bir süre önce duyulur.

Neve, misyon evinin üst katındaki yatak odasındadır. Yarım dakika boyunca sarsıntının dinmesini bekler; ama ses ve sallantı artar. Çatı kirişleri gıcırdar, kapılar ve resimler sallanır, merdivene tuğla ve sıva düşer. Alt kattaki misyoner çifti alçak pencereden dışarı kaçar. Sarsıntının en kötüsü geçtiğinde Neve'yi asıl ürperten, karanlıkta şehirden yükselen binlerce insanın uzak çığlığıdır. Birkaç dakika içinde bir komşu kadın, yatak odasının duvarı çöktüğü için çocuklarını alıp misyon evine sığınır.

Srinagar'da çöken kışlalar

Hava aydınlanınca Neve'nin ekibi ikiye ayrılır: bir grup sargı bezi ve atellerle şehre iner, diğeri hastanede yaralıları bekler. Şehirde ilk göze çarpan şey, Neve'ye göre, ne kadar az evin yıkıldığıdır. Ama ucuza yapılmış, ağır toprak damlı iki katlı kışlalar iskambil kâğıdı gibi yere yığılmıştır. Mihracenin sarayının bir bölümü ve bazı eski taş yapılar da çökmüştür.

Çöken kışlaların başında yüzlerce adam damları kazıyor, kirişleri kaldırıyor, enkazdan yaralıları ve ölüleri çıkarıyordur. Neve, kafatası ya da göğsü ezilmiş, yaşayan ama kurtarılma umudu olmayan insanlar görür; yalnız çıkık ya da kırıkla kurtulanlar hemen hastaneye taşınır. Devlet hastanesindeki sivil cerrah Yüzbaşı Leahy de yaralılara bakar.

Neve'nin The Lancet dergisinde yayımlanan raporuna göre, piyade ve süvari kışlalarının da çöktüğü Srinagar'da 87 kişi ölür; çoğu enkaz altında kalmıştır, bazıları dört saat sonra sağ çıkarılır. Misyoner Rowland Bateman, depremden bir gün önce Srinagar'dan ayrılırken talim yapan askerlerin yanından geçmiştir. Döndüğü gün aynı yerin yakınında, kışlada ölen askerlerin cesetlerini yakan yirmi bir ateş görür.

Baramulla ve Sopur yıkıntıda

Ertesi gün Srinagar'a kötü haber ulaşır: Jhelum'un aşağısındaki Sopur ve Baramulla kasabaları neredeyse yok olmuştur. Neve ve arkadaşları oraya geçici bir hastane kurmaya karar verir. Nehirden aşağı inmek birkaç gün sürer. Yolda Sopur'un yıkıntılarını görürler; burada sağlam yapılmış yüzlerce ahşap ve tuğla ev çökmüştür.

Baramulla'da, Jones'un daha sonra inceleyeceği yolcu konağının nehre bakan kuzey duvarı ve ana odaların damı yıkılmıştır. Kasabanın kalesinde kuzeybatı kulesi nehre devrilmiştir. Sopur'daki kalenin doğu kulesi tamamen yıkılır. Nehir boyunca ve Patan çevresinde yer yer bir metreye varan yarıklar açılır; köylüler yarıkların yanından çıkan ince kumun günlerce kükürt koktuğunu anlatır.

The Lancet'teki rapora göre Baramulla'nın on mil çevresinde 2.000 kişi ölmüştür. Dağ köylerindeki düz, kalın toprak damlı evlerde neredeyse kimse kurtulamaz; Keşmir'e özgü iki katlı ahşap çerçeveli evler daha az zarar görür. Srinagar ile Baramulla'nın ortasındaki Patan köyü, Lawrence'ın kaydına göre 165 aileden oluşur; depremde burada 70 kişi ölür.

Laridura'yı gömen heyelan

En korkunç sahne Baramulla'nın yaklaşık 7 mil güneyindeki Laridura köyündedir. Köy, kil katmanlarının kumtaşı üzerinde durduğu bir tepenin üzerindedir. Jones'un incelemesine göre suya doymuş kilin üstündeki yaklaşık 30 fitlik toprak tabakası, adeta bir çamur katmanının üzerinde yüzer gibi kayar. Yaklaşık yarım mil boyunca bir yarık açılır; kayan toprak tepenin dibindeki küçük vadiye yığılır ve yolundaki bütün evleri gömer.

Neve birkaç gün sonra Laridura'ya gider. Köyün 47 sakininden yalnızca 7'si kurtulmuştur. Yukarıdaki ormanın ağaçları yığınlar hâlinde devrilmiştir; aşağısı terk edilmiş bir taş ocağına benzer, topraktan kiriş ve dam parçaları uzanır. Hayatta kalanlar hemen yanına daldan ve ağaç kabuğundan küçük barınaklar yapmıştır. Neve'ye göre köylerin bazılarını, harabelere varmadan önce, çürüyen hayvan leşlerinin kokusundan fark ederler.

Gohan, Murun ve Laridura arasındaki yaklaşık bin fit yüksekliğindeki plato en çok zarar gören yerdir. Tepelerden birinin üzerindeki yüzyıllık bir pir türbesi tamamen yıkılmıştır. Bateman, köylülere evliyanın neden müritlerini korumadığını sorar. Neve'nin aktardığına göre köylülerin cevabı, ölenlerin evliyanın üstüne "çok fazla toprak yığdığı" ve evliyanın mezarında dönerek felakete yol açtığıdır. Türbesi sağlam kalan köylerde ise halk, kendilerini koruduğuna inandıkları evliyaya adaklar sunar.

Lawrence, aynı heyelanın geride bıraktığı sertleşmiş kilde, Wular Gölü'nün yaklaşık 1.500 fit üzerinde, fosilleşmiş su kestaneleri (singhara) bulduğunu yazar. Ona göre bu, gölün suyunun bir zamanlar Laridura'ya kadar uzandığını gösterir.

Mavnalarda hastane

Baramulla'da çalışacak sağlam bir bina kalmamıştır. Neve ve Dr. H. D. M'Culloch çadır kurar ve birkaç büyük mavna kiralar; mavnalar kısa sürede yaralılarla dolar. Neve'nin meslektaşı Rahip J. Hinton Knowles ve diğer yardımcılar köyleri dolaşıp yaralıları gönderir. Hastalar on mil öteden, akrabalarının omuzlarında ya da karyolalar üzerinde getirilir.

Gelen yaraların çoğu iltihaplanmıştır. Kötü sarılmış ateller ve sıkı bandajlar kangrene yol açmıştır; tetanos da can alır. Ezilmelere, yırtıklara bir de ağır yanıklar eklenir. İlk hafta her gün yeni sarsıntılar olur ve dik yamaçlardan küçük heyelanlar kopar. Depremden iki hafta sonra bile Neve, kırığı ya da çıkığı hiç yerine oturtulmamış insanlar bulur; hayatta kalanlar felaketin şokuyla küçük yaraları önemsememiştir.

The Lancet'teki rapora göre Baramulla'daki geçici hastanede 140 hasta kayda geçer; bunların 40'ı kırıktır, dördü kalça çıkığıdır. Ağır vakalardan yedisi hastanede ölür. Sopur'da da geçici bir hastane açılır.

Kış gelince Neve bölgeye bir kez daha döner. Bu kez yanında çadır ya da hizmetkâr yoktur; köylerde yaşamak ister. Teknesinde çocuklar için 120 küçük palto vardır. Baramulla'da eski hastalarına birkaç rupi dağıtır, bölge valisi Divan Hera Nand'ı ziyaret eder. Kar ve çamur içinde çıplak ayakla gelen, dudakları morarmış çocuklara giysi, dul kadınlara para verir. Neve'nin gözlemine göre köylüler çok sayıda hayvan kaybetmiştir ama o yıl hasat iyi olmuştur.

Jeolog Jones vadide

Hindistan Jeoloji Araştırmaları, depremi incelemek için E. J. Jones'u Keşmir'e gönderir. Jones'un ilk notları 18 Temmuz 1885'te "Srinagar kampı"ndan yazılır. Jones'a göre gazetelerin ilk haberleri, her depremde olduğu gibi, olayın boyutunu abartmıştır; zarar gören alan da ilk sanıldığından küçüktür. Ama ölü sayısı yine de çok büyüktür ve bunun sebebi binaların yapılış biçimidir.

Jones iki tür yapı tarif eder. Tepelerdeki evler, çamurla tutturulmuş moloz taş duvarlardan ve üzerine her yıl yeni bir kat eklenen kalın, düz toprak damlardan oluşur. Ovadaki evler üç kata kadar çıkar; kerpiç, tuğla ve moloz çamurla örülür, üstüne ağır kirişli saz çatı oturur. Sarsıntıda çoğu yerde damı taşıyan direkler kırılır, dam içeri çöker ve altındakini ezer. Patan'daki eski taş tapınağın güneydoğu köşesinin büyük bölümü yıkılmıştır; mihracenin Sher Garhi Sarayı'nın yemek salonundaki tuğla sütunlar çatlamıştır.

Yıkılan duvarların yönlerini haritaya işleyen Jones, depremin merkezini Srinagar'ın kuzey ucundan yaklaşık 12 mil batıda, Jampur yakınında hesaplar; odak derinliğini yaklaşık 7,5 mil olarak bulur. Tamamen yıkılan köylerin bulunduğu alan yaklaşık 47 mil karedir. Köylerin büyük bölümünün çöktüğü alan 500, hafif hasar alanı yaklaşık 3.000 mil karedir. Sarsıntı Peşaver, Gilgit, Simla ve Lahor'da da hissedilir.

Artçılar uzun sürer. Ana depremden sonra Baramulla'da otuz üç ayrı sarsıntı sayılır. 15 Haziran sabahı saat 4 sularında daha şiddetli bir artçı gelir. Jones'un kaydettiği son sarsıntı 16 Ağustos sabahı saat 7 civarındadır. Jones raporunu, Keşmir gibi sık sarsılan bir ülkede sismometre kurulmasını, bu olmazsa köy muhtarlarına emanet edilecek tuğla sütunlar dikilmesini önererek bitirir. Teşekkür bölümünde St John'un yanında "rahmetli Mihrace"nin yetkililerini anar: Ranbir Singh, 12 Eylül 1885'te ölmüştür.

Kaç kişi öldü

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Jones'un ilk notlarında resmî raporlara dayanan rakam 3.000'in biraz üzerindedir. Neve'nin The Lancet'teki raporu yaklaşık 3.200 ölü ve 300'den az yaralıdan söz eder. Lawrence aynı kitabın bir yerinde 3.000, başka bir yerinde "söylendiğine göre" 3.500 ölü yazar. NOAA'nın veri tabanı 3.000'i kabul eder; İngilizce Vikipedi 3.081 rakamını verir.

Bazı rakamlar ise şüphelidir. İngilizce Vikipedi, nüfusu 51 bin olan Srinagar'ın 2.000 kişisini kaybettiğini yazar; oysa olay yerindeki doktor Neve, başkentte 87 ölüden ve ne kadar az evin yıkıldığından söz eder. 2.000 rakamı, The Lancet'te Baramulla'nın on mil çevresi için verilen sayıyla karışmış olabilir. NOAA'nın derlediği eski bir kaynak da Srinagar'ın neredeyse tamamen yıkıldığını ve sarsıntıların 13 Mayıs'ta başladığını yazar; bu bilgiyi dönemin hiçbir görgü tanığı desteklemez. Vikipedi'de 75 bin kulübenin yıkıldığı, 25 bin koyun ve keçiyle 8 bin sığırın öldüğü de yazılıdır; görgü tanıkları yalnızca hayvan kaybının çok büyük olduğunu söyler.

Neyi değiştirdi

1885 depremi Keşmir'de korkuyu kalıcı hâle getirdi. Lawrence, depremden on yıl sonra bile birçok köy evinin avlusunda, sarsıntı anında sığınmak için hazır tutulan geçici bir çardak gördüğünü yazar. Ona göre deprem korkusu vadide hep vardır. Lawrence, görgü tanıklarının anlattığına göre Keşmirlilerin 1885 sarsıntıları sırasında sessizce oturduğunu da aktarır.

Deprem, Keşmir'in geleneksel yapılarıyla ilgili bir tartışmayı da açtı. Bazıları vadinin yapı tarzının depreme dayanıksız olduğunu söyledi; vadi halkı ise görünüşte çürük ahşap çerçeveli evlerin, ağır taş yapılar yıkılırken ayakta kaldığını savundu. Lawrence de Patan'daki tapınakların ve Srinagar'daki sarayın hasar gördüğünü hatırlatır. En çok can alan yapılar ise toprak damlı köy evleriydi.

Bilim için deprem, sahada ölçülüp haritaya geçirilmiş bir Keşmir depremi olarak kaldı. Bugünkü araştırmacılar dönemin hasar kayıtlarından büyüklüğünü 6,3 ile 6,8 arasında hesaplıyor; 2014'te yayımlanan bir çalışma depremi heyelan, yarık ve kum fışkırmaları gibi doğadaki izleri üzerinden yeniden derecelendirdi. NOAA'nın kaynaklarından biri bunu verdiği zarara göre görece mütevazı bir deprem olarak niteler. Jones'un da yazdığı gibi, ölümlerin asıl sebebi sarsıntının gücünden çok yapıların zayıflığıydı.

Bugün

Kaynaklara göre Keşmir Vadisi'ni vuran son çok büyük deprem 1555'teydi. 8 Ekim 2005'te, 1885'te kırılan bölgenin batısında, Muzaffarabad yakınlarında 7,6 büyüklüğünde bir deprem on binlerce kişinin ölümüne yol açtı. Jeologlar, 1555'ten beri büyük bir depremle kırılmamış bir fay parçasının Keşmir Vadisi'nin altında enerji biriktirdiğini söylüyor.

Srinagar üzerine 2023'te yapılan bir araştırmaya göre şehirdeki binaların yaklaşık yüzde 98'i yığma yapıdır ve 23 belediye mahallesi yüksek risk taşır. Hindistan, Mart 2026'da Cammu ve Keşmir'in tamamını en yüksek deprem riski kuşağına aldı. Patan'daki dokuzuncu yüzyıl tapınaklarının harabeleri ve Baramulla'daki Jhelum kıyısı bugün de yerinde duruyor.

Kaynaklar

• E. J. Jones, "Notes on the Kashmir Earthquake of 30th May 1885" ve "Report on the Kashmir Earthquake of 30th May 1885", Records of the Geological Survey of India, cilt 18 (1885)
• Arthur Neve, Thirty Years in Kashmir (Londra, Edward Arnold, 1913), 5. bölüm: The Kashmir Earthquake
• Walter R. Lawrence, The Valley of Kashmir (Londra, Henry Frowde, 1895)
• "The Late Earthquake in Kashmir", The Lancet, 5 Eylül 1885 (Kashmir Life dergisinin aktarımıyla)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2348
• Syed Aamir Sharief Qadri, "The Ground Beneath Kashmir Has Always Trembled", The India Forum, Temmuz 2026
• Vikipedi (İngilizce), 1885 Kashmir earthquake ve Pratap Singh of Jammu and Kashmir (başlangıç kaynağı)