1905 Kangra Depremi: Himalayalar'ın Eteğinde Çöken Kışlalar ve Tapınaklar

4 Nisan 1905, salı sabahı, saat altıyı biraz geçiyor. Himalayalar'ın eteğindeki Kangra vadisinde soğuk ve rüzgârlı bir gece yeni bitmiş. Dharamsala'nın yamacındaki Gurkha kışlalarında askerler, subay evlerinde aileler, Kangra kasabasında tapınak çevresindeki çarşı halkı güne başlamak üzere. Birkaç dakika sonra vadide ayakta kalan bina sayısı bir elin parmaklarına inecek. Britanya Hindistanı'nın kuzeyinde, aletli sismolojinin kaydettiği ilk büyük Himalaya depremi 20 binden fazla insanın hayatına mal olacak.

Depremden önce

Kangra vadisi, Dhauladhar sıradağlarının güneyinde, bugünkü Himachal Pradesh eyaletindedir. 1905'te bölge, Lahor'dan yönetilen Britanya Pencabı'nın bir parçasıdır. İngilizler vadiyi 1846'daki Birinci İngiliz-Sih Savaşı'ndan sonra almış, 1855'te bölge merkezini Kangra'dan Dharamsala'ya taşımıştır. 1860'ta bir Gurkha piyade taburu Kangra'dan Dharamsala'ya nakledilir; bu tabur sonradan 1. Gurkha Tüfekleri adını alır. Dharamsala zamanla bir garnizon ve yazlık bir dağ kasabasına dönüşür. Yukarıda McLeod Ganj ve Forsyth Ganj, aşağıda Kotwali Çarşısı ve resmî binalar vardır.

Yirmi kilometre ötedeki Kangra ise çok daha eskidir. Katoç hanedanının kurduğu, Himalayalar'ın en büyük kalesi sayılan Kangra Kalesi iki ırmağın arasındaki bir tepede durur. Kalenin tarihi kayıtlarda 1009'da Gazneli Mahmud'un kuşatmasıyla başlar; Tuğluklar, Babürler, Sihler ve İngilizler sırayla kaleyi ele geçirir. Kasabanın Bhawan mahallesindeki Devi Bajreşvari tapınağı, 1911 tarihli Britannica'ya göre kuzey Hindistan'ın en eski ve en zengin tapınaklarından biridir.

Vadinin ekonomisi tarıma ve 19. yüzyılın ortasından beri çaya dayanır. Palampur çevresindeki İngiliz çay bahçelerinin ürünü Orta Asya'ya kadar gider. Ambraseys ve Bilham'ın aktardığına göre Pencap hükümeti deprem bölgesinin nüfusunu yaklaşık 375 bin olarak hesaplar. Ovadaki evler kerpiçtir, üzerleri ağır toprak damlarla örtülüdür. Dağ köylerinde evler kil harçla örülmüş moloz taştan yapılır; çoğu zaman bir evin damı üstteki evin avlusudur. Kasabalarda evler bir iki katlı ve büyük ölçüde ahşaptır, düzgün kesme taş ise tapınaklarda, kalelerde ve resmî binalarda kullanılır.

Bölge, Hindistan levhasının Avrasya'nın altına girdiği Ana Himalaya Bindirmesi'nin üzerindedir. Sonraki araştırmalara göre bu kesimde yaklaşık 1400 yılından beri büyük bir kırılma olmamıştır.

Salı sabahı, 06.19

Deprem 4 Nisan 1905'te yerel saatle sabah 06.19 sularında gelir. Uluslararası kataloglar oluş zamanını 00.50 UTC olarak verir; dönemin anlatımlarında saat "sabah altı" diye geçer. Sonradan yapılan hesaplara göre büyüklük 7,8'dir. Kırılma yüzeye ulaşmaz; kilometrelerce derinde, sığ eğimli bir bindirme fayında olur. Bu yüzden toprağın üstünde açık bir fay izi kalmaz.

Sarsıntı vadide en yüksek şiddete ulaşır. Kangra'nın yaklaşık 150 kilometre güneydoğusunda, Dehradun ve Saharanpur çevresinde, beklenmedik biçimde ikinci bir hasar bölgesi oluşur. Kasauli, Bilaspur, Chamba ve Lahor'da deprem güçlü hissedilir. Amritsar'da Ramgarhia Bunga'nın iki gözetleme kulesinin kubbeleri hasar görür. Middlemiss sonradan depremin hissedildiği alanı 3,8 milyon kilometrekareden büyük olarak hesaplayacaktır.

Dharamsala'da çöken kışlalar

En ağır askerî kayıp Dharamsala'dadır. Gurkha askerlerinin kaldığı taş kışlalar, içindekilerin büyük kısmıyla birlikte çöker. Adelaide'de çıkan The Advertiser gazetesinin 10 Nisan 1905'te aktardığı bir Hindu tanığa göre, kasabanın kurulu olduğu dağ önce uğuldar, kışlalar toprakla birlikte havalanır ve bir saniye sonra yıkılır. Tanık yerde büyük bir yarığın açıldığını gördüğünü de söyler. Bu anlatım ilk telgraf haberlerine dayanır; ayrıntıları başka bir kaynakla doğrulanamaz.

Subay aileleri de ölür. Times of India'nın 18 Nisan 1905 tarihli ölüm ilanlarında, 1. Gurkha Tüfekleri'nden Albay G. H. Robinson'un eşi Sophia Alice ile kızları Alice Marion ve Edith Beryl'in Dharamsala'da depremde "anında" öldüğü bildirilir. Aynı gazetenin 27 Nisan sayısında, yine bu alaydan Binbaşı A. H. Battye'nin iki çocuğu yer alır: yedi yaşındaki Florence Eileen Rose ile dört yaşındaki Arthur Charles. Alayın subaylarından Yüzbaşı James Muscroft da depremde ölür. 34 yaşındaki Muscroft'un mezar taşı bugün Dharamsala'daki St. John in the Wilderness kilisesinin mezarlığında durur.

Enkazın başında ilk kurtarmayı hayatta kalan askerler yapar. 1. ve 7. Gurkha alaylarının subayları ve astsubayları, yıkılan kışlaların altında kalan silah arkadaşlarından bazılarını kurtarır. Haileybury okulunun şehitler listesine göre Yüzbaşı Barry Hartwell, Dharamsala depreminde hayat kurtardığı için Kudüs Aziz Yuhanna Nişanı'nın gümüş madalyasını alır.

Sivil kasabada da tablo farksızdır. Kotwali Çarşısı tamamen yıkılır; aşağı Dharamsala'daki hapishane ve McLeod Ganj'daki kilise de enkaza döner. Bhagsunag tapınağı yıkılır. Sonraki resmî kayıtlara göre Dharamsala'da 1.625 kişi ölür; bunların 112'si Gurkha garnizonundandır. Avrupalı ölülerin sayısı bir kaynakta 15, başka bir kaynakta 25 olarak geçer.

Kangra'da kale ve tapınak

Kangra kasabası Dharamsala'dan da ağır vurulur. 1911 Britannica'ya göre Devi Bajreşvari tapınağı, kale ve kasaba birlikte yıkılır; yalnız Kangra'da 1.339 kişi ölür. O dönemden kalan bir fotoğraf, tapınağın yerinde taş yığınından başka bir şey kalmadığını gösterir. Kalede bulunan İngiliz garnizonu, kale ağır hasar görünce burayı bırakır. Bir yerel gazete ise İngiliz birliklerinin felaketten kısa süre önce kaleden ayrılmış olduğunu yazar.

Kangra'daki misyon evi de çöker. İlk haberlere göre Kilise Misyon Cemiyeti'nden Rahip H. F. Rowland, Bayan Daeuble ve Bayan M. Lorbeer bu binanın altında kalır. Hasar vadinin geri kalanında da sürer. Palampur, Baijnath, Paprola, Bhawarna, Maranda, Pathiar ve Nagrota Bagwan gibi kasabalar yıkılır. Baijnath'taki büyük Şiva tapınağı ayakta kalır ama avludaki küçük tapınaklar ve ana tapınağın çatısı zarar görür. Jawalamukhi'deki tapınaklardan biri o günden beri yan yatmış durur ve halk arasında "Tedha Mandir", yani eğri tapınak diye anılır.

Kopan teller, büyüyen söylentiler

Vadiden dışarı haber ulaşmakta zorlanır. İngiltere'de çıkan Portsmouth Evening News, 7 Nisan'da Kangra vadisinin harap olduğunun sanıldığını, ama telgraf istasyonları yıkıldığı için doğrulama alınamadığını yazar. Bu boşlukta rakamlar şişer. Erken haberlerde 7. Gurkha alayından 400 askerin diri diri gömüldüğü, kışlalarda 138 ölü ve 186 kayıp olduğu yazılır. Sonradan resmî kayıtlara geçen rakam, garnizondan 112 ölüdür.

Sarsıntı Britanya Hindistanı'nın yaz başkenti Simla'da da hissedilir; dönemin gazetelerine göre genel vali konağı hasar görür ve Lady Curzon konaktan çıkarılır. Lahor, Amritsar, Jalandhar, Ludhiana ve Sialkot gibi Pencap şehirlerinde hasar ve kayıp bildirilir. Hindistan'ın dinî basını da depreme yorum yapar. Ludhiana'da çıkan Nur Afşan gazetesi 21 Nisan'da kıtlığı, vebayı ve şimdi de depremi art arda sayar ve bunlarda Hindistan'ı uyandırmak isteyen bir ilahî irade görür.

Çadırlar ve sayım

Depremden kısa süre sonra Dharamsala'da çekilmiş bir fotoğraf, enkazın yanında sıra sıra kurulmuş çadırları gösterir. Vadide ayakta kalan ev çok azdır; evsiz kalanlar için ilk barınak bu çadırlar olur.

Kayıpların tam hesabı haftalar sürer ve kaynaklar farklı rakamlar verir. Pencap hükümetinin hesabına göre 375 binlik nüfustan 20 binden fazla kişi ölür ve 100 bin bina yıkılır. Kangra bölge rehberine (Gazetteer) dayanan bir yerel tarih çalışması, Kangra, Palampur, Hamirpur ve Dehra ilçelerinde 18.314 ölü sayar. Başka bir derleme 19.800 rakamını verir, Hindistan'daki bir amatör sismoloji merkezi ise en az 28 bin ölüden söz eder. Bütün bu rakamlar arasında en sık tekrarlanan "20 binden fazla" ifadesidir.

Kayıp yalnız insanlarla sınırlı kalmaz. 53 bin evcil hayvan ölür; bu, köylülerin sabanını çeken öküzlerin ve geçim kaynağı olan sürülerin yok olması demektir. Kuşaklar boyunca yamaçlara yapılmış ve tarlaları sulayan su kanalları ağı büyük ölçüde zarar görür. Pencap hükümeti yeniden yapılanmanın maliyetini 2,9 milyon rupi olarak hesaplar.

Middlemiss'in raporu

Depremi incelemekle Hindistan Jeoloji Araştırmaları Kurumu'ndan Charles Stewart Middlemiss görevlendirilir. 1859 doğumlu Cambridge mezunu Middlemiss, 1883'te kuruma katılmış, ertesi yıldan beri Himalayalar'da arazi çalışması yapan, 1885 Bengal depremini de incelemiş bir jeologdur. Vadide yıkılan kasabaları dolaşır, tanıklarla konuşur, hasarı yer yer kaydeder. Bugün Dharamsala'daki bir müzede saklanan 1905 fotoğraflarının bir kısmını onun çekmiş olabileceği düşünülüyor, ama fotoğrafçı kesin olarak bilinmiyor.

Middlemiss ilk raporunu daha 1905'te kurumun dergisinde yayımlar. Asıl eseri, 1910'da çıkan "4 Nisan 1905 Kangra Depremi" adlı kitaptır. Raporunda iki ayrı hasar bölgesi çizer: Kangra çevresinde en yüksek şiddet olarak X, 200 kilometre ötede Dehradun çevresinde VIII. Kitaba artçı sarsıntıların bir listesini de ekler.

Rapor, yüzyıl boyunca bu depremin nasıl anlaşılacağını belirler. 1954'te Gutenberg ve Richter büyüklüğü 8,0 olarak yayımlar. Bu da depremin 300 kilometre uzunluğunda bir fay parçasını kırdığı düşüncesine yol açar. Ambraseys ve Bilham, 2000 yılında Gutenberg'in çalışma kâğıdına geri döner. Gutenberg aslında 7,7 hesaplamış, kenara 7,8 ve 7,9 notları düşmüş, sonra değer 8,0'e yuvarlanmıştır. İkili, sismogramları yeniden değerlendirerek 7,8 bulur. Middlemiss'in şiddet değerlerinin de abartılı olduğunu yazarlar. Avrupa için tasarlanan ölçek, kerpiç ve moloz taş evlerin her sarsıntıda aynı biçimde yıkıldığı bir bölgede yüksek değerler üretmiştir.

Dehradun bilmecesi için de 2005'te bir açıklama gelir. Hough, Bilham, Ambraseys ve Feldl'e göre, Dehradun çevresindeki şiddetli hasarın sebebi büyük olasılıkla ana şoktan birkaç dakika sonra 30-50 kilometre derinlikte tetiklenen, büyüklüğü 7'yi aşan ikinci bir depremdir.

Neyi değiştirdi

Dharamsala'nın garnizon kasabası olarak yükselişi depremle sona erer. 1923-24 tarihli Kangra bölge rehberi (Gazetteer), yukarıdaki kantonmana artık hiçbir Avrupalı alay gönderilmediğini, aşağıdaki kantonmanın da boş kaldığını kaydeder. McLeod Ganj, Hindistan'ın bağımsızlığından sonra da küçük ve sessiz bir dağ kasabası olarak kalır.

Çay da aynı darbeyi alır. Fabrikalar yıkılır, bazı çay üreticileri ölür. Kangra çayının üretimi depremden sonra düşer ve İngiliz sahiplerin bir kısmı bahçelerini satıp bölgeden ayrılır.

Bilim için Kangra, Himalayalar'ın deprem tehlikesini hesaplamada bir ölçüt olur. Büyüklüğün 7,8'e indirilmesi, kırılan bölümün sanılandan çok daha kısa olduğunu gösterdi. Wallace ve arkadaşları 2001'de, 1840'larda kurulmuş eski ölçüm noktalarını GPS ile yeniden ölçtüler. Kırılmanın yaklaşık 100 kilometreye 55 kilometre büyüklüğünde olduğunu buldular. Bu, Kangra'nın çevresindeki fay parçalarında yüzyıllardır biriken gerilimin hâlâ boşalmamış olabileceği anlamına geliyor.

Bugün

Dharamsala bugün Himachal Pradesh'in kış başkenti ve Kangra bölgesinin merkezi. 1960'tan beri 14. Dalay Lama'ya ve Tibet sürgün yönetimine ev sahipliği yapıyor; McLeod Ganj "Küçük Lhasa" olarak anılıyor. St. John in the Wilderness kilisesinin çan kulesi 1915'te yenilendi; mezarlığında 1905'te ölen subayların taşları duruyor. Kangra Kalesi Hindistan Arkeoloji Araştırmaları Kurumu'nun korumasında, yıkık hâliyle ziyaret ediliyor. Bajreşvari tapınağı ise yeniden yapıldı ve bugün yine hacıları ağırlıyor.

Depremin izleri yakın zamana kadar sürdü. Dharamsala yakınlarındaki Sarah köyünde 1905'te temeli kayıp yan yatan Bharari Devi tapınağı, 2012'de aslına uygun olarak yeniden yapıldı. Tapınak, depremden 107 yıl sonra yeniden açıldı.

Bölge bugün Hindistan'ın en yüksek deprem tehlikesi kuşağında. Her 4 Nisan'da Dharamsala'da anma yürüyüşü yapılıyor. 2025'teki 120. yıl anmasında Kangra bölge yönetiminden Ek Bölge Yöneticisi Vinay Kumar, 1905'te nüfus ve bina sayısı az olduğu hâlde yıkımın çok büyük olduğunu hatırlattı ve depreme dayanıklı yapı çağrısı yaptı. Ama yerel basın, vadide plansız yapılaşmanın sürdüğünü yazmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• Ambraseys, N. ve Bilham, R. (2000), A note on the Kangra Ms = 7.8 earthquake of 4 April 1905, Current Science 79(1)
• Hough, S. E., Bilham, R., Ambraseys, N. ve Feldl, N. (2005), Revisiting the 1897 Shillong and 1905 Kangra earthquakes in northern India, Current Science 88(10)
• Wallace, K., Bilham, R., Blume, F., Gaur, V. K. ve Gahalaut, V., Surface deformation in the region of the 1905 Kangra Mw=7.8 earthquake in the period 1846-2001
• Szeliga, W. ve Bilham, R. (2017), New constraints on the mechanism and rupture area for the 1905 Mw 7.8 Kangra earthquake (özet)
• Middlemiss, C. S. (1910), The Kangra Earthquake of 4th April 1905, Memoirs of the Geological Survey of India 38 (diğer çalışmalarda aktarıldığı biçimiyle)
• Encyclopaedia Britannica (1911), "Kangra" maddesi
• Times of India, 18 ve 27 Nisan 1905 ölüm ilanları ile St. John in the Wilderness mezar taşı kayıtları (FIBIS veri tabanı)
• The Advertiser (Adelaide, 10 Nisan 1905), Portsmouth Evening News (7 Nisan 1905) ve Nur Afşan (Ludhiana, 21 Nisan 1905) (Al Hakam'daki derlemede aktarıldığı biçimiyle)
• Haileybury Society, Yüzbaşı Barry Hartwell biyografisi
• The Tribune (28 Eylül 2011 ve 5 Nisan 2025); Hinduism Today (Ocak 2012), Bharari Devi tapınağı
• The Wild Cone, Dharamsala tarihi (1923-24 Kangra Gazetteer alıntılarıyla)
• Amateur Seismic Centre, Himachal Pradesh deprem tarihi
• Vikipedi (İngilizce): 1905 Kangra depremi, Dharamshala, McLeod Ganj, Kangra Kalesi, Kangra vadisi, Baijnath tapınağı, Kangra çayı, Charles Stewart Middlemiss (başlangıç kaynağı)