1872 Kuçan Depremi: On Dört Gün Arayla İki Yıkım

Aralık 1871. Kaçar İranı'nın kuzeydoğu ucunda, Horasan'ın Atrek vadisinde Kuçan şehri kıtlıkla geçen bir yılın sonunda. Haftalardır yer hafif hafif sallanıyor, dağlardan uğultular geliyor. 23 Aralık gecesi gelen deprem şehrin yarısını yıkıyor, kuzeydeki dağ köylerini haritadan siliyor. On dört gün sonra, 6 Ocak 1872'de, aynı güçte ikinci bir sarsıntı yıkımı tamamlıyor. Kuçan bundan sonra yıllarca harabeler arasında, çadırlarda yaşayacak.

Kıtlık yılında bir sınır şehri

Kuçan, bugünkü Türkmenistan sınırına yakın, Kopet Dağ'ın güney eteğinde, deniz seviyesinden 1.100 metreyi aşkın yükseklikte bir vadi şehridir. Halkın çoğu Zafaranlu Kürtleridir; şehirde Türkler ve Farslar da yaşar. Şehri ve çevresini İlhani denen beyler ailesi yönetir. 1871'de başta Mir Hüseyin Han vardır; Şah'ın verdiği unvanla Şücaüddevle diye anılır.

Şehrin surları, 1832'de Veliaht Abbas Mirza'nın topçusu tarafından dövülmüş, o günden beri onarılmamıştır. Kuçan depremi de iyi tanır. Haziran 1851'de gelen bir deprem şehirdeki evlerin dörtte birini, Sultan İbrahim İmamzadesi'nin kubbesini yıkar; Ambraseys ve Melville'in derlemesine göre şehirde 160 kişi ölür ya da yaralanır, çevre köylerle birlikte ölü sayısı 2 bin kadardır. Ocak 1852'de çok güçlü bir artçı şehre yeniden zarar verir. Kuçanlılar yıllar sonra bu felaketi "1852'de 2 bin kişinin öldüğü deprem" diye anlatacaktır. Kubbe, İlhani tarafından yeniden yaptırılır.

1871, bütün İran için korkunç bir yıldır. 1870-1872 kıtlığı ülkenin neredeyse tamamını vurur; tarihçi Gad Gilbar'ın, Okazaki ve Melville'in de benimsediği tahminine göre 1,5 milyon kişi açlıktan ve salgınlardan ölür. İngiliz subayı Charles Yate'in yazdığına göre kıtlık 1871'de bütün Horasan'ı harap eder; bölgedeki bazı aşiretlerin hane sayısı yarıdan aşağı düşer.

Uğultular

Depremden önceki haftalarda Kuçan'da bir şeyler olmaktadır. Ambraseys ve Melville'in aktardığı kayıtlara göre bir süredir hafif sarsıntılar hissedilmekte, yerden uğultular duyulmaktadır. Halk tetiktedir.

Bu uyarılar sonradan pek çok hayatı kurtaracaktır. 1874'te bölgeye gelen İngiliz subayı Yüzbaşı George Napier, Kuçanlıların öncü sarsıntılar yüzünden önceden uyandığını, bu sayede şehirde can kaybı olmadığını yazar.

23 Aralık gecesi

Deprem, Hicri takvimle 9 Şevval 1288 gecesi, yani 23 Aralık 1871'de gelir. Merkez Kuçan'ın kuzeyindedir. Atrek vadisinde Kuçan şehrinin yarısı yıkılır: surların kalıntıları, camiler, medreseler çöker. 1852'den sonra yeniden yapılan Sultan İbrahim İmamzadesi'nin kubbesi ağır hasar görür; kayıp sayılır. Tuğladan yapılmış bir okul binası da yıkılır.

Asıl yıkım şehrin dışındadır. Kuçan'ın kuzeybatısında Cafarabad ve İsficir, bu iki köy arasındaki vadide sekiz köy daha tamamen yıkılır; köylerde ölenler vardır. Daha kuzeyde, dağlarda durum daha ağırdır: Ab-Suvaran ve Derbadam başta olmak üzere bütün köyler, Gaudan ve Çunli yollarındaki dağ geçitlerini bekleyen kaleler, Şamhal'a kadar yer ile bir olur. Burada çok sayıda insan ölür. Hasar Çinar bölgesine ve İnce vadisine kadar uzanır.

Sarsıntı 150 kilometre kadar güneydoğudaki Meşhed'de ve çok daha uzaktaki Tahran'da hissedilir. Kuçan'ın güneyindeki ve doğusundaki köyler ise az zarar görür. Şehrin bir buçuk kilometre kadar doğusundaki bir köy, Napier'in sonradan gördüğüne göre, hiç etkilenmez. Bugünkü araştırmacılar hasarın kuzey-kuzeybatı yönünde, dar bir şerit hâlinde uzandığını, bunun bölgedeki sağ yanal bir fayın izini sürdüğünü düşünür.

6 Ocak 1872: ikinci darbe

Ayakta kalanlar için kış yeni başlamaktadır. On dört gün sonra, 6 Ocak 1872'de, ilki kadar güçlü bir sarsıntı daha gelir. Ambraseys ve Melville bunu ana depremin artçısı olarak sınıflar, ama gücü neredeyse aynıdır. Birinci depremin sarstığı, çatlattığı yapılar bu kez çöker; yıkım tamamlanır ve çok sayıda insan ölür.

Bu iki sarsıntı, bazı kataloglarda iki ayrı deprem, bazılarında tek bir olay olarak geçer. Bu yüzden aynı felaket kimi kaynakta "1871 Kuçan depremi", kimisinde "1872 Kuçan depremi" diye anılır. Yerel anlatılar tarih konusunda daha da belirsizdir: sonradan derlenen bölge kayıtlarında Kuçan ile Derbadam'ın yıkılışı 1869'a konur, bir başka kayıt olayı 1880'den "on yıl önce" diye anlatır.

Artçı sarsıntılar burada durmaz. Ambraseys ve Melville'e göre bölgede hasar veren artçılar olağandışı uzun bir süre, neredeyse dört yıl boyunca sürer.

Kaç kişi öldü?

Ölü sayısı en baştan tartışmalıdır. Tahran'daki İngiliz elçisi Alison'a gelen rapora göre ilk deprem 2 bin, 6 Ocak sarsıntısı 4 bin kişiyi öldürür. Bugün NOAA kataloğunda görülen rakamlar, 1871 için 2 bin, 1872 için 4 bin, bu rapordan gelir; iki sarsıntının toplamı en az 6 bin ölüdür. Kuçan'ın yöneticisi Emir Hüseyin Han ise bütün bölge için 30 bin rakamını verir.

Öte yandan Tahran'da çıkan resmî İran gazetesi şehirde yalnızca iki kişinin öldüğünü yazar. Napier de Kuçan şehrinde ölen olmadığını söyler. Bu rakamlar birbirini dışlamak zorunda değildir: öncü sarsıntılarla uyanık olan şehir az kayıp vermiş, asıl ölümler kuzeydeki dağ köylerinde yaşanmış olabilir. Ama hiçbir kaynak köy köy bir sayım vermez. 30 bin rakamı, aynı yıllarda kıtlıkla boşalan bir bölge için büyük olasılıkla abartılıdır.

Haberin kendisi de yolda bozulur. İngiliz doktor Henry Bellew, Nisan 1872'de Meşhed'e giden bir İngiliz heyetiyle Türbet-i Haydari'den geçerken validen, Kuçan'ın korkunç bir depremle neredeyse tamamen yıkıldığını, evlerin altüst olduğunu, yüzlerce kişinin enkazda ezildiğini duyar. Meşhed'e varınca ilk iş bunu sorar; ama orada kimsenin bundan haberi yoktur. Bellew olayı yolda duyduğu uydurmalar arasında anar. Oysa deprem gerçektir.

Büyüklük konusunda da kaynaklar ayrılır. NOAA birinci depremi 5,6, ikincisini 6,3 olarak verir. Daha yeni hesaplamalara dayanan tahminler ise ikisini de 7 civarında, 7,1 ve 7,0 olarak gösterir.

Çadırda yaşayan Han

Depremden yaklaşık iki yıl sonra, 2 Kasım 1873'te İngiliz albay Valentine Baker, Kuçan'a gelir. Şehrin bakımsız, harap hâlde olduğunu, iki yıl kadar önceki bir depremle neredeyse yıkıldığını, kendisine bu tür sarsıntıların burada sık olduğunun söylendiğini yazar. Ertesi gün valiyi ziyarete gider. Vali bir evde değil, büyük bir Türkmen çadırında yaşamaktadır. Yerde kalın keçeler ve halılar, içeride küçük bir soba vardır.

Ekim 1874'te gelen Napier şehri yarı yarıya yıkık bulur. Kuçan'ın kuzey-kuzeydoğusunda 24 kilometre kadar boyunca köyler yerle bir olmuştur. Halkın çoğu hâlâ çadırlarda yaşamaktadır.

Ağustos 1875'te Charles MacGregor gelir. Şehre bağların arasından girer: Kuçan'ın çevresi bir buçuk kilometreden fazla, uçsuz bucaksız bir bağdır. Mir Hüseyin Han onu bir bahçedeki çadırda kabul eder; depremler o kadar sık ki bir evde oturmak tehlikelidir, neredeyse çadırda yaşamaktadır. MacGregor'a göre Kuçan, İran'da gördüğü en harap yerdir. Eski şehrin en az yarısı tamamen terk edilmiş, biçimsiz höyüklere dönmüştür; kalan yarısında da evlerin yarısı yıkılmak üzeredir. Surlar tamamen yıkıktır. Bir İranlı dostu ona espriyle, şehrin insan eliyle yapılmış kapılarının yanında birkaç da "zelzele kapısı" olduğunu söyler.

22 Ağustos'ta MacGregor Şirvan'a doğru yola çıkar. Kuçan'ın sekiz kilometre kadar kuzeybatısında Cafarabad'dan geçer. Köylüler ona üç yıl önceki depremde yetmiş kişiyi kaybettiklerini, depremin Kuçan'ın büyük kısmını yıkıp sekiz köyü neredeyse tamamen yok ettiğini anlatır. Okunan kaynaklarda tek bir köy için verilen ölü sayısı yalnızca budur.

Çalılı direkler

Harabeler arasında yeni bir şey doğar. Kuçanlılar yıkılan evlerin eski ahşap direklerini enkazdan çıkarıp üst uçlarından bir mahyaya yaslar, "A" biçiminde bir çatı kurar. Direklerin arası çalıyla doldurulur, üstü çamurla sıvanır. Daha büyük bir ev gerektiğinde, birincisine paralel ikinci bir "A" kurulur, aradaki boşluk duvarla kapatılıp düz bir damla örtülür.

MacGregor bu yapıları 1875'te görür ve not eder: duvarsız bir çadır çatısı, birbirine ve mahyaya bağlı direkler, uçları toprağa gömülü, üstü toprakla kaplı. Depreme daha dayanıklı olduğu söylenmektedir; işe yarayıp yaramadığını bilemeyeceğini, ama halkın buna inandığını yazar. Bazı evler de ahşap kirişlerle destekleyerek yeniden yapılır.

Neyi değiştirdi

Bu küçük yenilikler yirmi iki yıl sonra sınanır. 17 Kasım 1893'te Kuçan'ı yeniden çok daha büyük bir deprem vurur ve şehirde ayakta pek bir şey kalmaz. Ayakta kalan birkaç ev, 1871'den sonra ahşap kirişlerle güçlendirilmiş olanlardır. 1871'de doğan ahşap barınaklar 1893'te denenir, geliştirilir ve 1895'te bir kez daha başarıyla sınanır; 1904'te hâlâ kullanılmaktadır. Ambraseys ve Melville yine de bu yeniliklerin geleneksel kerpiç yapıyı pek değiştirmediğini yazar.

1871 depreminin hasar gören Sultan İbrahim İmamzadesi'ni, Yate'in aktardığına göre İlhani'nin annesi söktürüp yeniden yaptırır. Kubbe 1893'ü atlatır, ama 1895'te tamamen çöker.

Korku da kalıcı olur. 1889'da Kuçan'a gelen George Curzon, surların sık depremlerle, özellikle 1872'dekiyle biçimsiz çamur yığınlarına döndüğünü yazar. Han'ın meyve bahçesinin ortasında kilden yapılmış alçak bir set vardır; deprem tehlikesi olduğunda Han burada çadırda yatar.

Ama şehir yerinden kımıldamaz. 1871 ile 1895 arasında Kuçan üç kez yıkılır, her seferinde aynı yerde yeniden kurulur. Ancak 1895 depreminden sonra halk taşınmaya razı olur ve yeni Kuçan, eskisinin on kilometreyi aşkın doğusunda kurulur. Bu son bölümü 1893 Kuçan depremi yazısı anlatıyor.

Bugün

Kuçan bugün İran'ın Razavi Horasan eyaletinde, 2016 sayımına göre yaklaşık 101 bin nüfuslu bir şehir. Eski şehrin bulunduğu yer bugün "Eski Kuçan" adıyla anılıyor. Sultan İbrahim İmamzadesi yeniden yapılmış hâliyle orada, korunan tarihî eserler listesinde. Bölgede halk arasında hâlâ bir söz dolaşıyor: Karaul Dağı ne zaman sallansa, Kuçan ve İnce vadisi yıkılır.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys ve C. P. Melville, A History of Persian Earthquakes (Cambridge University Press, 1982): 1851, 1871 ve 1893 Kuçan depremleri kataloğu ve notları (Alison raporu, İran gazetesi, Napier 1876, Bellew 1874 ve yerel kayıtlara atıflarla)
• C. M. MacGregor, Narrative of a Journey through the Province of Khorassan (Londra, 1879), cilt 1, Kuçan bölümü
• Valentine Baker, Clouds in the East (Londra, 1876), XV. bölüm
• H. W. Bellew, From the Indus to the Tigris (Londra, 1874)
• C. E. Yate, Khurasan and Sistan (Edinburgh, 1900), Kuçan ve Meşhed bölümleri
• George N. Curzon, Persia and the Persian Question, cilt 1 (Londra, 1892), "From Ashkabad to Kuchan" bölümü
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (23 Aralık 1871 ve 6 Ocak 1872 Kuçan kayıtları)
• Vikipedi (İngilizce), 1871–72 Quchan earthquakes, Persian famine of 1870–1872 ve Quchan maddeleri (başlangıç kaynağı)