1929 Kopet Dağ Depremi: Sınırın İki Yanında Yıkılan Dağ Köyleri

1 Mayıs 1929, çarşamba akşamı. İran ile Sovyet Türkmenistanı arasındaki Kopet Dağ'da, Şirvan'ın kuzeyindeki dağ köylerinde günün işi bitmek üzere. Saat 19.00'u biraz geçe yer sarsılıyor. Bir vadide yalnızca eski bir imamzade ayakta kalıyor, başka bir köyde üç yüz kişiden biri sağ çıkıyor. Seksen sekiz köy yıkılıyor, ölü sayısı kaynağa göre 3.200 ile 3.800 arasında değişiyor. Sarsıntılar ise aylarca sürüyor.

Kopet Dağ'ın eteğinde

Kopet Dağ, Hazar Denizi'nin güneydoğusundan başlayıp yaklaşık 650 kilometre boyunca bugünkü İran-Türkmenistan sınırını izleyen bir sıradağdır. 1929'da sınırın kuzeyi Sovyet Türkmenistanı, güneyi Rıza Şah'ın İran'ıdır. Güney yamaçlarda, Horasan'ın kuzeyinde Kuçan, Şirvan ve Bucnurd kasabaları ile Atrek ırmağına inen vadilere dağılmış yüzlerce köy vardır. Köylerin geçimi tarlalara ve sürülere bağlıdır. Suyu dağın içinden kazılmış yeraltı kanalları, yani kanatlar ve kaynaklar getirir.

Bölge sarsıntıya yabancı değildir. 1871 sonu ile 1872 başında birkaç hafta arayla gelen iki büyük deprem Kuçan çevresinde en az 6.000 kişiyi öldürmüştür. Kasım 1893'te Kuçan yeniden yıkılır; kaybın 18.000 kişiye vardığı tahmin edilir. Ocak 1895'teki depremden sonra kasaba, isyan çıkmasına rağmen yaklaşık on kilometre doğuya taşınır. Ondan altı yıl önce, Eylül 1923'te ise Bucnurd'un kuzeybatısındaki bir depremde 157 kişi ölmüş, hasar Şirvan'a, Gifan'a ve Derbend'e kadar uzanmıştır.

Ambraseys ile Melville'in aktardığına göre 19. yüzyılın sonunda Rus yazar Tsimbalenko, Kopet Dağ'da sarsıntıların yirmi yılda bir düzenli olarak geldiğini anlatan halk hikâyeleri dinler. Hazar ötesi demiryolunu kuran mühendisler de her kuşağın bir büyük deprem gördüğünü anlatan yerel efsaneler kaydeder.

Siyasi hava da gergindir. Temmuz 1926'da Lahak Han, Merave Tepe garnizonundaki askerlerin başında ayaklanıp Bucnurd'u, Şirvan'ı ve Kuçan'ı ele geçirmiş, sonra yenilip Sovyetler Birliği'ne kaçmıştır. 1928'den beri Horasan genel valisi, anayasa hareketinin tanınmış adlarından Hasan Takizade'dir.

Çarşamba akşamı

Deprem 1 Mayıs 1929'da, Greenwich saatiyle 15.37'de olur. İran takviminde 11 Ordibehişt 1308'dir. Hollingsworth ve arkadaşlarının çalışması yerel saati 19.07 olarak verir; Farsça Vikipedi ise saat 20.00 diye yazar. İki kaynak da depremin akşam, insanların evlerinde ya da evlerine dönmek üzere olduğu bir saatte geldiğinde birleşir.

Büyüklük kataloğa göre değişir: NOAA 7,2 (moment büyüklüğü) ve 7,4 (yüzey dalgası büyüklüğü) verir, Ambraseys ile Melville 7,1 hesaplar. En büyük şiddet Mercalli ölçeğinde IX'dur. Merkez üssü Şirvan'ın kuzeyinde, sınırın hemen güneyindedir.

Sarsıntı çok geniş bir alanda hissedilir: kuzeyde Amuderya'ya ve Karakum Çölü'ne, Aral Gölü'nün çevresine, batıda Mazenderan'a ve Hazar'ın bütün güney ve güneydoğu kıyısına kadar.

Gifan, Ribat ve Zeydar

Yıkım, depremin vurduğu bölgenin kuzeybatı ucunda, Gifan ile Zeydar arasında en ağırdır; ölenlerin yarısından fazlası bu kesimdedir. Ambraseys ile Melville'in 1970'lerdeki saha çalışması ve dönemin İngiliz konsolosluk raporlarıyla İran gazetelerine dayanan anlatımı şöyledir.

Gifan'da 1.500 kişilik nüfusun 300'ü ölür. Kasabada eski bir imamzade dışında ayakta bina kalmaz. Ribat'ta yalnızca köyün kapısı, darvaze, yıkılmadan kalır; 500 kişiden 330'undan fazlası ölür. Zeydar'da ise 300 kişiden yalnızca biri hayatta kalır.

Gifan, Ribat, Zeydar, Kuşhane, Ciristan, Emiranlu, Ogaz ve Bağan bölgelerinde seksen sekiz köy tamamen yıkılır. Şinargı, Sarani, Akkale, Savali, Nazar Muhammed, Kugli, Beg, Birzu ve Sike neredeyse tamamen çöker. Toplam olarak yaklaşık 300 köy zarar görür, 1.100 kişi yaralanır, binlerce hayvan telef olur.

Merkezden uzaklaştıkça yıkım hafifler ama bitmez. Şirvan'da birkaç resmî bina dışında bütün evler parçalanır, yedi kişi ölür. Katlış, Derbend ve Bacgiran'da evlerin neredeyse tamamı hasar görür. Kuçan ve Bucnurd'da da hasar vardır.

Sınırın öte yanı

Deprem sınır tanımaz. Kuzeyde, Sovyet Türkmenistanı tarafındaki Germab ve Kurkulab köyleri tamamen yıkılır, ölenler olur. Firuze'de evlerin çoğu hasar görür, Aşkabat'ın kendisinde de hasar kaydedilir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) depremi, sınırın iki yanında da can kaybına ve ağır hasara yol açan, dünyanın en ölümcül depremlerinden biri olarak listeler.

İran tarafındaki bilgilerin önemli kısmı İngiliz Dışişleri arşivindeki raporlardan ve Tahran'da çıkan İttilaat ile Şafak-ı Surh gazetelerinden gelir. Sovyet tarafındaki köylerin kaybı ise kaynaklarda yalnızca genel olarak geçer; ayrı bir ölü sayısı verilmez.

Yarılan yamaçlar

Deprem yeryüzünü de yarar. Sonradan yapılan saha çalışmaları, dağın içinden geçen bir fay boyunca kilometrelerce izlenebilen bir kırık bulur. Jean Tchalenko 1975'te bu kırığı yaklaşık 50 kilometre olarak haritalar ve Bağan-Germab fayı adını verir. Ambraseys ile Melville, kırığın Sike'den Bağ'a kadar 55 kilometre boyunca izlenebildiğini, Zeydar yakınlarındaki çatlaklar da sayılırsa toplam 70 kilometreye ulaştığını yazar.

Yamaçtaki basamak hiçbir yerde bir metreyi geçmez. Bazı köylüler yer yer iki metreden büyük kaymalardan söz eder, ama yerinde bakıldığında bu büyük basamakların fay izini üst sınır olarak kullanan heyelanlar olduğu anlaşılır. Köylüler her yöne uzanan geniş yarıkları, özellikle Kakili köyüne doğru gidenleri hatırlar. Gifan ve Ribat vadilerinde kaya düşmeleri, heyelanlar ve dere yataklarında değişiklikler olur.

Depremin hareketini kaynaklar farklı yorumlar. Ambraseys ile Melville kırığın eğik bir bindirme olduğunu, yanal kaymaya dair kesin kanıt bulamadıklarını yazar. 2006'da bölgede çalışan Hollingsworth ve arkadaşları ise derelerin aynı yönde ötelendiğini görür ve fayın sağ yanal hareket ettiğini savunur.

Köylüler için en büyük kayıp sudur. Şirvan çevresindeki Sike, Allahabad ve Bağan kanatları ile Bağ'daki kanatlar ağır hasar görür, pek çok köyde kaynak suyu değişir. Yıkılan evin yanında, tarlayı sulayan yeraltı kanalı da kullanılamaz hâle gelir.

Bitmeyen artçılar

Ana sarsıntıyı uzun bir artçı dizisi izler. İki gün sonra, 3 Mayıs'ta, Germab ile Kurkulab'da ayakta kalan son yapılar da yıkılır. 13 Mayıs'ta yaklaşık 5,8 büyüklüğündeki bir artçı, Kirgan Ulya vadisindeki Atabeg'i ve çevresindeki yerleşimleri yerle bir eder.

13 Temmuz'da 6'ya yakın büyüklükte bir deprem daha gelir. Merkezi Faruc kasabası yakınındadır. Daha önce hasar gören Kale-i Faruc, Sinakli ve on köy daha tamamen yıkılır, yirmi bir kişi ölür. Kuçan ve Şirvan yeniden hasar görür; iki kasabada yalnızca birkaç ahşap ev oturulabilir durumda kalır. 25 Temmuz'da 5,6 büyüklüğünde bir artçı daha kaydedilir.

Artçılar Ocak 1930'da hâlâ bildirilmektedir. İngilizce Vikipedi, sarsıntıların 1933'e kadar sürdüğünü yazar.

Vali ve yardım parası

Depremden sonra yardım için ayrılan paranın dağıtımında, Ambraseys ile Melville'in İngiliz Dışişleri arşivinden aktardığına göre, büyük yolsuzluk yapılır. Horasan genel valisi bunu duyunca fonların yönetimini kendi üstüne alır. İngiliz raporuna göre iki gün sonra görevi bırakmak zorunda kalır; rapor bunu, işleri fazla dürüst ve yakından denetlemesine bağlar.

Kaynak valinin adını vermez. Encyclopaedia Iranica, Mayıs 1929'da Horasan'ın Hasan Takizade'nin genel valiliği döneminde olduğunu yazar. Takizade aynı yıl Londra'ya elçi olarak atanır. Iranica'ya göre Ağustos 1929'dan itibaren genel vali Mahmud Cem'dir.

Ambraseys ile Melville bu olayı, İran'daki depremlerden sonra yeniden yapılanma parasının kötüye kullanılmasının köylerin terk edilmesine yol açtığı örneklerden biri olarak anlatır.

Kakili'deki eşek

Bu depremin dünyaya yayılan en ünlü hikâyesi bir eşek hakkındadır. Tchalenko 1975'teki çalışmasında, Kakili köyünde bir eşeğin deprem sırasında açılan fay yarığına düşüp ezildiğini yazar. Bunu, canlı bir varlığın deprem yarığında ezildiği bilinen az sayıdaki vakaya ekler; diğer ikisi 1906 San Francisco ve 1948 Fukui depremleridir.

Ambraseys ile Melville sonradan Tchalenko'ya bu hikâyeyi anlatan kişiyi, Kakili'den yaşlı Hacı Muhammed Kuli Rızai'yi bulup yeniden konuşur. Ortaya çıkan şudur: yaşlı adama "eşeğin hikâyesini duydun mu" diye sorulmuş, o da evet demiştir. Gerçekte eşek deprem sırasında ürküp bir çukura düşmüş ve bacaklarını kırmıştır. Ertesi gün hâlâ yaşayan hayvanı Hacı Muhammed'in bir arkadaşı öldürmüştür.

Ambraseys ile Melville, diğer iki vakanın da aynı şekilde doğru olmadığını not eder. Bu küçük hikâye bir şeyi gösterir: depremden kırk yılı aşkın süre sonra bile bölgede olanı hatırlayan insanlar vardır, ama soruyu doğru sormak gerekir.

Kaç kişi öldü

1929 Kopet Dağ depreminin ölü sayısı kaynaklara göre değişir. Ambraseys ile Melville, yıkılan seksen sekiz köyde 3.200'den fazla ölü ve 1.100 yaralı verir. İngilizce Vikipedi merkez bölgedeki ölü sayısını 3.250 olarak yazar. Farsça Vikipedi 3.257 ölü ve 1.121 yaralıdan, Uluslararası Afet Veritabanı'na dayanarak da 3.253 ölüden söz eder. Hollingsworth ve arkadaşları "yaklaşık 3.500" der.

NOAA ve USGS ise 3.800 ölü verir. NOAA'nın kaydında başka bir katalogdan alınmış 5.803 rakamı da geçer. NOAA'nın aktardığı bir kaynak 300 köyün yıkıldığını yazar; Ambraseys ile Melville'e göre ise yıkılan köy sayısı seksen sekiz, zarar gören köy sayısı yaklaşık 300'dür.

Farkın bir kısmı, Sovyet tarafındaki kayıpların ve aylar süren artçılarda ölenlerin hesaba katılıp katılmamasından kaynaklanıyor olabilir. 5.803 rakamını destekleyen ayrıntılı bir sayım bulunmuyor; kaynakların çoğu 3.200 ile 3.800 arasında birleşir. Hollingsworth ve arkadaşları, böyle büyük bir depremde kaybın görece düşük kalmasını fay boyunca nüfusun seyrek olmasına bağlar.

Taşınan köyler

Depremden sonra bazı köyler eski yerlerine kurulmaz. Gifan yeniden, daha aşağıda, ırmağın kıyısında başka bir yerde kurulur. Ribat da başka bir yere taşınır. Şirvan'ın yakınındaki Bağan'ın eski yeri, Sugotli dağının yamacındaki köy, deprem sonrasında terk edilir; halk bugünkü yere iner.

Şirvan ise baştan kurulur. Farsça Vikipedi'ye göre tamamen yıkılan kasaba iki yıl içinde, yeni şehircilik yöntemleriyle yeniden inşa edilir; bugünkü Şirvan'ın eski kasabayla hiçbir benzerliği yoktur.

Neyi değiştirdi

1929 depremi, Kopet Dağ'ın içinden geçen fayların yalnızca kenardaki ovaları değil dağın kalbini de kırabildiğini gösterdi. Kırığın izi kırk yılı aşkın süre sonra hâlâ yamaçlarda görülebiliyordu. Tchalenko'nun 1975'teki çalışması ve Ambraseys ile Melville'in 1982'de yayımlanan İran deprem tarihi, bu izleri köylülerin anılarıyla birleştirerek depremin kaynağını haritaya geçirdi.

Deprem, aynı zamanda tarihî rakamlara ve yaygın hikâyelere dikkatle bakmak gerektiğini gösteren bir örnek oldu. Kakili'deki eşek hikâyesi bilimsel literatüre girmiş, ancak sonradan yanlış olduğu anlaşılmıştı. Ölü sayısı da bugün hâlâ kataloğa göre farklı veriliyor.

Sınırın öte yanında, Aşkabat 19 yıl sonra, Ekim 1948'de çok daha büyük bir felakete uğradı. Aşkabat depremini inceleyen 2024 tarihli bir çalışma, 1929 depremini de Kopet Dağ'ın içindeki aynı fay kuşağının büyük depremleri arasında sayıyor.

Bugün

Depremin vurduğu köyler bugün İran'ın Kuzey Horasan eyaletinde. Bağan, Şirvan ilçesine bağlı bir köy; 2016 nüfus sayımında 557 kişi yaşıyor. Şirvan ise 80 binin üzerinde nüfusuyla bir ilçe merkezi; şeker pancarı fabrikalarıyla tanınıyor.

Bölge sarsılmaya devam ediyor. 4 Şubat 1997'de yine Kopet Dağ'da, 6,5 büyüklüğündeki Bucnurd depremi 88 kişiyi öldürdü, Şirvan ve Bucnurd ilçelerinde 173 köyü etkiledi.

Kaynaklar

• N. N. Ambraseys ve C. P. Melville (1982), A History of Persian Earthquakes, Cambridge University Press: 1 Mayıs 1929 Kopet Dağ depremi, Gifan, Ribat ve Zeydar kayıpları, kırık, artçılar, Kakili notu, genel vali ve yardım fonları (İngiliz Dışişleri arşivi FO 371 13797'den)
• J. S. Tchalenko (1975), Seismicity and structure of the Kopet Dagh (Iran, USSR), Philosophical Transactions of the Royal Society (Ambraseys ve Melville'de aktarıldığı biçimiyle)
• J. Hollingsworth ve diğ. (2006), Strike-slip faulting, rotation, and along-strike elongation in the Kopeh Dagh mountains, NE Iran, Geophysical Journal International
• N. Marshall ve diğ. (2024), 1948 Aşgabat depremi üzerine sismotektonik çalışma, Geophysical Journal International: 1929 artçı kataloğu
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 3390)
• USGS, Today in Earthquake History, 1 Mayıs
• Encyclopaedia Iranica, "Khorasan xi. History in the Qajar and Pahlavi Periods"
• Vikipedi (İngilizce ve Farsça), 1929 Kopet Dağ depremi, Şirvan, Bağan, Hasan Takizade, 1871-72, 1893 ve 1895 Kuçan depremleri, 1997 Bucnurd depremi (başlangıç kaynağı)