1948 Aşkabat Depremini Sovyetler Gizledi

6 Ekim 1948, gece 01:12. Sovyetler Birliği'nin Türkmenistan Cumhuriyeti'nin başkenti Aşkabat uykuda. On saniye süren iki güçlü sarsıntı, şehrin neredeyse bütün tuğla binalarını yıkıyor. Ölü sayısı on binlerle ifade edilecek, ama Sovyet basını felaketten yalnızca birkaç satırla söz edecek.

Depremden önce

1948'de Aşkabat, Kopetdağ'ın eteğinde, İran sınırına yakın bir Sovyet şehridir. İkinci Dünya Savaşı'nın bitiminden yalnızca üç yıl geçmiştir. Şehirde kerpiç evlerin yanında tuğla ve betonarme kamu binaları, hastaneler, okullar ve bir demiryolu garı vardır.

Kopetdağ'ın eteği, Arap ve Avrasya levhalarının sıkıştırdığı aktif bir fay kuşağıdır. Ama Sovyet planlamasında Aşkabat'ın deprem tehlikesi yeterince dikkate alınmamıştır.

01:12

Gece saat 01:12'de, 7,3 büyüklüğünde deprem başlar. Sarsıntı yaklaşık on saniye sürer ve iki güçlü darbeyle gelir. Şehirde hissedilen şiddet en yüksek derecelerdendir.

Aşkabat'ın tuğla binalarının neredeyse tamamı çöker. Betonarme yapılar ağır hasar görür. Şehrin bütün hastaneleri yıkılır. Gardaki yük trenleri raydan çıkar, havaalanının pisti yarılır. Telefon ve telgraf hatları kopar; şehir dünyadan kesilir.

İlk saatler

Karanlıkta, hayatta kalanlar yakınlarını yıkıntıların arasından çıkarmaya çalışır. Hastaneler yıkıldığı için yaralılar şehrin geçit töreni meydanlarında, açık havada tedavi edilir.

Ölenler arasında bir ailenin hikâyesi, yıllar sonra bir ülkenin tarihine girecektir. Sekiz yaşındaki Saparmurat Niyazov'un annesi Gurbansoltan ve ailesinin diğer üyeleri depremde hayatını kaybeder. Niyazov yetimhanede büyür; yıllar sonra bağımsız Türkmenistan'ın ilk Cumhurbaşkanı olacaktır.

Sessizlik

Sovyet yönetimi felaketin boyutunu gizler. Sovyet basınında deprem kısa haberlerle geçiştirilir; kayıplar açıklanmaz. Tarihçiler, bu sansürün yardımın örgütlenmesini de olumsuz etkilediğini yazar.

Can kaybı hakkındaki tahminler, bu yüzden bugün bile birbirinden çok farklıdır: 10 binden 110 bine kadar uzanan rakamlar verilir. Bazı tahminlere göre ölenler, o dönemde Türkmenistan nüfusunun yaklaşık yüzde 10'una denk gelir.

Yardım ve yeniden yapılanma

Kızıl Ordu, çevredeki garnizonlardan birlikler gönderir; dört tümen şehre kaydırılır. Askerler enkaz kaldırma ve kurtarma çalışmalarını yürütür. Gar üçüncü gün yeniden çalışır hâle gelir; elektrik altı gün sonra verilebilir.

Aşkabat, sonraki yıllarda Sovyet planlamasıyla, depreme daha dayanıklı yapılar ve geniş caddelerle yeniden kurulur.

Neyi değiştirdi

Aşkabat depremi, Sovyetler Birliği'nin en ölümcül depremlerinden biridir. Felaketin gizlenmesi, bir afetin bilgi eksikliğiyle nasıl daha da büyüyebileceğinin örneği olarak anlatılır. Deprem, Orta Asya'daki Sovyet şehirlerinde deprem yönetmeliklerinin sıkılaştırılmasına katkıda bulunur.

Bugün

Türkmenistan'da her yıl 6 Ekim, depremde ölenlerin anıldığı gündür. Aşkabat'taki deprem anıtı, depremin hafızasını taşıyan en bilinen yapılardan biridir.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, PAGER-CAT katalog kaydı (1948 Ashgabat earthquake)
• Vikipedi (İngilizce), 1948 Ashgabat earthquake (başlangıç kaynağı)