1917 Yunnan Depremi: Hengjiang Vadisinde Yoldakiler

31 Temmuz 1917 sabahı, saat sekize birkaç dakika var. Çin'in güneybatısında, Yunnan ile Sichuan'ın birleştiği dağlarda Hengjiang Nehri dar bir vadiden akıyor. Vadinin yolunda tüccarlar, yolcular ve askerler var. Birkaç saniye içinde Wulian Zirvesi'nin eteğinde nehrin iki yakası boyunca yaklaşık 50 kilometrelik bir şeritte ayakta ev kalmayacak. Kataloglara göre 1.800'den fazla kişi ölecek. Ülke savaş ağalarının elinde, Pekin'de dağıtılan parlamentonun üyeleri güneyde yeni bir hükümet kurmaya hazırlanıyor. Felaketin bugüne kalan kaydı ise birkaç paragraftan ibaret.

Depremden önce

Deprem, bugün Zhaotong şehrine bağlı Daguan ilçesinin kuzeyini vurur. Burası Yunnan'ın kuzeydoğu köşesidir, Sichuan ve Guizhou sınırına dayanır. Bölge dağlık ve neredeyse tamamen tarımla geçinen, Çin'in en yoksul yörelerinden biridir. Daguan adı, Qing döneminde, 1728'de burada kurulan idari birimden gelir. Ad "büyük geçit" demektir; ilçenin sarp dağları, sayısız geçidi ve kale gibi yerleşimleri yüzünden konmuştur. Cumhuriyet döneminin ikinci yılında, 1913'te Daguan ilçe olur.

Vadinin ortasından Hengjiang geçer. Yerel adıyla Guan Nehri, 305 kilometre boyunca akıp Jinsha'ya, yani Yangtze'nin yukarı çığırına karışır. Nehrin aşağısındaki Yanjin, Sichuan ve Guizhou'dan Yunnan'a giren ana yolun üzerindedir. Kasaba, nehrin iki yakasındaki dik yamaçlara sıkışmış dar bir yerleşimdir. Yanjin de depremin olduğu yıl, 1917'de, Daguan'dan ayrılarak ayrı ilçe yapılır.

Ülke karışıktır. 1911 devriminden sonra kurulan cumhuriyet dağılmaktadır. Yunnan'ı 1913'ten beri askerî vali Tang Jiyao yönetir. Tang, 1915'te kendini imparator ilan eden Yuan Shikai'ye karşı Yunnan'ın bağımsızlığını ilan edenlerdendir. Yuan'ın ölümünden sonra da güney Çin'in en güçlü komutanlarından biri olur, nüfuzunu Sichuan'a kadar yayar. 1917 yazında Pekin'de işler yine karışır: 1 Temmuz'da bir general son imparator Puyi'yi tahta geri oturtmaya kalkar, girişim beş gün içinde bastırılır. Aynı ay Sun Yat-sen Şanghay'dan Kanton'a geçer, dağıtılan parlamentonun üyelerini oraya çağırır. Deprem bu çalkantının ortasına düşer.

Sabah 07.54

Çin kataloğuna göre sarsıntı 31 Temmuz 1917'de Pekin saatiyle 07.54'te başlar. Uluslararası kataloglar aynı anı Greenwich saatiyle verir: 30 Temmuz, 23.54. Bu yüzden deprem kimi listelerde 30, kimi listelerde 31 Temmuz tarihiyle geçer. İkisi de aynı sabahtır.

Odak Daguan'ın kuzeyindedir, yerin yaklaşık 12 kilometre altında. Çin kataloğu büyüklüğü 6¾ olarak verir. Amerikan NOAA veritabanı 6,8 yazar. Eski kayıtları yeniden hesaplayan ISC-GEM kataloğu 7,0'a yakın bir moment büyüklüğü ve 15 kilometre derinlik bulur. 1965 tarihli bir çalışma 7,5 der. Şiddet, bölgenin en ağır hasar gören kesiminde IX olarak, yani "yıkıcı" düzeyde kaydedilir.

Sınır bölgesi olduğu için depremin adı da karışıktır. NOAA onu "Yunnan" diye kaydeder. İngilizce Vikipedi aynı olayı "1917 Sichuan depremi" başlığıyla anlatır, ama metninde Yunnan'da olduğunu yazar. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) kaydında yer tarifi "Xunchang'ın 42 kilometre batısı"dır. Hepsi aynı depremi anlatır.

Wulian Zirvesi'nin altında

En büyük yıkım Hengjiang vadisindedir. Çin kataloğunun kaydına göre Wulian Zirvesi'nin altında, nehrin iki yakası boyunca yaklaşık 50 kilometrelik bir alanda bütün evler yıkılır. Bu bölgede ev, sarp yamaçların dibinde, yolun ve suyun kenarında kurulur. Sarsıntı yamaçları da kırar.

Aynı kayıt, Daguan Nehri'nin iki yakasındaki dağların "patladığını" anlatır. Yamaçlardan kopan kütleler nehre iner ve suyu birkaç kilometre geriye iter. Kaynak bu setin ne kadar dayandığını, arkasında bir göl oluşup oluşmadığını yazmaz. Bilinen şu: o sabah vadinin yolunda olan biri için kaçacak yer yoktur. Bir yanda dik yamaç, öbür yanda nehir vardır.

Yoldaki insanlar

Kataloğun kayıp satırı kısadır: 1.800'den fazla gezgin esnaf, yoldan geçen yolcu, asker ve sivil ölür. Ölenler arasında yerli köylülerden önce yoldakilerin sayılması dikkat çeker. Bu vadi Sichuan'dan Yunnan'a uzanan yolun bir parçasıdır. Mal taşıyan seyyar tüccarlar, bir şehirden ötekine giden yolcular ve bölgede bulunan askerler, yolun geçtiği vadi tabanındadır.

Hiçbir kaynak ölenlerin adını vermez. Kaç kişinin enkaz altında, kaç kişinin heyelanın altında kaldığı da bilinmez. Yaralılar için yalnızca "çok sayıda" denir. Bu sayının nasıl bulunduğu, kimin saydığı da kayıtlarda yer almaz. 1.800, bugün bütün uluslararası listelerde tekrarlanan tek rakamdır ve yuvarlak bir tahmin olarak okunmalıdır.

Vadiden uzakta

Hasar, vadinin dışında da geniş bir alana yayılır. Çin kataloğu ilçe ilçe kısa notlar düşer. Nehrin aşağısındaki Yanjin'de demir zincirli köprü ters döner, evler çöker, onlarca kişi yaralanır, bir heyelan olur. Daguan'da taştan bir anıt kapı devrilir. Cuihua Tapınağı'nın temeli çöker, evler sarsıntıyla yana yatar. İlçe merkezinin dışındaki bir tepe yarılır, köylerde birkaç ev yıkılır.

Yiliang'da Maomaoshan ve Dainiaoguan'da 200'den fazla ev hasar görür, 3 kişi ölür. Zhaotong'da kayalık bir tepede birkaç metre genişliğinde bir yarık açılır. Zhenxiong'da çöken duvarlar bazı çocukları öldürür. Qiaojia'da çatı kiremitlerinin yüzde 70-80'i düşer, evlerin onda biri yıkılır. Jinsha'nın karşı yakasında, Sichuan'daki Leibo'da taş evler çöker, Sashuiba'daki bir uçurum 8 metre çöker. Daha kuzeyde Leshan ile Jiajiang arasında heyelanlar bazı evleri gömer. Sarsıntı Yibin'den Bijie'ye, Hechuan'dan Huize'ye kadar hissedilir.

Kayıtların sessizliği

Depremden sonraki günlere dair okuyabildiğimiz kaynaklarda hiçbir bilgi yok. Yunnan'ın yönetimi o sırada Tang Jiyao'nun elindedir. Ama kimin bölgeye gittiği, yaralılara kimin baktığı, evsiz kalanların nerede kışladığı, yolun ne zaman yeniden açıldığı bilinmiyor. Bu konuda bir açıklama ya da yardım kaydına rastlamadık. Bu yüzden bu bölümü kısa tutuyoruz.

Bilinen şu: deprem, Çin'in iki hükümete bölünmek üzere olduğu haftalara denk gelir. 25 Ağustos'ta yaklaşık 100 milletvekili Kanton'da toplanır ve anayasayı korumak için bir askerî hükümet kurulmasına karar verir. 1 Eylül'de Sun Yat-sen bu hükümetin başına seçilir. Tang Jiyao da hükümetin iki mareşalinden biri olur. Kuzey ile güney arasındaki savaş aynı sonbaharda başlar. Dağlarda kalan bir vadinin yasının bu gündemde kendine yer bulduğuna dair bir iz yoktur.

Rakamların arasında

1917 Daguan depremi, kaynaklarda çelişkili bilgilerle anılan bir olaydır. Büyüklük için 6¾, 6,8, 7,0 ve 7,5 değerleri verilir. Farkın sebebi, o yıllarda bölgede sismograf bulunmamasıdır. Büyüklük, uzak istasyonların kayıtlarından ya da hasarın dağılımından tahmin edilir. Merkez üssü için kataloglar 28° kuzey, 104° doğu gibi yuvarlak bir nokta da verir, daha hassas hesaplanmış bir nokta da. Eski bir kayıt bu noktayı 29° kuzeye kadar taşır.

Çin Deprem Veri Merkezi'nin 1974 depremi üzerine sayfası bile 1917'yi bir satırla anar ve ayını "Haziran" diye yazar. Oysa aynı merkezin kendi kataloğu temmuzu verir. Ölü sayısı için tek rakam olan 1.800'ün dışında başka bir sayıya rastlamadık. Bu sayı da "1.800'den fazla" diye geçer.

Neyi değiştirdi

1917 depreminden geriye ders olarak kalan şey, bu fay hattının yeniden kırılacağıydı. Çinli sismologlar, Yongshan'daki Changping'den Daguan'daki Jilipu'ya uzanan yaklaşık 30 kilometrelik bir şeritte 130 yılda üç büyük deprem sayar: 1844, 1917 ve 1974.

Üçüncüsü 57 yıl sonra gelir. 11 Mayıs 1974 gecesi 03.25'te Daguan ile Yongshan arasında 7,1 büyüklüğünde bir deprem olur. Çince kaynaklar 1.423 ölüden söz eder. İngilizce kaynaklar 1.641 ile 20.000 arasında çok geniş bir aralık verir. Yine çok sayıda heyelan olur; Çince kaynaklara göre ulaşım 20 günden fazla kesilir. 2014'te ise 6,2 büyüklüğündeki Ludian depremi Zhaotong'da en az 615 kişinin ölümüne yol açar. Çin'in deprem bölgeleri listesinde Daguan-Mabian kuşağı, Yunnan'ın sekiz büyük deprem kuşağından biri sayılır. Listede bu kuşağın depremleri arasında ilk sırada 1917 yer alır.

Bu bölgede depremin en büyük tehlikesi, yamaçların inmesidir. 1917'de vadi tabanındaki yolcuları öldüren de, Daguan Nehri'ni tıkayan da buydu. 1974'te de aynı şey tekrarlanır.

Bugün

Daguan bugün yaklaşık 209 bin nüfuslu bir ilçedir. İlçe merkezi Cuihua kasabasıdır; 1917'de temeli çöken Cuihua Tapınağı ile aynı adı taşır. Cuihua Tapınağı, demir zincirli Huangge köprüsü ve Lingguan kaya oymaları ilçenin tanıtılan yerleri arasındadır. Daguan'dan bir otoyol ve Neijiang-Liupanshui demiryolu geçer. Yanjin bugün de nehrin iki yakasına sıkışmış ünlü bir "en dar ilçe merkezi"dir. Evlerinin çoğu yamaca dayalı, direkler üzerinde yükselen yapılardır.

Bölgenin toprağı hâlâ hareketlidir. 2006'da Yanjin'de 5,1 büyüklüğünde bir deprem 22 kişiyi öldürür. 1917'de ölenlerin ise ne adı ne de mezarı bilinir. Kayıtta yalnızca 1.800 rakamı ve bir yol vardır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Küresel Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 3090 (Çin: Yunnan Eyaleti, 30 Temmuz 1917); kayıttaki açıklama Gu Gongxu, Zhou Wenfu ve Wang Renlong (ed.), Catalogue of Chinese Earthquakes (1831 B.C. - 1969 A.D.), Science Press, 1989'dan aktarılmıştır
• USGS / ISC-GEM, olay iscgem913594 (M 7,0, 1917-07-30 23:54:08 UTC)
• S. J. Duda (1965), Secular seismic energy release in the circum-Pacific belt, Tectonophysics (NOAA kaydında aktarıldığı biçimiyle)
• Çin Ulusal Deprem Bilimi Veri Merkezi (data.earthquake.cn), 1974 Daguan depremi sayfası
• Vikipedi (İngilizce): 1917 Sichuan earthquake; List of earthquakes in Yunnan; Tang Jiyao; Yunnan clique; Constitutional Protection Movement; Zhaotong; 1974 Zhaotong earthquake; 2014 Ludian earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince): 大关县, 盐津县, 横江, 云南地震带列表, 1974年永善—大关地震 (başlangıç kaynağı)