1976 Tangşan Depremi Geceyi Uyarısız Vurdu

28 Temmuz 1976, Çarşamba. Saat 03:42. Kuzey Çin'in kömür ve sanayi şehri Tangşan derin uykuda. Sıcak bir yaz gecesi. Uyarı yok, öncü sarsıntı yok. Birkaç saniye içinde şehrin binalarının yüzde 85'i çökecek; sabah olduğunda bir milyonluk şehirden geriye toz ve tuğla yığınları kalacak. Bu, kayıtlı tarihin en ölümcül depremlerinden biri olacak.

Depremden önce

Tangşan, Pekin'in yaklaşık 140 kilometre doğusunda, Bohai Denizi'ne yakın bir ovada kurulu bir kömür madenciliği ve sanayi şehridir. Şehrin altında kalın kömür yatakları uzanır; madenlerde binlerce işçi çalışır. Binaların çoğu desteksiz tuğladandır. Deprem tehlikesi çok hafife alınmıştır; neredeyse hiçbir bina depreme göre tasarlanmamıştır. Şehir, büyük bir fayın tam üzerindedir.

Çin, Kültür Devrimi'nin son yılını yaşamaktadır. Mao Zedong hastadır. Bir yıl önce, 1975'te, Haicheng'de bir depremin önceden tahmin edildiği ve şehrin boşaltılarak binlerce hayatın kurtarıldığı duyurulmuştur. Bu başarı, sosyalist sistemin üstünlüğünün kanıtı olarak gösterilmiştir. Ama Haicheng'de deprem öncesi çok sayıda öncü sarsıntı olmuştu. Tangşan'da hiçbiri olmayacaktır.

03:42

Gece 03:42'de, şehrin güney kesiminin yaklaşık 12 kilometre altında 7,6 büyüklüğünde deprem başlar. Fay doğrudan şehrin ortasından geçer; yer yüzeyinde şehrin içinden sekiz kilometre boyunca kırıklar açılır.

Birkaç dakika içinde şehrin binalarının yüzde 85'i çöker ya da kullanılamaz hâle gelir. Elektrik, su ve iletişim tamamen kesilir. Karayolu ve demiryolu köprülerinin çoğu yıkılır. İnsanların çoğu uyurken evlerinin altında kalır. Pek çok kişi ilk anda bunun bir Sovyet nükleer saldırısı olduğunu sanır.

Sarsıntı 1.100 kilometre uzağa kadar hissedilir. Pekin'de binaların yaklaşık yüzde 10'u hasar görür.

Madenlerde

Deprem anında yaklaşık 10 bin madenci yerin altındadır. Elektrik kesildiği için kafa lambaları dışında ışık, havalandırma ve asansör yoktur. Madencilerin çoğu saatler içinde yüzeye çıkmayı başarır; bazılarının çıkması iki hafta sürer. Madenler su basmaya başlar.

İlk saatler

Şafak söktüğünde hayatta kalanlar, şehrin yok olduğunu görür. Kurtarma ekibi yoktur; haber dış dünyaya ulaşacak bir telefon hattı bile kalmamıştır. Hayatta kalanlar yakınlarını tuğla yığınlarının altından elleriyle çıkarmaya çalışır.

Aynı gün öğleden sonra, saat 18:45'te, 70 kilometre kuzeydoğuda, Luanxian yakınlarında 7,0 büyüklüğünde ikinci büyük deprem gelir. Hasarlı binalar da yıkılır; enkaz altındaki pek çok kişinin kurtulma umudu söner.

Ordu

Hükümet, on binlerce askeri bölgeye gönderir. Yollar ve köprüler yıkıldığı için birlikler şehre ağır ilerler. Askerler ve hayatta kalanlar, iş makinesi olmadan, elleriyle enkaz kazar.

Demiryolu hatlarını onarmak için 42 binden fazla kişi seferber edilir. Pekin-Shanhaiguan hattı 10 Ağustos'ta iki yönlü olarak yeniden açılır.

Ağır yaralı 100 binden fazla kişi başka şehirlerdeki hastanelere taşınır. Bunlardan 12 bini bir daha Tangşan'a dönmez.

Yardım reddi

Dünyanın dört bir yanından yardım teklifleri gelir. Çin hükümeti, kendine yeterliliğini vurgulayarak bütün dış yardım tekliflerini reddeder. Yabancı gazetecilerin bölgeye girmesine izin verilmez.

4 Ağustos'ta Başbakan Hua Guofeng Tangşan'ı ziyaret eder. Hua'nın yardım operasyonunu yönetmesi, onun Mao'nun halefi olarak konumunu güçlendirir.

Qinglong

Tangşan'ın yaklaşık 115 kilometre kuzeydoğusundaki Qinglong ilçesinde başka bir hikâye yaşanır. İlçenin yetkilileri, bilimsel bilgileri yerel gözlemlerle birleştirerek depremden dört gün önce halkı uyarmaya karar verir. İnsanlar evlerinin dışında, açıkta beklemeye yönlendirilir.

Deprem geldiğinde Qinglong'da da pek çok bina yıkılır. Ama ilçede kalp krizinden ölen bir kişi dışında kimse hayatını kaybetmez. Qinglong, sonradan bilimle yerel yönetimin birlikte çalışmasının örneği olarak anılacaktır.

Kaç kişi öldü?

Çin hükümeti ölü sayısını ancak Kasım 1979'da, depremden üç yıl sonra açıklar: 242.469. Ama Tangşan yönetiminin depremden kısa süre sonra hazırladığı bir iç raporda ölü sayısı 263.299'dur ve rapor 17 bin kayıptan da söz eder. Tarihçiler, belgeleri karşılaştırarak en az 300 bin kişinin öldüğü sonucuna varır. Bekleme yıllarında yabancı tahminler 650 bini bile aşmıştır.

Ağır yaralıların sayısı 175 binin üzerindedir. Binlerce çocuk öksüz kalır.

Barakalar

Evsiz kalan yüz binlerce kişi, yıkıntıların arasında, kendi yaptıkları barakalarda ve çadırlarda yaşamaya başlar. Artçı sarsıntılar aylarca sürer; 6 büyüklüğünü aşan 12 artçı deprem olur. Kasım ayında Ninghe yakınlarında 6,9 büyüklüğünde bir deprem daha gelir.

1976 sonbaharında, Çin'in 930 milyonluk nüfusunun yaklaşık 400 milyonunun bazı geceleri geçici deprem barınaklarında geçirdiği tahmin edilir.

Kömür madenlerinin sularının boşaltılması ve onarımı bir buçuk yıl sürer. Üretim ancak 1977 sonunda deprem öncesi düzeye ulaşır.

Bir dönemin sonu

Geleneksel Çin inancında büyük doğal afetler, yönetimin "gökyüzünün yetkisini" kaybettiğinin işareti sayılır. Tangşan depreminden altı hafta sonra, 9 Eylül 1976'da Mao Zedong ölür. Ardından Dörtlü Çete düşer ve Kültür Devrimi sona erer.

Yeniden yapılanma

Tangşan, sonraki on yılda neredeyse sıfırdan, depreme dayanıklı kurallarla yeniden yapılır. Depremden sonra Çin'de deprem yönetmelikleri yeniden ele alınır. Şehrin bazı yıkıntıları, olduğu gibi korunarak anıt hâline getirilir.

Neyi değiştirdi

Tangşan depremi, deprem tahmininin ne kadar sınırlı olduğunu acı biçimde gösterdi: Haicheng'deki başarı tekrar edilemedi. Deprem, Çin'de deprem mühendisliğinin ve yapı kurallarının ciddi biçimde ele alınmasının başlangıcı oldu. Uzmanlar, 2008 Sichuan depreminde yıkılan binaların çoğunun, Tangşan'dan önce, yeterli kurallar olmadan yapılmış olduğuna dikkat çekecekti.

Bugün

Tangşan, yeniden kurulmuş modern bir sanayi şehri. Şehirdeki Deprem Anıt Parkı'nın uzun duvarında, depremde ölenlerin isimleri yazılı; duvara yıllar içinde yeni isimler eklendi. Yönetmen Feng Xiaogang'ın 2010 yapımı "Artçı Sarsıntı" filmi, deprem gecesi ikizlerinden birini kurtarabilecek bir annenin ve ailesinin sonraki otuz yılını anlatır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Qian Gang (1989). The Great China Earthquake. Foreign Languages Press.
• Palmer, J. (2011). Heaven Cracks, Earth Shakes: The Tangshan Earthquake and the Death of Mao's China. Basic Books.
• Report on The Great Tangshan Earthquake of 1976 (1986 Çin raporunun İngilizce çevirisi)
• GlobalWatch, Integration of Public Administration and Earthquake Science: The Best Practice Case of Qinglong County
• Vikipedi (İngilizce), 1976 Tangshan earthquake (başlangıç kaynağı)