1556 Shaanxi Depremi: Uyuyanların Üstüne Çöken Mağara Evler

Ocak 1556, kışın ortası. Çin'in kuzeyinde, Wei Nehri vadisinde, Ming hanedanının Shaanxi eyaleti. Sarı lösten yamaçlara oyulmuş mağara evlerde aileler uykuda. Gece yarısı yer, kayıtların yazdığına göre binlerce arabanın gürültüsüyle sarsılıyor. Mağaraların tavanı uyuyanların üstüne iniyor. Ming tarihi bu depremde 830 bin kişinin öldüğünü yazacak. Bu rakam bugün tartışılıyor, ama deprem yine de tarihte kaydı tutulan en ölümcül deprem olarak biliniyor.

Depremden önce

Ming hanedanının on ikinci imparatoru Jiajing, 1521'den beri tahttadır. Pekin'de, Yasak Şehir'in batısındaki Batı Bahçesi'nde Taocu rahiplerle ve ölümsüzlük iksirleriyle uğraşan bir hükümdardır. İmparatorluğun sınırları sakin değildir: kuzeyde Altan Han'ın Moğolları 1550'de Pekin'in çevresine kadar akın yapmıştır, güneydoğu kıyılarında korsan baskınları 1550'lerde en yüksek noktasındadır.

Depremin vuracağı yer, Shaanxi'deki Guanzhong ovası, yani Wei Nehri vadisidir. Vadinin batısında eyaletin merkezi, eski başkent Xi'an vardır. Doğuda Weinan, Huazhou (bugünkü adıyla Huazhou ilçesi), Huayin ve Sarı Irmak kıyısındaki Tongguan geçidi sıralanır. Güneyde Qin dağları ve kutsal Hua Dağı yükselir. Vadiyi, Ordos bloğunun kenarında çökerek oluşmuş bir havza olarak tanımlayan jeologlara göre havzanın güney kenarı boyunca büyük normal faylar uzanır.

Bölgenin yamaçları rüzgârın yüzbinlerce yılda taşıdığı yumuşak sarı topraktan, lösten yapılıdır. Halkın büyük bölümü bu yamaçlara oyulmuş yaodong denen mağara evlerde yaşar. Yaodonglar kışın sıcak, yazın serindir; inşası ucuzdur. Ama depreme dayanıksızdırlar: tavan ve duvar aynı gevşek topraktır.

Çin kaynaklarına göre Guanzhong depremden önce iki yıl üst üste kuraklık yaşamıştır. Ürün azdır, ambarlar boştur.

Öğleden sonra gelen işaretler

Çin takvimiyle Jiajing'in 34. yılı, on ikinci ayın on ikinci günü. Batı takvimiyle 23 Ocak 1556. Birkaç yıl sonra derlenen Huazhou yıllığı o günün öğleden sonrasını garip bir sahne olarak anlatır: insanlar ikindi vakti yerin döner gibi olduğunu, başlarının döndüğünü hisseder; gök kararır. Gece yarısına doğru ayın ışığı daha da solar.

Daha uzakta, bugünkü Henan'daki Dengzhou'nun yıllığı o gece kuzeybatıdan rüzgâr ve yağmur sesine benzer bir uğultu geldiğini, kuşların ve hayvanların bağrıştığını, ardından yerin gök gürültüsü gibi sarsıldığını kaydeder. Bu kayıtlar depremden sonra yazılmıştır; olayı yaşayanların hafızasından süzülmüş anlatımlardır.

Gece yarısı

Deprem, Çin kayıtlarındaki adıyla "zi" saatinde, yani gece yarısı civarında gelir. Huazhou yıllığına göre güneybatıdan sanki on bin araba birden saldırıyormuş gibi bir gürültü kopar, ardından yerin altından gök gürültüsüne benzer bir ses yükselir. Yatanlar da kalkanlar da ne yapacağını bilemez. Yıllığın en çok alıntılanan cümlesine göre duvarlar ve evler ses çıkarmadan çöker.

Xi'an'da yaşayan Qin Keda o gece evindedir. Üç yıl önce imparatorluk sınavında derece almış genç bir memurdur. Sonradan yazdığı "Deprem Kaydı"nda uykudan sarsılarak uyandığını, bedeninin döşeğe tutunamadığını, yatağının yanındaki eşyaların sanki biri itiyormuş gibi devrildiğini, kiremitlerin patladığını ve "on bin atın dörtnala koştuğu" bir ses duyduğunu anlatır. Önce bunun bir cin işi olduğunu sanır. Bir an sonra başının dayandığı duvar yıkılır; ancak o zaman bunun deprem olduğunu anlar.

Qin Keda'nın anlatımına göre sarsıntı gece boyunca sürer: gecenin dördüncü nöbetinde daha da şiddetlenir, beşinci nöbette, şafağa doğru ancak hafifler. Kaydına geçen ifadeyle on bin evin damı bir anda yarılmıştır.

Çöken mağaralar, yarılan toprak

Gecenin en büyük kaybı yaodonglardadır. İnsanlar yamaçlara oyulmuş odalarında uyurken tavanlar çöker; lös yamaçları kayar, heyelanlar yamaç boyunca dizilmiş mağara köylerini toprağın altına gömer. Deprem gece yarısı geldiği için insanların çoğu yatağında kalır.

Ming tarihi, Ming Shi, bölgenin manzarasını kısa cümlelerle verir: yer yarılıp kaynaklar fışkırır, içlerinden balıklar çıkar; kimi yerde surlar ve evler toprağın içine gömülür, kimi yerde düz arazi aniden tepeye dönüşür. Sarı Irmak ve Wei Nehri taşar; Hua Dağı ile Zhongnan dağlarından uğultu yükselir. Huazhou yıllığından aktarılan bir anlatımda dağlarla nehirlerin yer değiştirdiği, yolların yok olduğu, kulübelerin, resmî binaların, tapınakların ve sur duvarlarının bir anda yıkıldığı yazılıdır.

Tongguan yakınında dağlardan kopan kaya kütleleri geçidi tıkar; kayıtlara göre Sarı Irmak bir süre ters akar ve Wei Nehri'ne geri basar. Wei Nehri'nin yatağı yaklaşık beş kilometre kuzeye kayar. Dali yakınındaki büyük sazlık göller kurur. Nehrin karşı kıyısında, Shanxi'deki Pingyang bölgesinden gelen bir yazıtta Xia kasabasının dört kapısının çöktüğü, kuyuların taştığı, Anyi'de valilik binasının tamamen yıkıldığı, evlerin onda sekizinin devrildiği ve on binden fazla kişinin enkaz altında öldüğü yazar. Puzhou'da sur, saray ve evler çöker; birkaç yerde yangın çıkar.

Xi'an'da da yıkım büyüktür. Tang hanedanından kalma, 707-709 yıllarında yapılmış Küçük Yaban Kazı Pagodası'nın tepesi kırılır; on beş katlı kule on üç kata iner. Şehrin Taş Yazıtlar Ormanı'nda, 830'larda klasik metinlerin oyulduğu 114 taş levhadan 40'ı kırılır.

Aynı gece ölen devlet adamları

Ölenler arasında Ming devletinin tanınmış emekli memurları da vardır. Çin kaynaklarına göre Nanjing'in eski savaş bakanı Han Bangqi, 76 yaşında, o gece ölür; anlatıma göre ısıtılan tuğla yatağın, kang'ın ocağına düşer ve yanarak can verir. Guanzhong'un saygın bilginlerinden, Shaanxi eyalet tarihini derlemiş olan Ma Li, yaklaşık 81 yaşında, eşiyle birlikte ölür. Nanjing İmparatorluk Akademisi'nin başı Wang Weizhen ve başka birkaç memur da aynı gece hayatını kaybedenler arasındadır.

Bu adlar, yalnızca devletin kaydını tuttuğu insanlardır. Yaodonglarda ölen yüzbinlerce köylünün adı hiçbir yere yazılmaz.

Qin Keda, kaydında kaybı oranlarla verir: Tongguan ve Puzhou'da halkın onda yedisi, Tongzhou ve Huazhou'da onda altısı, Weinan'da yarısı, Lintong'da onda dördü, eyalet merkezinde onda üçü ölmüştür. Diğer ilçelerde kayıp merkeze uzaklığa göre azalır. Bunlar sayım değil, bir tanığın tahminleridir.

Kış, açlık ve yağma

Depremden kurtulanları kış bekler. Ocak'ın soğuğunda evsiz, yiyeceksiz kalırlar. İki yıllık kuraklık ambarları zaten boşaltmıştır. Çin kaynaklarına göre soğuktan, açlıktan ve ertesi yıl yayılan salgından ölenlerin sayısı hesaplanamaz.

Artçı sarsıntılar dinmez. Bir kayda göre artçılar yarım yıl boyunca ayda üç beş kez gelir, üç yıl tam kesilmez, ancak beş yılda yavaş yavaş durulur. Başka bir derleme, ana depremden sonraki bir ay boyunca günde düzinelerce artçı yaşandığını, Weinan, Chaoyi ve Huayin'de sarsıntıların dört yıl sürdüğünü yazar.

Bölgenin birçok ilçesinde açlık isyana döner; kayıtlar halkın "arı gibi" ayaklanıp soygun yaptığını anlatır. Yerel yönetimler bunu silah zoruyla bastırmaya çalışır, bu da huzursuzluğu büyütür. Pekin'den yardım gelene kadar ilk aylarda halkı yerel ileri gelenlerin dağıttığı yardım ayakta tutar.

Pekin'in elçisi

Haber yerel memurların raporlarıyla saraya ulaşır, ama yollar uzundur. Sarayın gönderdiği yetkili, Maliye Bakanlığı'nın sol yardımcısı Zou Shouyu, Çin takvimine göre ertesi yılın ikinci ayında, yani depremden haftalar sonra Shaanxi'ye doğru yola çıkar. Görevi hem yardım dağıtmak hem de bölgenin dağlarına ve nehirlerine kurban sunmaktır; Ming sarayı felaketi aynı zamanda göğün bir uyarısı olarak görür.

Aynı ay saray Shanxi'deki Pingyang ve Shaanxi'deki Yan'an bölgelerine 40 bin tael gümüş gönderilmesini ve vergilerin bir kısmının silinmesini emreder. Dördüncü ayda, sınır garnizonlarına ve köylülere destek için Yansui'ye, Ningxia'ya, Gansu'ya ve Guyuan'a toplam 45 bin tael gümüş daha çıkarılır; yaz vergisi durdurulur.

Zou Shouyu görevini tamamlayamadan ölür. Dördüncü ayda Pekin'e dönerken Henan'da hastalanır ve hayatını kaybeder. Bazı Çin kaynaklarına göre yardım harcamaları ve düşen vergi geliri, zaten zayıf olan Ming hazinesini iki yıl üst üste açık vermeye zorlar.

830 bin rakamı

Bu depremi tarihe geçiren sayı Ming tarihinden gelir: memurlar, askerler ve halktan "enkaz altında kalarak ölenler 830 binden fazladır". Ancak bu rakam bugün tartışmalıdır. Çin Deprem İdaresi'nin yayınlarına dayanan hesaplara göre doğrudan depremde ölenler yaklaşık 100 bindir. Geri kalan 730 bin, göç edenleri ve sonraki aylarda kıtlıktan ve salgından ölenleri de kapsar. Yani 830 bin, imparatorluk nüfus kütüğündeki toplam düşüştür, tek gecenin ölü sayısı değildir.

Kurumun bazı bilim insanları ise kıtlık ve salgın dahil toplam ölümleri 450 bin ya da 530 bin olarak tahmin eder. Başka bir derlemede adı tespit edilebilen ölü sayısı 820 bin olarak geçer. Kesin olan şudur: hangi rakam alınırsa alınsın, kayıt tutulmuş depremler arasında can kaybı en yüksek olanlardan biridir.

Büyüklük de tartışmalıdır. Uzun süre 8,0 kabul edildi; bazı Çin kaynakları 8,0 ile 8,5 arasında değer verir, daha yeni bir çalışma 7,9 önerir. Huashan ve Weinan faylarında yer yer 8 metreyi aşan basamaklar bulunmuştur, ama bunların hepsinin 1556'da oluşup oluşmadığı kanıtlanmamıştır. İki fayın toplam 90 kilometre kırıldığı varsayılırsa, fay uzunluğuna dayalı hesaplar 7,0-7,5 civarında bir büyüklük verir. Bu da eski değerlerin abartılmış olabileceğini düşündürür. En şiddetli sarsıntı Huazhou ile Weinan arasında yaşanır ve deprem 97 ilçede hasar bırakır.

Qin Keda'nın tavsiyesi

Qin Keda depremden sağ çıkar ve ölen binlerce insanın neden öldüğünü düşünür. Vardığı sonuç, tarihte kayda geçmiş ilk deprem tavsiyelerinden biri olarak bugün sıkça anılır. İngilizce kaynaklarda aktarılan biçimiyle şöyle der: deprem başladığında içerideki insanlar hemen dışarı fırlamamalı, çömelip beklemelidir. Gerekçesini de bir benzetmeyle verir: yuva yıkılsa bile içindeki yumurtaların bir kısmı sağlam kalabilir.

Bu tavsiye, kaçarken düşen duvarların ve kiremitlerin altında kalanları gördüğü bir gecenin ürünüdür. Qin Keda sonraki yıllarda memuriyetini sürdürür; Shanxi ve Sichuan'da görev yapar, 1578'de emekli olur.

Neyi değiştirdi

1556 depremi, insanların nerede yaşadığının bir depremi nasıl bir kıyıma dönüştürebileceğinin en eski ve en büyük örneklerinden biridir. Ölümlerin büyük kısmını sarsıntı değil, löse oyulmuş evlerin ve yamaçların çökmesi getirir. Ardından gelen kış, kıtlık ve salgın, yıkılan evlerden daha fazla can alır.

Haber Çin'in dışına da ulaşır. Aynı yıl Guangzhou'yu ziyaret eden Portekizli Dominiken rahibi Gaspar da Cruz depremi duyar ve 1569'da yayımlanan Çin üzerine kitabının son bölümünde anlatır. Cruz depremi insanların günahlarına verilmiş bir ceza olarak yorumlar; 1556'nın büyük kuyrukluyıldızını da bu felaketin habercisi sayar.

Bugün

Depremin merkezindeki Huazhou, bugün Weinan şehrine bağlı bir ilçedir; 2012'de nüfusu 324 bin civarındaydı. Wei Nehri'ne akan derelerin arasında, Qin dağlarının eteğinde uzanır. İçinden Longhai demiryolu ve 310 numaralı ulusal karayolu geçer.

Yaodonglar ortadan kalkmadı. 2000'lerin başında kuzey Çin'de 30-40 milyon kişinin hâlâ bu mağara evlerde yaşadığı tahmin ediliyordu; sayı, kentleşmeyle hızla düşüyor.

Xi'an'daki Küçük Yaban Kazı Pagodası, 1556'da kırılan tepesiyle on üç kat olarak duruyor; 2014'te İpek Yolu kapsamında UNESCO Dünya Mirası listesine alındı. Kırılan taş klasikler de Taş Yazıtlar Ormanı Müzesi'nde korunuyor.

Kaynaklar

• Ming Shi (Ming tarihi), Jiajing 34. yıl kayıtları (Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Huazhou yıllığı (Longqing dönemi) ve Dengzhou yıllığı (Shunzhi dönemi), Çince Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle
• Qin Keda, Dizhen Ji (Deprem Kaydı), Çince ve İngilizce Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle
• EBSCO Research Starters, "Earthquake in China Kills Thousands"
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1556 Shaanxi earthquake / Jiajing Büyük Depremi, Han Bangqi, Ma Li, Qin Keda, Zou Shouyu, Küçük Yaban Kazı Pagodası, Kaicheng Taş Klasikleri, Yaodong, Gaspar da Cruz, Huazhou (başlangıç kaynağı)