1038 Shanxi Depremi: Kuzey Song Sınırında Yıllarca Durmayan Yer

Ocak 1038. Kuzey Song hanedanının kuzey sınırı, bugünkü Shanxi eyaleti. Kışın ortasında, gece yarısına doğru Xinzhou ovasında yer sarsılıyor ve günlerce durmuyor. Üç kentte evler çöküyor, binlerce insan ve on binlerce hayvan enkaz altında kalıyor. Haber başkent Kaifeng'e iki hafta sonra ulaşıyor ve sarayda depremin ne anlama geldiği tartışılmaya başlıyor. Bu yazı, o tartışmayı kayda geçiren Song dönemi kroniklerine dayanıyor. Kaynaklar kısa, rakamlar da birbirini tam tutmuyor.

Depremden önce

1030'ların sonunda Song hanedanını genç bir imparator, Renzong yönetir. Renzong 1022'de on iki yaşında tahta çıkmış, yönetimi ancak 1033'te üvey annesi Liu'nun ölümünden sonra eline almıştır. İmparatorluk görece barış içindedir, ama kuzey ve kuzeybatı sınırı tedirgindir.

Song kaynaklarında Hedong diye anılan bugünkü Shanxi, imparatorluğun kuzey kalkanıdır. Xinzhou, Daizhou ve Bingzhou (bugünkü Taiyuan) bu bölgenin kentleridir. Daizhou'nun kuzeyinde Yanmen Geçidi uzanır; bölge, Kitan Liao devletinin sınırına yakındır. Batıda ise Tangut lideri Yuanhao gücünü toplamaktadır.

Sarayda da hava gergindir. Devlet adamı Fan Zhongyan ve Yu Jing, görüşlerini açıkça söyledikleri için taşraya sürülmüştür; Ouyang Xiu da uzak bir ilçeye yönetici olarak gönderilmiştir. Bir yetkilinin sonraki dilekçesine göre o günden beri kimse saray politikasını açıkça eleştirmeye cesaret edemez. Deprem bu ortamda gelir.

Kış gecesi

Depremin tarihi, Song takviminde Jingyou döneminin dördüncü yılı, on ikinci ayın ikinci günüdür. Bu tarih Jülyen takvimiyle 9 Ocak 1038'e denk gelir; Vikipedi ve modern kataloglar da bu günü verir. Tarihi en açık biçimde, Tarih Dairesi görevlisi Ye Qingchen'in imparatora yazdığı bir dilekçe korur.

Ye'ye göre başkentte sarsıntı gecenin üçüncü nöbetinde, yani gece yarısı civarında başlar ve bir süre sürer. Xinzhou'nun doğusundaki Dingxiang'da yer aynı gün sallanmaya başlar ve ayın beşinci gününe kadar durmaz. Evler ve tapınaklar yıkılır. Ye, sarsıntının Sarı Irmak'ın doğusunda bin beş yüz li'yi aşan bir alanda hissedilip başkente kadar ulaştığını yazar.

Kayıtlar kusursuz değildir. 12. yüzyıl tarihçisi Li Tao, resmî kayıtların o yıl başkentte deprem yazmadığını, bir sonraki yılın aynı günü için ise başkentte deprem kaydettiğini not eder. Li Tao iki kaydın karışmış olabileceğini düşünür ama Ye'nin anlatımını korur.

Üç kentte yıkım

Resmî yıllıklar enkazı kent kent sayar. Song hanedanının resmî tarihi Songshi'nin doğa olayları bölümüne göre Xinzhou, Daizhou ve Bingzhou'da evler yıkılır, memurlar ve halk altında kalır. Xinzhou'da 19.742 kişi ölür, 5.655 kişi yaralanır, 50 binden fazla büyükbaş ve küçükbaş hayvan telef olur. Daizhou'da 759, Bingzhou'da 1.890 kişi ölür.

Ölenler arasında bölgeyi koruyan askerî görevliler de vardır. Li Tao'nun derlediği kronik Xu Zizhi Tongjian Changbian adlarını tek tek verir. Xinzhou valisi Zu Baishi, bölge komutanı Wang Wengong, muhafız subayı Gao Jifang ve Shiling Geçidi muhafızı Li Hao yaralanır. Xinzhou'nun eski muhafız subayı Xue Wenchang ile Bingzhou'ya bağlı Yangxing karakolunun muhafızı Miao Zheng ölür.

Kayıtlar halkın yaşadıklarını ayrıntılı anlatmaz; elimizde yalnız sayılar ve görevli adları vardır. Bir kış gecesinde evlerinde uyuyan on binlerce insanın son anları hakkında başka bilgi yoktur.

Haber Kaifeng'de

Üç kentin raporu başkente on ikinci ayın on yedinci günü ulaşır; bu, depremden yaklaşık iki hafta sonrasıdır. Ertesi gün imparator, teftiş yetkilisi Cheng Kan'ı Bingzhou ve Xinzhou'ya gönderir. Görevi zararı yerinde görmek ve halkı yatıştırmaktır.

Saray, ölen ve yaralanan görevlilerin ailelerine para yardımı verir. Zu Baishi, Miao Zheng ve Xue Wenchang'ın ailelerine yüz biner, Wang Wengong, Gao Jifang ve Li Hao'ya elli biner bakır sikke verilir. Ölen ve yaralanan askerlerin ve halkın ailelerine de dereceye göre para dağıtılır. Songshi'deki imparator yıllığı, imparatorun halkı korumak için elçi gönderdiğini ve ölü ve yaralı ailelerine para verdiğini kısaca kaydeder.

Birkaç hafta sonra, 1038'in ilk ayında bir karar daha çıkar: Bingzhou, Daizhou ve Xinzhou'da enkaz altında ölenlerin ailelerinden bir önceki yılın sonbahar vergisi alınmayacaktır. Aynı ay Xinzhou'ya yeni bir vali, Gao Jiyuan atanır ve imparator ona zırhlı bir at hediye eder.

Yer durmuyor

Ana sarsıntı bitmez. Changbian'a göre bundan sonra Hedong'da depremler yıllarca sürer. Bazen toprak yarılır ve kaynak suları fışkırır, bazen yerden kara kum gibi görünen bir şey çıkar. Bir günde dört beş sarsıntı olur ve halk evlere giremeyip açıkta yatar.

Songshi, 1038'in ilk ayında üç kentte bir deprem daha kaydeder. 1043'te Xinzhou yine şiddetle sallanır; aynı yıl yazılan bir dilekçede danışman Sun Fu, Xinzhou bölgesinin altı yedi yıldır sarsıldığını, her depremde gök gürültüsüne benzer bir ses duyulduğunu yazar. Sun Fu'ya göre geçmiş hanedanların kayıtlarında böyle bir şey yoktur.

Bu artçılar dizisi, ana depremin büyüklüğüyle uyumludur. Ama sıradan insanlar için yıllarca süren sarsıntı, her gece evin yeniden çökebileceği korkusuyla yaşamak demektir.

Saraydaki tartışma

Song döneminde büyük bir doğa olayı, göğün imparatora verdiği bir uyarı olarak okunur. Deprem bu yüzden hemen siyasi bir konu olur. Saray önce Budist ve Taoist ayinlere başvurur; başkentteki büyük salonlarda dualar düzenlenir, kutsal dağlara görevliler gönderilir.

Danışman Han Qi buna karşı çıkar. İmparatora yazdığı dilekçede, göğe sözle değil davranışla cevap verilmesi gerektiğini söyler. Ona göre depremin kuzeyde olması, düşman tehlikesine dair bir uyarıdır; sınır valileri sıkı denetlenmeli, savunma güçlendirilmeli, ambarlar doldurulmalıdır. Han Qi ayrıca, sınıra bu kadar yakın bir yerde yapılan gösterişli ayinlerin düşman casuslarının gözünden kaçmayacağını yazar.

Ye Qingchen daha da ileri gider. Depremi ve aynı yılın gök olaylarını sıraladıktan sonra sözü sürgündeki Fan Zhongyan ve Yu Jing'e getirir; imparatorun kendini sorgulamasını ve açık sözlü görevlileri yanına çağırmasını ister. Dilekçeden birkaç gün sonra Fan Zhongyan, Yu Jing ve Ouyang Xiu başkente daha yakın görev yerlerine nakledilir.

1038'in ilk ayında Song Qi ve memur Su Shunqin de dilekçe yazar. İmparator, felaketler yüzünden bütün görevlilerden açık eleştiri isteyen bir ferman yayınlar; birkaç gün sonra da bölge yöneticilerine kendi memurlarını denetleme emri verir. Su Shunqin dilekçesinde, depremi ilk duyduğunda dehşete düştüğünü, halkın tedirgin olduğunu ve sokaklarda toplanıp konuştuğunu yazar.

Otuz iki bin mi, yirmi iki bin mi?

NOAA'nın deprem veritabanı ve Vikipedi bu deprem için 32.300 ölü verir. Bu rakam Songshi'deki imparator yıllığından gelir. Yıllık, "32.306 kişi enkaz altında öldü, 5.600 kişi yaralandı" der; Qing döneminde derlenen Gujin Tushu Jicheng ansiklopedisinin aktardığı metinde aynı sayı 32.360 olarak geçer.

Oysa aynı Songshi'nin doğa olayları bölümünde ve Changbian'da kentlere göre verilen ölüler toplandığında 19.742, 759 ve 1.890, yani 22.391 kişi bulunur. Aradaki yaklaşık on bin kişilik farkı kaynaklar açıklamaz. Yıllıktaki sayı, listede olmayan başka yerleri de kapsıyor olabilir; bir kopyalama hatası da olabilir. Bu yüzden iki rakamı birlikte vermek en dürüst yoldur: kayıtlı ölü sayısı 22 bin ile 32 bin arasındadır.

Dönemin dilekçelerinde çok daha büyük ifadeler de vardır. Ye Qingchen, Dingxiang'da insan ve hayvanların neredeyse onda altısının öldüğünü yazar. Su Shunqin, depremin "insan ve hayvan olarak yüz bine yakın" can aldığını söyler. Bunlar sayım değil, imparatoru etkilemek için yazılmış metinlerdir. Yine de resmî kayıtlardaki 22 bini aşkın insan ve 50 bini aşkın hayvan birlikte düşünüldüğünde, Su'nun sözü resmî kayıtlarla büsbütün çelişmez.

Xizhoushan Fayı

Depremin bilimsel hikâyesi, Xinzhou ovasının güneydoğusundaki dağlarda saklıdır. Shanxi'yi kuzeyden güneye kesen Shanxi Rift Sistemi, 900 kilometreden uzun bir çöküntü havzaları dizisidir. Xinding havzası bu dizinin kuzey halkalarından biridir. Havzanın güneydoğu kenarında Xizhou Dağları yükselir; dağların kuzey yamacı ovaya bin yüz metrelik bir fay dikliğiyle iner.

Bugün araştırmacılar 1038 depreminin büyüklüğünü 7,25 olarak tahmin eder ve depremi büyük olasılıkla Xizhoushan Fay Zonu'na bağlar. Arazi çalışmaları, bu fay boyunca son on bir bin yılda en az üç büyük deprem olduğunu, en sonuncusunun büyük olasılıkla 1038 depremi olduğunu gösterir. Depremle ilişkilendirilen yüzey kırığı en az 60 kilometredir.

Fayın yılda 2 ile yaklaşık 6 milimetre arasında kaydığı tahmin edilir. Bazı çalışmalara göre 1038 depremini, MS 512'deki 7,5 büyüklüğündeki depremin faya aktardığı gerilim tetiklemiştir. 1038 depremi de 1102'de Taiyuan yakınındaki 6,5 büyüklüğündeki depremi kolaylaştırmış olabilir. Aynı rift sistemi 1303 Hongdong ve 1556 Shaanxi gibi tarihin en ölümcül depremlerini de üretmiştir.

Neyi değiştirdi

1038 depremi, bir doğa olayının siyasi bir uyarı gibi okunduğu bir dönemde gelir. Han Qi ve Ye Qingchen'in dilekçeleri, sürgündeki reformcuların başkente yaklaştırılmasına giden yolda bir adım olur. Felaketler yüzünden yayımlanan açık eleştiri fermanı, saraydaki sessizliği kısa bir süre için bozar.

Han Qi'nin kuzeyden gelecek bir tehlike uyarısı ise beklenmedik biçimde doğrulanır. Changbian'a göre deprem sonrasında, 1038'in ilk ayında Yuanhao, Xinzhou bölgesindeki kutsal Wutai Dağı'na adak için adam göndermek ister; kronik bunun aslında Hedong yollarını keşfetme girişimi olduğunu yazar. Aynı yılın sonunda Song sınır komutanlıkları Yuanhao'nun isyan ettiğini bildirir. Tangut Batı Xia devleti kurulur ve Song yıllarca sürecek bir savaşa girer.

Bu depremin bir başka mirası da kayıtlardır. Kentlere göre ölü, yaralı ve hayvan sayısı veren, ölen görevlileri adlarıyla anan bu satırlar, bin yıl öncesi için alışılmadık ölçüde ayrıntılıdır. Ama aynı satırlar, tek bir kaynakta bile rakamların nasıl farklılaşabileceğini de gösterir.

Bugün

Dingxiang bugün Xinzhou kentine bağlı bir ilçedir; 2020 sayımında nüfusu yaklaşık 194 bindir. Hutuo Irmağı ilçeyi batıdan doğuya keser. Güneydoğuda yine Xizhou Dağları yükselir. Xinzhou'nun nüfusu 2,6 milyonu aşar; kentin kuzeyinde Yanmen Geçidi ve Wutai Dağı'nın manastırları ziyaretçi çeker.

1038'in evlerinden bugüne iz kalmamıştır. Ama fay hâlâ oradadır. Shanxi'deki rift havzaları 1303, 1556, 1695 ve 1815'te de büyük depremler üretmiştir. Bin yıl önce açıkta yatan insanların korkusu, bugün bu ovada yaşayanlar için de anlamını korur.

Kaynaklar

• Songshi (Song Hanedanı Tarihi), Toqto'a ve diğ., 1345: cilt 10 (İmparator Renzong yıllığı, Jingyou 4. yıl ve Baoyuan 1. yıl) ve cilt 67 (Doğa olayları bölümü)
• Li Tao, Xu Zizhi Tongjian Changbian, 12. yüzyıl: cilt 120, 121 ve 145 (Han Qi, Ye Qingchen, Song Qi, Su Shunqin ve Sun Fu dilekçeleri)
• Gujin Tushu Jicheng, Qing dönemi ansiklopedisi: Shuzheng bölümü, cilt 117 (Songshi aktarımı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce), 1038 Dingxiang earthquake ve Shanxi Rift System (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince), Song Renzong, Dingxiang ilçesi ve Xizhou Dağları maddeleri