1057 Pekin Depremi: Liao'nun Güney Başkenti'nde Yıkılan Surlar

1057 yılı. Bugünkü Pekin'in güneybatısında, Kitan kökenli Liao hanedanının "Güney Başkent" dediği surlu bir şehir var: Nanjing. Bahar boyunca sınırın öte yanındaki Song topraklarında yer arka arkaya sallanıyor. Sonra büyük sarsıntı geliyor; şehrin surları yıkılıyor, Tang döneminden kalma büyük bir tapınak neredeyse tümüyle çöküyor. Song kroniği on binlerce kişinin enkaz altında öldüğünü yazıyor. Liao'nun kendi kroniği ise tek bir cümleyle yetiniyor. Bu deprem hakkında bilinenler az ve bu yazı o az bilgiyle yetiniyor.

Depremden önce: Güney Başkent

Bugünkü Pekin'in yerinde 11. yüzyılda Çinlilerin değil, kuzeyden gelen Kitanların kurduğu Liao hanedanının bir şehri durur. 936-938 yıllarında, Çin'in parçalandığı dönemde Shi Jingtang adlı bir komutan Kitanlardan askerî yardım alır. Karşılığında aralarında Youzhou'nun da bulunduğu on altı vilayeti onlara bırakır. Liao 938'de Youzhou'yu "Güney Başkent" anlamına gelen Nanjing yapar. Şehir eski adıyla Yanjing diye de anılır. Hanedanın asıl merkezi kuzeyde, bugünkü İç Moğolistan'dadır; Nanjing birkaç yardımcı başkentten biridir.

Yuan döneminde derlenen resmî Liao tarihi Liao Shi, şehri şöyle tarif eder: surların çevresi 36 li, yüksekliği üç zhang, üzerinde gözetleme kuleleri, sekiz kapı. İmparatorluk sarayı şehrin güneybatı köşesindedir. Şehrin iki ilçesi Xijin ve Wanping'de aynı kaynağa göre 20 bin ve 22 bin hane yaşar. Bir başka hesaba göre sur içindeki nüfus 938'de 22 bin kişiden 1113'te 150 bin kişiye çıkar. Kitanlar, Xiler, Bohaylar ve güneyden gelen Han Çinlileri bu şehirde bir arada yaşar.

Şehrin önemli yapılarından biri Minzhong Tapınağı'dır. Tapınağı 645'te Tang İmparatoru Taizong, Kore seferinde ölen askerlerinin anısına yaptırmaya başlar. İçinde Tang döneminin sonunda yapılmış üç katlı yüksek bir köşk vardır. Liao'ya gelen Song elçileri de şehirde gezdirilir. Song elçisi Wang Zeng'in raporunda bu tapınak, Tang Taizong'un savaşta ölen askerler için yaptırdığı yer olarak geçer.

Şehrin güneyinde, bugünkü Hebei'de, Liao ile Song hanedanı arasındaki sınır uzanır. İki devlet 1005'te Chanyuan Antlaşması'nı imzalamıştır. O tarihten beri aralarında büyük bir savaş olmaz. Sınırın Song tarafında Xiongzhou ve Bazhou adlı sınır şehirleri vardır.

Sallanan bir bahar

1057'de Liao tahtında genç İmparator Daozong, Kitan adıyla Yelü Hongji oturur. Babası İmparator Xingzong'dan iki yıl önce, 1055'te tahtı devralmıştır. Güneyde Song tahtında ise İmparator Renzong vardır. Song takviminde bu yıl Jiayou döneminin ikinci yılıdır.

Song'un resmî tarihi Song Shi'nin Renzong bölümü depremleri ilkbaharda kaydetmeye başlar. Çin takviminin ikinci ayında, bugünkü takvimle mart ortasından nisan başına uzanan dönemde, sınırdaki Xiongzhou ve Bazhou'da yer sallanır. Çin deprem kataloğu bu sarsıntının tarihini 24 Mart 1057 olarak verir. Üçüncü ayda Song sarayı Hebei'de felaketten etkilenen halka yardım gönderir. Dördüncü ayın başında yeni bir karar alınır: "Hebei'de yer defalarca sarsıldığı için" bölgeye yatıştırma görevlileri yollanır.

Yani büyük sarsıntıdan önce bölge haftalarca sallanır. Ancak bu sarsıntıların Nanjing'deki büyük depremin öncüleri olup olmadığını kaynaklar söylemez. Bu ilişkiyi kuran, NOAA'nın aktardığı Çin kataloğudur ve o da ihtiyatla "büyük olasılıkla" der.

Surlar yıkılıyor

Song Shi'nin Renzong bölümüne göre dördüncü ayın bingyin gününde, yaklaşık olarak 26 Mayıs 1057'de, Youzhou'da yer büyük bir şiddetle sarsılır. Kroniğin kısa ifadesiyle deprem şehrin surlarını yıkar ve on binlerce kişi enkaz altında kalarak ölür. Song Shi'nin doğa olaylarını toplayan bölümü de aynı şeyi söyler. Bu kayda göre sınırın kuzeyi ve Youzhou büyük bir depremle sarsılır, surlar ağır hasar görür, enkaz altında kalanların sayısı on binleri bulur.

Depremin saatini, kimin nerede olduğunu, ilk gecenin nasıl geçtiğini anlatan bir kaynak bugüne ulaşmaz. Bu kayıtları yazanlar Nanjing'de değil, sınırın öte yanındaki Song sarayındadır. Haber onlara sınır şehirlerinden ve elçilerden gelir.

Bugünkü Çin kataloğu depremin merkezini Pekin'in güney banliyölerine, 39,7 kuzey enlemi ve 116,3 doğu boylamına koyar. Büyüklüğünü 6¾, en yüksek şiddetini IX olarak verir. 1976'da yayımlanan bir başka katalog da hemen hemen aynı değerleri verir. Bunlar çağdaş ölçümler değil, kayıtlardaki yıkıma bakılarak yapılmış tahminlerdir.

İki kronik, iki tarih

Liao'nun kendi tarihinde depremin tarihi farklıdır. Liao Shi'nin Daozong bölümünde Qingning döneminin üçüncü yılı için tek bir satır vardır: yedinci ayın jiashen günü, yaklaşık 12 Ağustos 1057'de "Nanjing'de deprem" olur ve imparator bölgede af ilan eder. Ne yıkım ne de ölü sayısı yazılır.

Song kaydıyla Liao kaydı arasında yaklaşık iki buçuk ay vardır. Kaynaklar bunun nedenini açıklamaz. Liao'nun yalnızca affın ilan edildiği günü kaydetmiş olması da, ayrı bir sarsıntıyı yazmış olması da mümkündür. Bu yazıdaki bugünkü takvim karşılıkları Çin takvimindeki gün adlarından yaklaşık olarak hesaplanmıştır. Bir günlük kayma olabilir.

Avrupa'daki ilk derlemeler de depremi bilir. İngiliz sismolog John Milne 1911'deki yıkıcı depremler kataloğunda olayı 1057 ilkbaharına koyar. Yuchou (Youzhou), Xiongzhou ve Bazhou adlarını sayar ve "şehirleri yıkan, bölgeleri harap eden" bir deprem olarak sınıflar.

Af ve yolculuk

Liao Shi'ye göre deprem haberinin ertesi günü, yani yedinci ayın yiyou gününde İmparator Daozong "sonbahar dağlarına" gider. Kitan imparatorları yılın bir bölümünü mevsimlik kamplarda, av ve törenlerle geçirir. Kronik o yıl sarayın akışını değiştiren başka bir olay kaydetmez. Sekizinci ayda imparator annesine bir şiir derlemesi sunar, onuncu ayda ata mezarlarını ziyaret eder.

Yıl, saray için bir yasla kapanır. On ikinci ayın sonunda imparatorun büyükannesi, büyük imparatoriçe dul ölür. Liao bu haberi 1058 başında Song'a bildirir; Song Shi de bu taziye elçiliğini kaydeder. Deprem yılında iki saray arasındaki diplomasi de kesilmez. Liao elçileri 1057 baharında ve sonbaharında Song imparatorunun portresini istemeye gelir. 1058 başında Song elçileri Renzong'un portresiyle Liao sarayına varır.

Kitan kroniğinin depreme yalnızca bir satır ayırması, felaketin küçük olduğunu göstermez. Liao Shi, hanedanın yıkılışından sonra, Yuan döneminde derlenmiş bir eserdir ve o yılın pek çok olayını tek cümleyle geçer.

Minzhong Tapınağı'nın yıkılışı

Depremin şehirde bıraktığı izlerden en iyi bileneni Minzhong Tapınağı'nın hasarıdır. Tapınağın bugünkü adı Fayuan Tapınağı'dır. Çin Vikipedisi'nin tapınak maddesine göre 1057'deki büyük Youzhou depreminde tapınak neredeyse tümüyle yıkılır. Çin deprem kataloğundan aktarılan kayıt, bugünkü Xuanwu Kapısı'nın dışında kalan bu tapınaktaki Jiege Köşkü'nün çöktüğünü yazar.

Tapınak hemen yeniden yapılamaz. Onarım, depremden on üç yıl sonra, 1070'te, İmparator Daozong'un Xianyong döneminin altıncı yılında yapılır. Tapınağın bugün de korunan taş yazıtları arasında Liao döneminden kalma bir kutsal emanet sandığı yazıtı vardır.

Kayıtlar şehrin evlerinden, çarşılarından, sur dışındaki köylerden söz etmez. Surları yıkan ve büyük bir tapınağı çökerten bir depremin bu evleri de yıktığını düşünmek akla yakındır. Ama bunu gösteren bir belge bugüne ulaşmamıştır.

Kaç kişi öldü?

ABD'nin NOAA önemli depremler veritabanında 1057 Pekin depremi için 25 bin ölü yazar; bu rakam oradan başka listelere de geçer. NOAA'nın kendi notlarına bakınca kaynağı görülür: 25 bin, Alman sigorta şirketi Munich Re'nin 1998'de yayımladığı doğal afetler haritasındaki rakamdır. Aynı kayıt depremin yerini Bohai Körfezi olarak verir; öteki kataloglar ise Pekin'in güneyini gösterir.

Elimizdeki en eski kaynak Song Shi'dir ve kesin bir sayı vermez. Kullandığı ifade "on binlerce" anlamına gelir. NOAA'nın Çin kataloğundan aktardığı İngilizce özet de "birkaç on bin kişi öldü" der. Yani 25 bin, belirsiz bir tarihî ifadenin tek bir sayıya çevrilmiş hâlidir. Gerçek kayıp bunun altında da olabilir, üstünde de.

Bir karşılaştırma ölçek verir: sur içindeki nüfus 938'de 22 bin, 1113'te 150 bin, çevresiyle birlikte 100 binden 583 bine çıkan bir bölgedir bu. Ölenler yalnız surların içinde değil, çevre köylerde de olabilir; yine de "on binlerce ölü" bu nüfusa göre çok ağır bir kayıptır. Song kaydı Liao topraklarındaki olayı uzaktan, sınırın öbür yanından yazar. Bu yüzden rakam abartılmış da olabilir. Bu soruya bugünkü kaynaklarla kesin bir cevap verilemez.

Kuzey Çin ovasının uzun hafızası

1057 depremi Pekin çevresindeki tek büyük deprem değildir. Liao Shi, aynı Güney Başkent'te 991'de, 1068'de ve başka yıllarda da deprem kaydeder. 1022'de daha batıda, Yun ve Ying vilayetlerinde evler çöker, toprak çöker ve bir dağ yamacı kayar.

Çinli araştırmacı Zhangdi Xie'nin 2025'te Frontiers in Earth Science dergisinde yayımladığı çalışma bölgenin deprem tarihini özetler. Pekin çevresinde 294'teki Yanqing depreminden beri Daxing, Yanqing, Tongxian ve batı Pekin'de 6 ve üzeri büyüklükte depremler olur. Bunların sonuncusu 1730'daki 6,5 büyüklüğündeki batı Pekin depremidir. Kuzeydoğuda, Sanhe-Pinggu Fayı'nda 1679'da 8 büyüklüğünde bir deprem olur.

Xie'ye göre Pekin'in kuzeydoğusundaki faylarda son dört yüz yıl içinde depremler olur. Güneybatıdaki faylarda ise kayıtlarda yalnızca bir büyük deprem vardır: 1057 depremi. Depremin tam yeri ve hangi fayın kırıldığı hâlâ kesin değildir. Xie, depremin Nanyuan-Tongxian Fayı'nın güney uzantısında olduğunu varsayarak bilgisayarda yeniden canlandırır. Modelde büyüklük 6,5, en yüksek şiddet VIII, kırılma süresi yaklaşık 10 saniye çıkar. Modele göre merkezden uzaktaki Shunyi ve Tongzhou'da da beklenmedik ölçüde güçlü sarsıntı görülebilir.

Neyi değiştirdi

1057 depremi, bir şehrin tarihine giren ama ayrıntısı kaybolan felaketlerin örneğidir. Liao yönetimi deprem bölgesinde af ilan eder ve tapınağı on üç yıl sonra onarır. Kaynaklarda bunun dışında bir yeniden yapım programı görünmez. Nanjing Liao'nun Güney Başkenti olarak kalır. 1122'de Jürçenlerin eline geçer, sonra Jin hanedanının başkenti Zhongdu olarak büyür.

Bilim açısından en önemli mirası, Pekin'in güneybatısındaki faylar için elde bulunan tek büyük deprem kaydı olmasıdır. Xie'nin çalışması bu fayda yaklaşık bin yıldır biriken gerilime dikkat çeker. Bu modelin dayandığı tarihî bilgi de Song ve Liao kroniklerindeki birkaç kelimelik kayıtlardan ibarettir.

Depremin bir başka dersi de rakamlarla ilgilidir. Kayıttaki "on binlerce" ifadesi yüzyıllar sonra listelerde tek ve kesin görünen bir sayıya, 25 bine dönüşür.

Bugün

Liao'nun Güney Başkenti bugün Pekin'in Xicheng ve Fengtai ilçelerinin altında kalıyor. 1057'de yıkılan Minzhong Tapınağı, Fayuan Tapınağı adıyla Caishikou yakınında ayakta. Şehrin içinde bugüne kalan en eski Budist tapınağı olarak biliniyor. Bugünkü binaları Ming ve Qing dönemlerine ait. 1956'dan beri Çin Budizm Akademisi de burada bulunuyor.

Yine Xicheng'de, Tianning Tapınağı'nda Liao'nun son yıllarında yapılmış 57,8 metrelik tuğla pagoda yükseliyor. Pagoda yüzyıllarca ayakta kalıyor. 1976 Tangshan depreminde tepesindeki inci biçimli süs kırılıp düşüyor ve sonra onarılıyor. Xie'nin çalışmasına göre Pekin bölgesinde 1730'dan bu yana 6 ve üzeri büyüklükte bir deprem kaydedilmedi.

Kaynaklar

• Song Shi (Song Hanedanı Tarihi), cilt 12, İmparator Renzong bölümü, Jiayou 2. yıl; cilt 67, Doğa Olayları (Wuxing) bölümü (Vikikaynak, Çince metin)
• Liao Shi (Liao Hanedanı Tarihi), cilt 21, İmparator Daozong bölümü, Qingning 3. yıl; cilt 40, Coğrafya, Nanjing bölümü (Vikikaynak, Çince metin)
• Gujin Tushu Jicheng, Doğa olayları bölümü, cilt 117: Liao ve Song deprem kayıtları derlemesi (Vikikaynak)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 1057 Çin: Pekin kaydı (no. 344) ve kaynak notları
• Gu Gongxu, Zhou Wenfu, Wang Renlong (ed.) (1989). Catalogue of Chinese Earthquakes (1831 B.C. - 1969 A.D.). Science Press, Pekin (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Lee, W. H. K., Wu, F. T. ve Jacobsen, C. (1976). A Catalog of Historical Earthquakes in China Compiled from Recent Chinese Publications. Bulletin of the Seismological Society of America, 66(6) (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Milne, J. (1911). Catalogue of Destructive Earthquakes, A.D. 7 to 1899. British Association raporu (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Munich Re (1998). World Map of Natural Hazards (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Xie, Z. (2025). Dynamics of the 1057 M 6 earthquake rupture and seismic hazard implications for the Beijing region, China. Frontiers in Earth Science, 13
• Vikipedi (Çince), 法源寺 (北京) ve 辽南京 maddeleri; Vikipedi (İngilizce), History of Beijing, Emperor Daozong of Liao, Chanyuan Treaty, Tianning Temple (Beijing) maddeleri (başlangıç kaynağı)