1289 Pekin Depremi: Adı Karışan İki Başkent

Ağustos 1289, Kubilay Han'ın başkenti Hanbalık, bugünkü Pekin. Uluslararası deprem kataloglarında bu tarihte, bu şehirde on bin kişinin öldüğü bir deprem yazıyor. Ama Yuan hanedanının resmî tarihini açtığımızda Ağustos 1289'da Pekin'de büyük bir deprem bulamıyoruz. Bulduğumuz şey, bir yıl sonra kuzeydoğuda, eski adı da "Pekin" olan başka bir şehirde binlerce kişiyi öldüren bir sarsıntı. Bu yazı o depremin ve onu gölgede bırakan bir ad karışıklığının hikâyesi.

Kubilay'ın başkenti

13. yüzyılın sonunda Çin, Moğol Yuan hanedanının elindedir. Hanedanı kuran Kubilay Han, Cengiz Han'ın torunudur; 1271'de "Büyük Yuan" adını ilan eder, 1279'da Güney Song'u yenerek bütün Çin'i yöneten ilk Han olmayan imparator olur. Kışları Hanbalık'ta, yazları kuzeydeki Şangdu'da kalır.

Hanbalık, Türkçe ve Moğolcada "Han'ın şehri" demektir; Çinliler ona Dadu, "Büyük Başkent" der. Şehir, Cengiz Han'ın 1215'te yıktığı Cin başkenti Zhongdu'nun yanına, sıfırdan kurulur. Planlamayı Liu Bingzhong yürütür; surların yapımı 1260'ların ortasında başlar, saray 1274'te tamamlanır. 1285'te çıkan bir fermanla eski şehrin halkı yeni başkente taşınmaya başlar; Çince Vikipedi'nin aktardığına göre 1294'e kadar 400-500 bin kişi yeni surların içine yerleşir.

Bu yıllar Venedikli Marco Polo'nun Kubilay'ın hizmetinde olduğu yıllardır. Polo'nun kitabı şehri "Cambaluc" adıyla Avrupa'ya tanıtır. Polo ailesi Çin'den ancak 1291 civarında, İlhanlı hükümdarına gelin gidecek Moğol prensesi Kökeçin'e eşlik etme göreviyle ayrılabilir.

Huzursuz yıllar

Kubilay'ın son yılları sakin geçmez. 1287'de Cengiz Han'ın kardeşlerinin soyundan gelen Prens Nayan, Mançurya'da isyan eder. 72 yaşındaki Kubilay ordusunun başında isyanı bastırır, Nayan idam edilir. Ama isyanın yankıları sürer; Nayan yanlılarının dağınık ayaklanmaları 1289'a kadar devam eder, Kaydu ise aynı yıl kısa süreliğine Karakurum'u ele geçirir.

Sarayda da gerginlik vardır. Tibetli Sangha 1286'dan beri hanedanın en güçlü maliye yöneticisidir. Yuan tarihine göre Sangha'nın gönderdiği memurlar ülke genelinde birikmiş vergileri zorla toplar; borcunu ödeyemeyen halk arasında intiharlar ve dağlara kaçışlar yaşanır.

Kuzeydoğuda, bugünkü İç Moğolistan'ın Ningcheng ilçesinde, eski bir başkent vardır: Liao hanedanının "Orta Başkent"i Dading. Cinler burayı önce Orta Başkent olarak kullanır, sarayı bugünkü Pekin'e taşıdıktan sonra adını "Kuzey Başkent" yapar. Çincesiyle: Beijing, yani Pekin. Yuan tarihinin coğrafya bölümüne göre Moğollar burayı önce "Pekin Yolu" (Beijing Lu) adıyla yönetir; 1270'te adı Daning, 1288'de de Wuping olur. Yani 1289 yılında Çin'de "Pekin" adıyla anılabilecek iki şehir vardır.

Bir kaydın izinde

ABD'nin ulusal çevre bilgi merkezi NOAA'nın önemli depremler veritabanında 485 numaralı kayıt şunu söyler: Ağustos 1289, Çin, Pekin. Gün yok, büyüklük yok. Ölü sayısı 10 bin; açıklama satırında "on binlerce kişi öldü" yazar. Kaydın tek kaynağı, 1907'de Şanghay'daki Zi-Ka-Wei Gözlemevi'nin bülteninde yayımlanan, H. Gauthier imzalı Fransızca Çin depremleri kataloğudur.

Yuan hanedanının resmî tarihi Yuanshi, Ming hanedanının tarih bürosunda 1370'te derlenir ve olayları gün gün kaydeden imparator yıllıklarını içerir. Kubilay'ın 1289 yılına ait yıllığında yalnız bir deprem kaydı vardır: yılın ilk ayında, yer adı ve kayıp belirtilmeden, kısaca "deprem oldu" denir. Kitabın doğa olaylarını sıralayan "Beş Element" bölümü de 1289 için aynı tek kaydı verir. Ağustos 1289'da Hanbalık'ta yıkım ya da ölüm anlatan bir satır, okuduğumuz bölümlerde yoktur.

Aynı kaynak, bir yıl sonrası için çok farklı bir tablo çizer.

Sonbahar 1290: "Yer büyük sallandı"

Yuanshi'ye göre Zhiyuan döneminin 27. yılında, Çin takviminin sekizinci ayında yer büyük sallanır ve en ağır yıkım Wuping'de olur. Vikipedi bu tarihi bugünkü takvimle 27 Eylül 1290 olarak verir. Büyüklüğü bugün yüzey dalgası ölçeğinde 6,8 olarak tahmin edilir; en yüksek şiddet Mercalli ölçeğinde IX'dur. NOAA bu olayı ayrı bir kayıt olarak, Ningcheng merkezli şekilde tutar.

Yıllık kaydı kısa ve kurudur: depremde eyaletin denetim dairesinden memurlar, yönetim dairesinden Wang Lian ve başka görevliler, halktan da 7.220 kişi enkaz altında kalarak ölür. 480 ambar ve resmî depo odası yıkılır; yıkılan evler için "sayılamayacak kadar çok" denir.

Sarsıntı yalnız Wuping'de kalmaz. Vikipedi'nin aktardığına göre Changping, Hejian, Renqiu, Xiongxian, Baoding, Yixian ve Baixiang da etkilenir. Changping bugün Pekin'in bir ilçesidir. Yixian'daki, 1020'de kurulmuş Fengguo Budist tapınağı ağır hasar görür; tapınağın kendi tarihine göre onarım parasını bir Moğol hanının damadı bağışlar.

Kara kum, kara su

Depremin en canlı anlatımı yıllıkta değil, ressam ve hattat Zhao Mengfu'nun Yuanshi'deki biyografisindedir. Song hanedanının soyundan gelen Zhao, 1286'da Kubilay'ın sarayına çağrılmıştır ve 1290'da Jixian Akademisi'ne yükseltilir.

Biyografiye göre o yıl deprem olur ve "Pekin" en çok etkilenen yerdir. Yer çöker, topraktan kara kumla karışık su fışkırır. Metin, ölü ve yaralı sayısını "birkaç yüz bin" diye verir. Kara kumlu su anlatımı bugün sıvılaşma olarak bilinen olaya benzer: suya doygun kumlu zemin sarsıntıda akışkan hâle gelir ve yüzeye çıkar.

Burada sözü edilen "Pekin", büyük olasılıkla Hanbalık değildir. Yuanshi'nin coğrafya bölümü, Wuping'in Moğol yönetiminin ilk yıllarında "Pekin Yolu" adını taşıdığını açıkça yazar. Yıllık da aynı depremde yıkımın en ağır Wuping'de olduğunu söyler. İki kaydı yan yana koyunca, biyografideki "Pekin"in eski adıyla anılan Wuping olduğu anlaşılır.

Kubilay'ın kaygısı

Haber geldiğinde Kubilay başkentte değildir; biyografiye göre Longhutai'de konaklamaktadır. Yıllığa göre Wuping depremini duyduğunda ilk düşüncesi yardım değil güvenliktir: Nayan'ın taraftarlarının kargaşadan yararlanıp saldırmasından korkar. Kuzeydoğu, üç yıl önce isyanın çıktığı bölgedir. Altı gün sonra kıdemli devlet bakanı Temür'ü ve askerî işler dairesinden Taluhudai'yi 500 askerle bölgeye gönderir.

Korkusu boş değildir. Yaklaşık iki hafta sonra Wuping yeniden sarsılır. Yıllık, hırsızların bu fırsattan yararlanıp yağmaya giriştiğini, halkın korkusunun daha da arttığını yazar.

Saraydaki tartışma

Kubilay, Moğol devlet adamı Alahun Sali'yi atla başkente geri yollar; Jixian ve Hanlin akademilerinin bilginlerini toplayıp felaketin sebebini sordurur. Çin siyaset geleneğinde büyük bir doğal afet, yönetimin hatasına karşı gökten gelen bir uyarı sayılır.

Biyografiye göre toplantıdakiler Sangha'dan çekinir. Klasik kitaplardan ve beş element kuramından alıntılar yaparlar, "insan işlerini düzeltip göğün değişimine karşılık vermek" gibi genel sözler söylerler; kimse güncel politikaya değinmez.

Zhao Mengfu farklı bir yol tutar. Alahun Sali ile yakın dosttur ve ona, imparatordan genel af ilan etmesini, tahsil edilemeyen vergi borçlarını tümüyle silmesini istemesini önerir. Alahun Sali bunu Kubilay'a iletir, Kubilay kabul eder. Ferman taslağı hazırlandığında Sangha öfkelenir ve bunun imparatorun isteği olamayacağını söyler. Zhao'nun cevabı pratiktir: tahsil edilmemiş vergilerin sahipleri çoktan ölmüştür, şimdi silinmezse ileride kayıp milyonlar Sangha'nın dairesine fatura edilecektir. Sangha ikna olur. Biyografinin ifadesiyle halk ancak bundan sonra nefes alır.

Yardım

Wuping'e giden Temür, yıllığa göre kendi yetkisiyle vergileri kaldırır, ticaret vergisini durdurur, içki yasağını gevşetir ve yağmacıları idam ettirir. Bölgeye 840 ding kâğıt para ve deniz yoluyla 10 bin şi pirinç gönderilir.

Bölge depremden önce de zor durumdadır: Yuanshi, 1289'un sonlarında Wuping'de kıtlık olduğunu kaydeder. Ertesi yılın baharında Liaoyang ve Wuping'deki aç halka yeniden yardım dağıtılır ve av yasakları gevşetilir. 1291'in dördüncü ayında ise "deprem yüzünden" Wuping'de kayıtlı muhafız askerleri o yılın angarya işlerinden muaf tutulur.

On bin mi, yüz bin mi?

1290 depreminin ölü sayısı kaynaktan kaynağa büyük farklar gösterir. Yuanshi'nin yıllığı 7.220 halk ve birkaç memurun öldüğünü yazar. Aynı kitaptaki Zhao Mengfu biyografisi ölü ve yaralıları "birkaç yüz bin" diye verir. Çince Vikipedi bu biyografiye dayanarak yaklaşık 100 bin ölüden söz eder; NOAA da 100 bin rakamını kullanır. İngilizce Vikipedi iki rakamı birlikte verir: 7.270 ve 100 bin.

Yıllıktaki sayı ayrıntılı, kesin ve resmîdir; biyografideki ise yuvarlak bir abartıya benzer ve ölülerle yaralıları birlikte sayar. Ancak yıllığın yalnız Wuping'i saydığı, çevredeki ilçeleri dışarıda bıraktığı da unutulmamalıdır. Gerçek sayı bilinmiyor.

NOAA'nın 1289 Pekin kaydı ise başka bir soruyu doğurur. Sekizinci ay, "Pekin" adı, "on binlerce ölü" ve 1290 depremiyle aynı bölge: bu ayrıntılar, 1907 tarihli Fransızca kataloğun ya da onun kaynaklarının 1290 depremini bir yıl kaydırıp eski adla "Pekin"e yazmış olabileceğini düşündürür. Bunu kesin söyleyemeyiz; Gauthier kataloğunu göremedik ve bu konuda yayımlanmış bir inceleme bulamadık. Söyleyebileceğimiz şu: okuduğumuz Yuan kaynaklarında Ağustos 1289'da Hanbalık'ı yıkan bir deprem yok.

Neyi değiştirdi

1290 depremi, Çin'de doğal afetin siyasi bir olay olduğunu gösteren erken örneklerden biridir. Kubilay'ın ilk tepkisi askeri bir önlemdir; ikinci tepkisi bilginleri toplayıp göğün uyarısını sormaktır. Sonunda deprem, Sangha'nın sert vergi politikasını geri adım atmaya zorlayan bir fırsata dönüşür. Kubilay'ın Sangha ve çevresindeki yolsuzluklardan zamanla soğuduğu da bilinir.

Deprem kataloğu açısından ders ise ad karışıklığıdır. Aynı yer farklı dönemlerde farklı adlar alır, aynı ad farklı yerlere verilir. "Pekin" kelimesi 13. yüzyılda bugünkü Pekin'i değil, 200 kilometreden fazla kuzeydoğudaki eski bir başkenti gösterebilir. Bir asır önce Fransızcaya çevrilmiş bir kayıt, bugün veritabanlarında ayrı bir felaket olarak yaşamaya devam edebilir.

Bugün

Hanbalık'ın surları 1368'de Ming ordusu şehri aldıktan sonra kısmen terk edilir. Kuzey surlarının toprak kalıntıları bugün Pekin'de "Tucheng", yani toprak sur adıyla korunur; bir bölümü Yuan Dadu Sur Kalıntıları Parkı'nın içindedir. Pekin metrosunun 10 ve 13 numaralı hatlarındaki bazı istasyonlar Dadu'nun kapılarının adını taşır.

Depremin asıl vurduğu Ningcheng'de, Liao Orta Başkenti'nden geriye iki pagoda kalır. Bunlardan büyüğü, 80 metreyi aşan Daming Pagodası, Çin'in ayakta kalan en yüksek ikinci eski pagodasıdır. Yixian'daki Fengguo Tapınağı'nın 1020'den kalma ana salonu da, 1290'daki hasara ve sonraki yüzyıllardaki onlarca onarıma rağmen hâlâ ayaktadır.

Kaynaklar

• Yuanshi (Yuan Tarihi), 1370: Bölüm 15 ve 16 (Shizu yıllıkları, Zhiyuan 26-28. yıllar), Bölüm 50 (Beş Element), Bölüm 59 (Coğrafya, Daning Yolu), Bölüm 172 (Zhao Mengfu biyografisi); Çince Vikikaynak metni
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 485 numaralı kayıt (1289, Pekin) ve 488 numaralı kayıt (1290, Ningcheng)
• Gauthier, H. (1907). Résumé du Catalogue des Tremblements de Terre Signalés en Chine. Zi-Ka-Wei Gözlemevi Bülteni (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce): 1290 Zhili earthquake, Dadu (Beijing), Kublai Khan, Marco Polo, Nayan (Mongol prince), Zhao Mengfu, Fengguo Temple, Daming Pagoda, Ningcheng County, History of Yuan
• Vikipedi (Çince): 1290年直隶地震, 元大都