1879 Gansu Depremi: Dağların Nehirleri Kestiği Şafak

1 Temmuz 1879, şafaktan önce. Gansu'nun güneyinde, Sichuan sınırına yakın Bailong vadisinde Jiezhou ve Wenxian kasabaları uykuda. İki gündür yer arada bir hafifçe titriyor, kimse bunu büyük bir şeyin habercisi saymıyor. Saat dörde doğru vadilerden bir gürültü yükseliyor. Birkaç dakika içinde dağlar yerinden kayıyor, nehirler tıkanıyor, iki ilçede yirmi binden fazla insan ölüyor. Haber Pekin'e ancak haftalar sonra ulaşacak.

Depremden önce

1879'da bugünkü Wudu'nun adı Jiezhou'dur. Qing hanedanının Gansu eyaletinde, doğrudan eyalete bağlı bir vilayetin (zhilizhou) merkezidir. Güneydoğusunda Wenxian ilçesi, batısında Xigu kalesi (bugünkü Zhouqu) bulunur. Bölge Tibet Platosu'nun doğu kenarındadır: dağlar yüksek, vadiler derin ve dardır. İnsanlar Bailong Nehri ile kollarının kıyısındaki dar düzlüklerde ve yamaçlara tutunmuş köylerde yaşar. Evler toprak ve ahşaptan yapılmıştır.

Eyaletin en yetkili adamı Shaanxi-Gansu Genel Valisi Zuo Zongtang'dır. Zuo, Sincan'daki seferin ve savaş sonrası düzenlemelerin de sorumlusudur. 1879 yazında Pekin'in gündemi başka yerlerdedir: Shanxi ve Henan yıllardır süren kıtlıktan yeni çıkmaktadır, Rusya ile İli sınırı pazarlığı sürmektedir.

Zuo Zongtang'ın sonradan yazdığı rapora göre, Çin ay takviminin beşinci ayının onuncu günü (29 Haziran) Jiezhou ve çevresinde yer sallanmaya başlar. Sarsıntılar bazen bir gün arayla hafifçe gelir, bazen birkaç gün üst üste hissedilip geçer. Kimse kasabayı boşaltmaz.

Şafaktan önce gelen gürültü

Beşinci ayın on ikinci günü, yani 1 Temmuz 1879, yerel saatle dörde doğru asıl deprem gelir. Zuo'nun raporu Jiezhou, Wenxian ve Xihe'de yerin "sesle" sarsıldığını yazar. Deprem uzmanı Liu Baichi, 2008'de Lanzhou Chenbao gazetesine anlattıklarında, vadilerde uğultu yükseldiğini, toz bulutunun her yeri kapladığını ve evlerin bir anda çöktüğünü aktarır. Liu'ya göre en sert sarsıntı Wenxian'ın Qiaotou ve Tunzhai köyleri civarındadır.

Bugünkü kataloglar depremin büyüklüğünü 8 olarak verir; en yüksek şiddet XI'dir. En ağır yıkım alanı batı-güneybatıdan doğu-kuzeydoğuya yaklaşık 70 kilometre uzunluğunda, 30 kilometre genişliğindedir. Sarsıntı Gansu, Shaanxi ve Sichuan'da kırktan fazla ilçeyi yıkar. Batıda Sincan'a, doğuda Xi'an'ın ötesine, güneyde Chengdu'nun güneyine kadar hissedilir. Sichuan'daki Mianyang'da yerin kırk dakika boyunca sallandığı kaydedilir.

Jiezhou'da dağ yürüyor

Jiezhou kasabasının güneyindeki Nanshan dağının yamacı kopar. Heyelan kent surunun güneybatı köşesini ezer ve iki yüzden fazla haneyi altına alır. Yerel tarih kaydı olan Jiezhou vilayet yıllığının devamı, kentin ortasında toprağın kabardığını ve çevresi yaklaşık iki li (bir kilometre kadar) olan bir tümsek oluştuğunu yazar. Her yerde taşlar yuvarlanır, yarılan topraktan su fışkırır.

Vilayet konağının büyük küçük bütün salonları yan yatar, duvarların yarısından fazlası çöker. Kent surunun mazgalları tamamen düşer. Kentin dışındaki Wanshou Tepesi'nde Yuhuang Tapınağı ve Longxing Manastırı dahil 60 tapınağın hepsi yıkılır. Kentin yanından geçen nehir ve kanallar yatak değiştirir; enkaz akıntıyı keser, sular her yere yayılır.

NOAA'nın Çin deprem kayıtlarından aktardığı dökümde Jiezhou'nun dört nahiyesindeki kayıp ayrı ayrı yazılıdır: güneyde 4.100'den, batıda 1.800'den, kuzeyde 1.300'den fazla kişi ölür; doğuda 650 kişi. Güney ve kuzey nahiyelerinde hayvanların onda altısı telef olur. Vilayetin toplam ölü sayısı 9.881'dir.

Wenxian'ın köyleri

Wenxian'da sur yıkılır; hükümet daireleri, ambarlar, hapishane, okul ve tapınakların hepsi çöker. İlçe merkezinin yaklaşık 50 kilometre kuzeydoğusundaki Linjiang Köprüsü çöker. Kasabanın kendisinde can kaybı görece azdır: 26 kişi.

Asıl yıkım köylerdedir. Batıda Hufeidongyu, Malianhe ve 17 köyde 5.868 kişi ölür; evlerin yüzde 60 ila 80'i yıkılır. Kuzeyde, nehir boyundaki Pandaojian Tepesi ve 17 yerleşimde 4.894 kişi ölür. Kentin içinde ve dışında 2.800'den fazla oda çöker. İlçenin toplam kaybı 10.792 kişidir.

Batıdaki Xigu'da 437 kişi ölür, hayvanların yaklaşık onda sekizi telef olur. Xihe'de 6.600'den fazla oda yıkılır, 70 kişi ölür ya da yaralanır. Daha uzaktaki Lixian, Tianshui, Qin'an, Chengxian ve Baoji'den de ölüm haberleri gelir.

Tıkanan nehirler

Bu depremi ölümcül yapan, dar vadilerdeki heyelanlardır. Kopan yamaçlar nehirlerin önünü keser, arkalarında göller birikir. Jiezhou'nun yanındaki nehir yatağını değiştirir, yukarı ve aşağı her yer toprak ve taşla dolar.

Sınırın öbür yanında, Sichuan'ın Nanping kasabasında (bugünkü Jiuzhaigou ilçesi) aynı şey olur. Yamaçtan düşen kayalar Zhuhe (kaynaklarda Tangzhu) deresinin yatağını kapatır. Biriken su sonra seti yarar ve aşağı boşalır. Sel, nehrin kuzeyindeki sokakta ne kadar ev varsa yıkar. Nanping ve çevresinde 300'den fazla kişi ölür ya da yaralanır; Liu Baichi'nin aktardığı yerel kayıtlara göre dere boyunca 2.960, kent ve çevresinde 4.053 ahşap ev yıkılır.

Bu setlerin bir kısmı bugün de yerinde durur. 2010 felaketinden sonra Zhouqu yakınlarında çalışan bir araştırma ekibi, Sanyanyu deresi boyunca 1879 depremi ya da kaya düşmeleriyle oluşmuş en az beş doğal kaya seti saptar. Setlerin yüksekliği 40 ile 120 metre arasındadır.

Haber Pekin'e ulaşıyor

Dönemin koşullarında haber çok yavaş yayılır. Şanghay'da yayımlanan Shenbao gazetesi ancak ay takviminin sekizinci ayında, eylülde, Gansu'da otuzdan fazla ilçenin aynı anda sarsıldığını, insanların, hayvanların, surların ve evlerin sayılamayacak kadar zarar gördüğünü yazar.

Zuo Zongtang'ın raporu Pekin'e ağustosun sonunda ulaşır. Qing sarayının günlük kayıtlarına (Shilu) geçen imparatorluk fermanı, sarsıntıların on üç gün sürdüğünü, on ikinci gün Jiezhou, Wenxian ve Xihe'de surların, tapınakların, devlet binalarının ve evlerin büyük kısmının yıkıldığını tekrar eder. Ferman Zuo'ya bölgeye görevli gönderip zararı ayrıntılı incelemesini, felaketzede haneleri "yersiz yurtsuz bırakmadan" korumasını emreder.

Ferman iki kişinin adını da anar: Jiezhou'nun eğitim memurları Lu Zunkong ve Li Yuyin, bütün aileleriyle birlikte enkazda kalmıştır. Saray, ikisi için de ölüm ödeneği verilmek üzere işlemlerin yapılmasını ister. Kayıtlarda adı geçen kurbanlar yalnızca bu iki memurdur; on binlerce köylünün adı hiçbir belgeye geçmez.

İstifa dilekçesi

Zuo Zongtang raporuna şaşırtıcı bir istek ekler. Dönemin anlayışında büyük bir afet, yöneticinin görevini iyi yapmadığının işareti sayılabilir. Zuo da görevini layıkıyla yerine getiremediğini yazar ve derhal görevden alınmayı ister.

Saray bu isteği reddeder. Fermana göre Zuo'nun dilekçesi "felakette kendi kusurunu arama" niyetini gösterir; ondan beklenen istifa değil, halkla ilgilenmesi ve bölgeye huzuru geri getirmesidir. Zuo görevinde kalır.

On gün kadar sonra İmparatorluk Okulu'nun (Guozijian) yöneticilerinden Zhang Zhidong imparatora bir dilekçe sunar. Venüs'ün gündüz görüldüğünü ve Gansu'daki depremi hatırlatır, devletin kusurlarını gözden geçirmesini ister. Saray, devlet adamlarından yönetimdeki aksaklıkları açıkça yazmalarını isteyen bir ferman yayımlar.

Saklanan rapor

Zhang Zhidong'un dilekçesi bir soruyu da gündeme getirir: deprem Chengdu'nun güneyine kadar hissedildiyse, Sichuan Genel Vali Vekili Ding Baozhen neden hiçbir şey bildirmemiştir? Kısa süre sonra denetçi Wu Zhen saraya Sichuan'ın kuzeybatısında evlerin yıkıldığını, Baoning'de surların çöktüğünü, valinin ise afeti "saklayarak" rapor etmediğini yazar.

Ding Baozhen ancak kasımda yanıt verir. Chengdu'da yalnızca hafif bir sarsıntı hissedildiğini, on dokuz ilçeden gelen raporlarda hasarın hafif olduğunu, yedi ilçede surların yer yer çöktüğünü, ama Nanping'de evlerin büyük kısmının yıkıldığını ve setin yarılmasıyla oluşan selin çok can aldığını yazar. Gecikmeyi alt kademeden raporların tamamlanmamasına bağlar. Saray yanıtı yeterli bulmaz, Ding'e "tek bir kişiyi bile ortada bırakmadan" yardım dağıtmasını emreder. Aralık ayında ise Hengxun adlı yetkiliye, Ding'in afeti gerçekten gizleyip gizlemediğini gizlice soruşturma görevi verilir.

Yardım kayıtları

Ekim ayında Zuo Zongtang ikinci bir rapor gönderir: Jiezhou ve çevresinde depremin ardından su baskınları da olmuştur, yardım için görevliler gönderilmiştir. Saray en ağır etkilenen yerlerde işlerin hızla yürütülmesini ve yardımın artırılmasını ister.

Kasım ortasında imparator, o yıl afet yaşayan bütün eyaletleri tek bir fermanda sayar. Listede Shanxi'nin kıtlığı, Shandong'un selleri, Gansu'da Jiezhou'nun ve Sichuan'da Nanping'in depremleri yan yanadır. Ferman, valilerin bölgeleri inceleyip yardım dağıttığını, ama ilkbaharda yeni ürün gelmeden önceki aylarda halkın yeniden zorlanacağını yazar. Ek yardım gerekip gerekmediğinin yıl sonuna kadar bildirilmesini ister. Okuduğumuz kaynaklarda Gansu'ya ayrılan paranın ya da tahılın miktarı geçmez.

Yer sarsılmayı sürdürür. Tarihçi Hua Linfu'nun derlediği kayıtlara göre artçılar kimi zaman günde iki üç kez, kimi zaman ayda bir iki kez gelir, bazen günlerce gök gürültüsüne benzer sesler duyulur. Artçılar ancak 1885 sonbaharında, altı yıl sonra diner.

Kaç kişi öldü

NOAA kataloğu ölü sayısını 22.000 olarak verir. Çin'deki tarih çalışmaları "yirmi binden fazla" der. Ayrıntılara bakınca farklar çıkar. Jiezhou için 9.881 rakamında kaynaklar birleşir. Wenxian için 10.792 rakamı yaygındır, ama NOAA'nın aktardığı döküm bunu "ölen ya da yaralanan" olarak verir; Liu Baichi ise 10.830 rakamını kullanır. Xigu, Xihe, Nanping ve diğer ilçeler eklenince toplam 21-22 bine yaklaşır.

Büyüklük de tartışmalıdır. 1960'ta sismolog Li Shanbang, tarih kayıtlarına bakarak 8 büyüklük ve XI şiddet önerir. 1966'da bölgeye giden Lanzhou'daki jeofizik enstitüsü ekibi, kasabalardaki hasarın bu şiddete ulaşmadığını düşünür ve büyüklüğü 7,5'e indirir. 1980'lerde Lanzhou Deprem Araştırma Enstitüsü'nün yeni saha çalışmasıyla rakam yeniden 8'e çıkar. Bugünkü kataloglar 8'i kullanır.

Neyi değiştirdi

1879 depremi, Qing devletinin büyük bir afetle ne kadar yavaş yüzleşebildiğini gösterdi. Merkezden bölgeye haberin ulaşması haftalar, yardım kararlarının şekillenmesi aylar sürdü. Bir eyalette vali kendi istifasını isterken, komşu eyalette afetin hiç bildirilmemesi soruşturma konusu oldu.

Depremin bıraktığı heyelanlar ise bölgenin geleceğini belirledi. Vadilere yığılan milyonlarca metreküp toprak ve kaya, bir sonraki büyük yağmuru bekledi. 7 Ağustos 2010 gecesi Zhouqu'da kırk dakikada 97 milimetre yağmur yağdı; iki dereden inen çamur seli kasabanın bir bölümünü sildi, binden fazla insan öldü. Çin Bilimler Akademisi'nden afet uzmanı Ma Dongtao, Diyi Caijing Ribao gazetesine verdiği demeçte bu selin aslında "1879 Wenxian depreminin ikincil afeti" olduğunu söyledi. Ma'ya göre depremden beri bölge, Çin'de heyelan ve çamur selinin en sık görüldüğü dört yerden biri oldu.

Bilim için 1879 depremi, Çin'in kuzey-güney deprem kuşağının orta kesiminde kaydedilen üç 8 büyüklüğündeki depremden biri (diğerleri 1654 Tianshui ve 2008 Wenchuan) olarak inceleniyor. Hangi fayın kırıldığı hâlâ tartışılıyor: Fanjiaba-Linjiang fayı da, bölgede yeni haritalanan iki fay da aday.

Bugün

1985'te Liu Baichi iki yabancı jeologla Wenxian'ın Yangtangzhai köyü yakınlarında arazi çalışması yapar. Yol kenarında yıkılmış eski bir yapının kerestesi yığılıdır. Ahşapların arasında, Tianchi Tapınağı'na ait bir ana kiriş bulurlar. Kirişin üstündeki yazı, 1841'de yapılıp 1869'da onarılan tapınağın 1879 depreminde bütünüyle çöktüğünü, Buda salonunun yerle bir olduğunu anlatır. Liu kirişin üç fotoğrafını çeker.

Jiezhou bugün Longnan şehrinin Wudu ilçesi. Bailong vadisi boyunca yüksek apartmanlar, köprüler ve otoyollar uzanıyor. Wenxian'da da yaşam sürüyor. Sanyanyu deresinin yukarısındaki kaya setleri ise hâlâ yerinde.

Kaynaklar

• Qing Shilu, Guangxu İmparatoru kayıtları (Dezong Jing Huangdi Shilu), cilt 98-102 (1879 yedinci-onuncu aylar): Zuo Zongtang ve Ding Baozhen raporları, Zhang Zhidong dilekçesi, ilgili fermanlar (Vikikaynak, Çince)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 2272 (ilçe ilçe kayıp dökümüyle)
• Hua Linfu, "Qing döneminin 8 büyüklüğündeki depremleri", Guangming Ribao, 22 Haziran 2008 (Renmin Üniversitesi Qing Tarihi Enstitüsü sitesi): Jiezhou vilayet yıllığı alıntıları, artçılar
• Wang Wenyuan, "129 yıl önceki Wudu-Wenxian 8 büyüklüğündeki depremi", Lanzhou Chenbao, 28 Mayıs 2008 (Liu Baichi ile söyleşi)
• Wang Ling, Gao Yongcheng, Ma Dongtao ile söyleşi, Diyi Caijing Ribao, 11 Ağustos 2010
• Tang, Rengers, van Asch ve diğ. (2011), Triggering conditions and depositional characteristics of a disastrous debris flow event in Zhouqu city, Natural Hazards and Earth System Sciences 11
• Yuan Daoyang, Wang Aiguo, Zhang Yuansheng, "1879 Wudu güneyi 8 büyüklüğündeki depremi: araştırmalar ve sorunlar" (Çin Deprem İdaresi Jeofizik Enstitüsü semineri, 2020)
• Seismology and Geology dergisi (2005), Fanjiaba-Linjiang fayı ve 1879 depremi üzerine makale özeti
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1879 Gansu depremi (başlangıç kaynağı)