1805 Molise Depremi: Sant'Anna Gecesi Matese'nin Kasabalarını Yıktı

26 Temmuz 1805, Sant'Anna günü. Napoli Krallığı'nın dağlık eyaleti Molise'de, Matese dağlarının eteğindeki kasabalarda gün batalı iki saat olmuş. Bir gün önce başlayan küçük sarsıntılara kimse fazla aldırmamış. Akşam saat dokuzu biraz geçe Bojano ovasının altındaki fay kırılıyor. Isernia'dan Campobasso'ya kadar onlarca kasaba yıkılıyor, beş binden fazla insan ölüyor; sarsıntı Napoli'de evleri çatlatıyor. Birkaç ay sonra krallık bu kez Napolyon'un ordularıyla sarsılacak.

Bourbon Napolisi, 1805

1805 yazında İtalya'nın güneyi, Bourbon hanedanından Kral IV. Ferdinando'nun yönettiği Napoli Krallığı'dır. Kral, 1799'da Fransız destekli Parthenope Cumhuriyeti yüzünden altı ay tahtını kaybetmiş, geri döndüğünde Fransız yanlılarını ağır biçimde cezalandırmıştır. Avrupa yeniden savaşa gitmektedir. Napolyon o bahar Milano'da İtalya Krallığı tacını giyer. Napolili tarihçi Pietro Colletta, aynı günlerde hazinenin yetmediğini, krallığın bütün kesimlerine yeni bir vergi salındığını ve halkın zaten yorgun olduğunu yazar.

Molise o dönem "Contado di Molise" adıyla anılan, dağlık ve tarımla geçinen bir eyalettir. Kasabaların çoğu bir kayalık tepenin üstündeki eski çekirdekle onun eteğine yayılmış yeni mahallelerden oluşur. 1700'lerin sonunda Isernia'nın nüfusu 6.900, Campobasso'nunki 5.500, Frosolone'ninki 4.000'e yakın, Bojano'nunki 3.500 civarındadır.

Bölge büyük depremleri tanır. 5 Aralık 1456'da İtalya yarımadasında tarihte kaydedilen en büyük deprem Napoli Krallığı'nı vurmuş, 30 Aralık'ta gelen ikinci büyük sarsıntı tam da Matese'yi, Bojano ile Cercemaggiore arasındaki kasabaları yıkmıştı. 1456'da ağır hasar gören Isernia ve Campobasso'nun ortaçağ surları onarılarak kullanılmaya devam etmiştir. Bojano ovasının kenarında ise kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanan Bojano fay sistemi vardır.

Sant'Anna günü

25 Temmuz'un sabahında ve akşamında hafif sarsıntılar hissedilir. Gece boyunca düşük şiddette, aralıklı bir deprem fırtınası sürer. Colletta'nın aktardığına göre 26 Temmuz sabahı halk tuhaf bir yorgunluktan ve kükürde benzeyen, nefesi daraltan bir kokudan söz eder. Öğleden sonra saat dörtte gökyüzü bulutlanır; yerde hiç rüzgâr yokken bulutların hızla aktığı görülür. Gün batarken sert bir kuzey rüzgârı çıkar.

Ana sarsıntı bugünkü kataloglarda 21.01 (Greenwich saati) olarak geçer. Colletta, o çağın İtalyan saat düzenine göre "gecenin ikinci saatinin on birinci dakikası" der; saatler gün batımından itibaren sayıldığı için bu, güneş battıktan iki saat kadar sonrasıdır. İtalyanca kaynaklar sarsıntının 45 saniye sürdüğünü yazar. Colletta ise ilk darbenin hafif olduğunu, onu yirmi saniye içinde gittikçe şiddetlenen üç sarsıntının izlediğini anlatır.

Depremin büyüklüğü, hasar kayıtlarından hesaplandığı için kaynaktan kaynağa değişir: İngilizce Vikipedi 6,6, İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü'nün (INGV) makrosismik veritabanı 6,7, 2006'daki bir Avrupa Yerbilimleri Birliği bildirisi 6,8 verir. En yüksek şiddet Mercalli ölçeğinde X'tur; sekiz yerleşim bu dereceyi görür.

Matese'nin eteğinde

En ağır yıkım Matese dağlarının doğu eteğinde, Bojano ovasında yaşanır. 1901'de İtalyan deprem tarihçisi Mario Baratta, merkez üssünü Carpinone, Frosolone, Busso, Vinchiaturo ve Guardiaregia arasında kalan bölgeye yerleştirir. Baranello, Bojano, Busso, Campochiaro, Cantalupo nel Sannio, Carpinone, Frosolone, Guardiaregia, Spinete ve Vinchiaturo onun listesindeki en ağır hasarlı yerlerdendir. Colletta'ya göre sarsılan alanda kırk binden fazla insanın yaşadığı altmış bir kasaba ve köy vardır; Matese'nin eteğinde ayakta kalan yalnızca iki yer olur: San Giovanni in Galdo ve Castropignano.

Bojano'da kasabanın aşağı kesimi büyük ölçüde çöker. Katedral, piskoposluk sarayı, seminer, manastır ve on iki kilisenin hepsi hasar görür; kasabayı çevreleyen surlar yerle bir olur. Tepedeki ortaçağ köyü Civita Superiore'de kalenin kuleleri yıkılır, ama köy tümüyle çökmez; yine de evlerin hemen hepsi oturulamaz hâle gelir.

Frosolone muhtemel merkez üssüne en yakın kasabalardandır. Dönemin kaynakları kasabanın neredeyse tamamen yıkıldığını, yaklaşık 4.000 kişilik nüfustan bin kişinin öldüğünü ve 46 kişinin yaralandığını yazar. Bugünkü araştırmacılar bu rakamların kesin olmadığını not eder.

Isernia'da evlerin üçte birinden fazlası tamamen yıkılır; yaklaşık 6.000 kişilik nüfustan bin kadarı ölür. Colletta, bir mil uzunluğunda ve tek bir caddenin iki yanındaki evler kadar dar olan kentin doğu sırasının çöktüğünü, batı yarısının ise ayakta kaldığını anlatır. San Pietro Katedrali ağır hasar görür, çan kulesinin tepesi düşer.

Campobasso'da binaların üçte biri çöker, kalanların çoğu oturulamaz olur; buna rağmen ölü sayısı 39'da kalır. Kentin en büyük kiliselerinden Santissima Trinità tamamen yıkılır. Tepedeki Monforte Kalesi'nin çevresi ise ciddi hasar almaz. Kaynaklar, tepelerdeki eski çekirdeklerin genellikle daha iyi dayandığını, asıl yıkımın yamaçlara sonradan kurulan yeni mahallelerde olduğunu belirtir.

Yarılan toprak

Dönemin el yazmalarında altmış yerleşimden toprakla ilgili gözlemler vardır. Roma ve Napoli'deki araştırmacılar bu tanıkları iki yüz yıl sonra yeniden yorumlar. Bojano fay sistemi boyunca anlatılan yarıklar, fayın yüzeye çıkan izi olarak kabul edilir: kırılmanın 30 ila 45 kilometre uzunlukta olduğu, Guardiaregia ve Morcone'de düşey atımın 80 santimetreden 150 santimetreye kadar ulaştığı hesaplanır.

Heyelan beklenenden azdır: yalnızca 26 tane. Araştırmacılar bunu temmuz ayında yamaçların kuru olmasına bağlar. Yine de Acquaviva d'Isernia ve San Giorgio la Molara'da büyük toprak akmaları olur. Bojano'daki kaynakların debisi birden artar, başka kaynaklar kurur; Cantalupo'da zeminin sıvılaştığı anlatılır. Colletta'nın aktardığı tanıklar daha da ileri gider: toprağın ağ gibi yarıldığını, bazı yerlerde çukurlar açıldığını, yarıklardan parlak alevler çıktığını, Frosolone dağının tepesinin bir göktaşı gibi parladığını söylerler.

Ana depremden birkaç saat sonra iki güçlü artçı gelir; resmî ölü sayısı bu üç sarsıntının toplamıdır. Colletta'ya göre sarsıntılar mart ayının sonuna kadar zararsız biçimde sürer; İngilizce Vikipedi artçı dizisinin ertesi yılın haziranına kadar devam ettiğini yazar.

Napoli sallanıyor

Sarsıntı krallığın en uzak köşelerinde, denizin karşısındaki Procida ve Ischia adalarında da hissedilir. Colletta, başkent Napoli'nin şiddetle sallandığını, bazı evlerin yıkıldığını, pek çoğunun çatladığını, hasarsız kalan evin ya hiç olmadığını ya da çok az olduğunu yazar. İtalyanca kaynaklar Salerno, Aversa, Pozzuoli, Melfi ve San Severo'da da hasardan söz eder; dönemin bazı tanıkları Tiren Denizi'nde bir deniz kabarması görüldüğünü anlatır.

Napoli halkı başkentin tamamen yıkılmamasını günün azizesi Sant'Anna'nın mucizesi sayar. Colletta'ya göre Chiaia sahilinde unutulmuş, çevresi çöplüğe dönmüş küçük bir Sant'Anna şapeli o yaz birden kutsal bir yer olur: halk duvarlarını genişletir, adaklarla doldurur, bayram günlerinde kalabalıklar halinde dua etmeye gelir. Abruzzo'daki Chieti'de de kentin bu felaketten kurtuluşu, Santissima Trinità kilisesine konan bir yazıtla anılır.

Guardiaregia'da on gün

Matese'nin yamacındaki Guardiaregia, yüksek konumu yüzünden en çok sarsılan kasabalardandır; köyün kilisesi yıkılır. Colletta, buradan bir kurtuluş hikâyesi aktarır: yirmi yaşına yeni basmış genç bir kadın, Marianna de' Franceschi, enkazın altında on gün sekiz saat bekledikten sonra sağ çıkarılır. Colletta onu Kalabriya depreminde on bir gün toprak altında kalan Eloisa Basili'yle karşılaştırır. Basili kurtulduktan kısa süre sonra ölmüştür; Marianna ise iyileşir, evlenir, çocukları olur ve uzun yaşar.

Bir başka hikâye, Campobasso yakınındaki küçük Jelsi kasabasından gelir. Kasabanın çok az hasar görmesini halk Sant'Anna'nın korumasına bağlar. Teşekkür için o yıldan sonra her 26 Temmuz'da buğdayla süslenmiş arabalar sokaklarda gezdirilmeye başlanır. Bu gelenek bugün de sürer.

Kral ve gönderdiği adam

İngilizce Vikipedi'nin özetlediği kayıtlara göre Kral IV. Ferdinando yardım işini doğrudan kendi eline alır. Vergi hukukçusu Gabriele Giannocoli'yi geniş yetki ve parayla en çok zarar gören kırsal bölgeye gönderir. Giannocoli en ağır hasarlı yerleri kendisi dolaşır, daha az etkilenen yerler için başka memurların raporlarına güvenir. Onun isteğiyle bazı yerlere yağmayı önlemek ve düzeni sağlamak için asker gönderilir. Yalnızca tehlikeli durumdaki binalar onarılır ya da yıkılır; evsizler için geçici barınaklar, hastane olarak kullanılmak üzere kulübeler kurulur. Ağustos ayında kral Molise çevresindeki bütün kırsal bölgenin vergilerini askıya alır.

Colletta ise tam tersini yazar: hükümetin kıt hazine ve isteksizlik yüzünden bu insanlar için hiçbir şey yapmadığını söyler. İki anlatım birbirini tutmaz. Colletta, 1799'dan sonra Bourbonlar tarafından hapsedilmiş, sonra Fransız yönetiminde general olmuş bir yazardır; kitabı Bourbon sarayına karşı serttir. Bu yüzden onun hükmünü de, resmî kayıtları da birlikte okumak gerekir.

Napoli'de fizikçi ve Nunziatella askerî akademisinin komutanı Giuseppe Saverio Poli depremi incelemeye girişir. Poli'nin "26 Temmuz 1805 depremi üzerine anı" adlı kitabı 1806'da Napoli'de basılır ve bugün de bu depremin en önemli kaynağı sayılır.

Kaç kişi öldü

Resmî kayıtlara göre ana deprem ve iki büyük artçısında 5.573 kişi ölür, 1.583 kişi yaralanır. Bu, bölge nüfusunun yaklaşık yüzde üçüdür. Başka tahminler 4.000 ile 6.000 arasında değişir. Colletta "altı bin kadar" der. ABD'nin NOAA veritabanı 5.600 rakamını esas alır, ama kendi kayıtlarında 6.000 ve 6.573 veren kaynakları da sıralar. Baratta, merkez bölgedeki kasabalarda üç binden fazla, toplamda beş binden fazla ölü hesaplar.

Kasaba kasaba verilen rakamların çoğu o günlerde aceleyle toplanmış, kimi zaman ikinci elden gelmiş bilgilere dayanır; araştırmacılar bunların her zaman güvenilir olmadığını vurgular. Frosolone'deki bin ölü bunun tipik örneğidir.

Napolyon'un gölgesinde

Deprem bölgesi enkazı kaldırırken krallık savaşa sürüklenir. Üçüncü Koalisyon Savaşı başlayınca Ferdinando Fransa'yla tarafsızlık antlaşması imzalar, birkaç gün sonra Avusturya'yla ittifak kurar ve İngiliz-Rus birliklerinin Napoli'ye çıkmasına izin verir. 2 Aralık'ta Napolyon Austerlitz'te kazanır ve Napoli'ye yürüme kararı verir.

Colletta, Fransız ordusu sınıra yaklaşırken kraliçe Maria Carolina'nın ailesiyle birlikte siyahlar giyip yaya bir tövbe alayıyla Chiaia'daki o Sant'Anna şapeline yürüdüğünü anlatır. Kraliçe, 1799'daki gibi halkı Fransızlara karşı ayaklandırmayı ummaktadır. Ama hazırlanmış adamlar "Yaşasın kral" diye bağırdığında kalabalık ya susar ya da Sant'Anna'ya dua eder. Ferdinando 23 Ocak 1806'da Palermo'ya kaçar; 14 Şubat'ta Fransızlar Napoli'ye girer ve Napolyon'un ağabeyi Joseph Bonaparte kral ilan edilir. Poli'nin doğa tarihi koleksiyonunun en değerli parçaları da bu fetih sırasında Fransız askerlerince yağmalanır.

Molise'nin yeniden kurulması böylece Fransız yönetimine kalır. 1806'da derebeylik düzenini kaldıran yasa çıkar. Campobasso, yeni kurulan Molise eyaletinin merkezi olur ve nüfusu depremin kayıplarına rağmen artar. Mimar Bernardino Musenga'nın dik açılı sokaklardan oluşan yeni mahalle planı seçilir; ovaya doğru kurulan bu kesim, sonradan Joachim Murat'ın adıyla "borgo murattiano" diye anılır. Musenga yıkılan Santissima Trinità kilisesini de yeniden tasarlar; kilise 1829'da ibadete açılır, bugün kentin katedralidir.

Neyi değiştirdi

Bazı kasabalar yer değiştirir. Bojano'nun hayatta kalanları, Matese'nin yamacından uzaklaşıp ovanın kuzeyinde Monteverde köyünü kurar; köyün kilisesi depremlere karşı koruyucu sayılan Sant'Emidio'ya adanır. Bojano depremden sonra bir gerileme dönemine girer; katedrali yeniden yapılırken ortaçağ görünümünü kaybedip neoklasik bir yapıya dönüşür. Campobasso'nun ortaçağ surları depremden sonra sökülür.

Yeniden yapılanma on yıllar sürer. Isernia'daki San Pietro Katedrali aynı yerde, daha büyük olarak, 1826-1834 arasında yeniden inşa edilir; sütunlu giriş revakı ancak 1837-1851 arasında tamamlanır. Frosolone'deki Santa Maria Assunta kilisesinin yeniden yapımı 1870'te biter; San Pietro kilisesi hiç yeniden kurulmaz, yerinde bugün Largo Vittoria meydanı vardır. Kaynaklara göre İtalya'nın birleşmesinden (1861) sonra bile bölgede yıkıntılar görülmektedir.

Bilim için 1805, aynı dağ kütlesinin 1456'dan sonra ikinci kez büyük bir depremle kırıldığını gösterir. Araştırmacılar bugün Il Lago ovasının göl çökellerinde geçmiş depremlerin izlerini arar.

Bugün

Isernia, Campobasso ve Bojano'nun bugünkü merkezlerindeki pek çok kilise, 1805'ten sonra yeniden yapılmış hâlleriyle ayaktadır. Civita Superiore'nin tepesinde kalenin yıkıntıları durur.

Jelsi'de her 26 Temmuz'da buğday bayramı kutlanır. Haziran sonunda seçilen bir tarlada biçilen başaklardan kilometrelerce örgü yapılır; bayram günü ortalama kırk kadar buğdayla süslü araba, öküzlerin ve traktörlerin çektiği kızaklarla birlikte Sant'Anna'nın arabasının arkasından ana caddede yürür. Kasabanın eski Santa Maria delle Grazie manastırında bu bayramın müzesi vardır. 2019'da yine Jelsi'de, 1805'ten bugüne Molise depremlerini konu alan bir bilim toplantısı yapılır.

Kaynaklar

• Pietro Colletta, Storia del reame di Napoli dal 1734 sino al 1825, Kitap V, Bölüm II (Vikikaynak, İtalyanca)
• Giuseppe Saverio Poli, Memoria sul tremuoto de' 26 luglio del corrente anno 1805, Napoli 1806 (ikincil kaynaklarda aktarıldığı biçimiyle)
• Mario Baratta, I terremoti d'Italia, Torino 1901 (İtalyanca Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Guerrieri, Esposito, Porfido ve Vittori, The application of INQUA Scale to the 1805 Molise earthquake, Geophysical Research Abstracts, cilt 8, 2006
• INGV, Database Macrosismico Italiano (DBMI15), 26 Temmuz 1805 Molise depremi; INGV Terremoti, "La distribuzione degli effetti del terremoto del 26 luglio 1805 in Molise", 2020
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1575
• Touring Club Italiano, Frosolone tanıtım yazısı; ISPRA, Jelsi toplantısı duyurusu, 2019
• Vikipedi (İngilizce ve İtalyanca): 1805 Molise earthquake, Terremoto del Molise del 1805, Ferdinand I of the Two Sicilies, Kingdom of Naples, 1456 Central Italy earthquakes, Giuseppe Saverio Poli, Pietro Colletta, Isernia, Campobasso, Bojano, Frosolone, Guardiaregia, Jelsi (başlangıç kaynağı)