1757 Siraküza Depremi: Gazetelerde Yıkılan Şehir

Ağustos 1757. Sicilya'nın güneydoğu kıyısında, Ortigia adasına sıkışmış Siraküza, 1693'teki büyük depremin yaralarını hâlâ sarıyor. 6 Ağustos'ta yer sallanıyor; halk korkuyla sokağa çıkıyor, birkaç eski bina sarsılıyor, o kadar. Ama birkaç hafta sonra Avrupa'nın gazeteleri şehrin yarısının yıkıldığını, binlerce insanın öldüğünü yazıyor. Bu haber iki yüz yılı aşkın bir süre deprem kataloglarında yaşayacak. Bugün bile bazı veri tabanlarında 1757 Siraküza depremi 10 bin ölüyle kayıtlı. Bu yazı, olmayan bir felaketin nasıl gerçeğe dönüştüğünü anlatıyor.

Depremden önce

1757'de Siraküza, antik çağın büyük Yunan kentinin küçük bir kalıntısıdır. Şehir, 1860'a kadar Ortigia adasının içinde kalır. Dar sokakları büyük ölçüde eski Yunan planını izler; Araplar döneminde kısmen değişmiş ve genişlemiştir.

Şehrin belleğinde tek bir tarih vardır: 11 Ocak 1693. O gece Güneydoğu Sicilya'yı vuran ve bugün 7,4 büyüklüğünde olduğu hesaplanan deprem, Val di Noto bölgesinde en az 70 kasabayı yıkar. Resmî kayıtlara göre Siraküza'da 3.500 kişi, yani nüfusun yaklaşık dörtte biri ölür. Belediye başkanı Ximenes, Ortigia'daki yaklaşık 3 bin evden 2.500'ünün çöktüğünü ya da oturulamaz hâle geldiğini, kalan 500'ünün hasar gördüğünü yazar.

1693'ün kayıtları da çelişkilidir. Ximenes 8 bin kayıptan söz eder, ama bu rakamı başka hiçbir kaynak doğrulamaz. Piskopos Fortezza nüfusun "yarısı" öldü der. Madrid'e rapor gönderen Sicilya genel valisi Uceda Dükü "şehrin tamamen yıkıldığını" bildirir; Siraküza Senatosu ise şehrin "üçte birinin" harap olduğunu yazar. Felaket haberlerinin kâğıda geçerken büyüdüğü ya da küçüldüğü bir dünyadır bu.

Deprem sonrası Siraküza, Noto ya da Avola gibi yeni bir yere taşınmaz; eski sokak planına sadık kalınarak yeniden kurulur. Yeniden yapım onlarca yıl sürer. Antik Athena tapınağının sütunlarını duvarlarında taşıyan katedralin yeni barok cephesi, mimar Andrea Palma'nın tasarımıyla 1725'te başlar ve ancak 1753'te tamamlanır. Yani 1757 yazında şehir, yeniden yapılanmanın son halkalarını yaşamaktadır.

6 Ağustos 1757

6 Ağustos 1757'de Siraküza'da bir yer sarsıntısı hissedilir. Saati kayıtlarda yoktur. İtalyan deprem kataloğu CFTI5Med'in araştırmacılarına göre sarsıntı şehirde güçlü biçimde duyulur ve halk arasında paniğe yol açar. Madrid'de yayımlanan aylık Mercurio Historico y Politico'nun Ekim 1757 sayısı, gerçekten de birkaç sarsıntının şehri vurduğunu ve bazı eski binaları "salladığını" yazar; ama ne hasar ne de ölü bildirir.

Bu kadar. 1693'ü yaşamış kuşağın torunları için korkutucu bir an, ama bir felaket değil. Bugünkü bilimsel kataloglar bu sarsıntıya Siraküza'da Mercalli-Cancani-Sieberg ölçeğine göre V şiddet verir: herkesin hissettiği, kimi eşyanın yerinden oynadığı, ama yapıların ayakta kaldığı bir sarsıntı. İtalyan parametrik kataloğu CPTI15, bu tek gözlemden yaklaşık 4,2 büyüklük hesaplar; belirsizlik payı yarım birimdir.

Siraküza'nın kendi kayıtlarında da bu sessizlik sürer. Şehrin o dönemdeki tek yönetim organı olan Senato'nun 1757-1760 yazışma defterlerinde, 1753-1761 imtiyaz ve seçim defterlerinde, Siraküza'da çalışan noter Francesco Battaglia'nın 1756-1759 senetlerinde hiçbir deprem hasarı izine rastlanmaz.

Milano'dan gelen haber

Haberin şehirden uzakta doğduğu anlaşılıyor. Fransa'da 1761'de basılan bilimsel derleme Collection Académique, 6 Ağustos 1757'de Milano'da hissedilen bir depremden söz eder ve "bazılarına" göre bu depremin Siraküza'da çok güçlü olduğunu, şehrin yarısını yıktığını ekler. Boschi, Guidoboni ve Mariotti, bu bilginin dönemin gazetelerinden alındığını ve aslen yanlış olan bir haberin sorgusuz tekrarlanmasıyla ortaya çıktığını yazar. Onlar bu duruma "gazetecilik depremi" adını verir.

Fransız Gazette de France, 24 Eylül 1757 tarihli sayısında Siraküza'daki yıkımı duyurur; Journal Historique de Kasım sayısında haberi tekrarlar. Madrid'deki Mercurio Historico y Politico ise Eylül 1757 sayısında en ağır rakamları verir. Gazeteye göre Siraküza'da özel ve kamu binalarının üçte ikisi temellerine kadar yıkılmış, "25 binden fazla" kişi ölmüştür.

Bu rakamın ne kadar abartılı olduğu, 1693'le karşılaştırınca görülür. Sicilya tarihinin en büyük depremi, resmî kayıtlara göre Siraküza'da 3.500 kişiyi öldürmüştür. 1757 haberi, ondan yedi kat büyük bir kayıp yazmaktadır, hem de şehrin kendi arşivlerinde tek satırlık iz bırakmadan.

Madrid'in sorduğu soru

Haberin peşine düşen ilk yer Madrid olur. CFTI5Med'in aktardığına göre, Milano yazışmasıyla gelen felaket haberi üzerine İspanyol sarayı bir soruşturma başlatılmasını ister. Sonuç bir ay sonra yayımlanır. Mercurio Historico y Politico, Ekim 1757 sayısında kendi haberini ciddi biçimde düzeltir: Siraküza'yı 6 Ağustos'ta gerçekten birkaç sarsıntı vurmuştur, bazı eski binalar sallanmıştır, ama ne hasar ne de can kaybı bildirilmiştir. Boschi ve arkadaşlarının ifadesiyle, gerçek "biraz abartılmıştır".

Düzeltme her yere ulaşmaz. Aynı ay, Ekim 1757'de, Paris'teki aylık Mercure de France depremi hâlâ bir felaket olarak anlatır. Dergiye göre Siraküza'nın "yarıdan fazlası" yıkılmış, 12 bin kişi evlerinin enkazı altında kalmıştır. Boschi ve arkadaşlarına göre Fransız dergileri büyük olasılıkla bu haberi hiçbir zaman yalanlamaz.

Böylece aynı olay için üç ayrı rakam dolaşıma girer: Madrid'in eylül sayısında 25 binden fazla, Paris'in ekim sayısında 12 bin, sonraki kataloglarda 10 bin. Madrid'in kendi düzeltmesine göre ise ne yıkım ne de ölü vardır.

Perrey'den Baratta'ya bir rakamın yolculuğu

Yanlışın kalıcı hâle gelmesi bir bilim insanının eliyle olur. Fransız sismolog Alexis Perrey, 1840'larda İtalya yarımadasının depremlerini derlerken Collection Académique'e, Gazette de France'ın 24 Eylül 1757 ve Journal Historique'in Kasım 1757 sayılarına dayanır. Belçika Kraliyet Akademisi'nin yayınlarında 1848'de basılan çalışmasında, 6 Ağustos 1757'de bir depremin Siraküza'daki evlerin yarısını yıktığını ve 10 bin kişiyi öldürdüğünü yazar. Perrey'nin kullandığı Fransız kaynakları düzeltilmediği için, Madrid'in ekim düzeltmesi onun hesabına girmez.

1901'de İtalyan sismolog Mario Baratta, 950 sayfalık "I Terremoti d'Italia" adlı eserinde Perrey'nin bilgisini olduğu gibi aktarır: şehrin yarısı yıkılmış, 10 bin kişi ölmüştür. Sonraki İtalyan katalogları bu olay için Baratta'yı kaynak gösterir.

Rakam kataloglar arasında kopyalanarak çoğalır. 1985'te yayımlanan İtalyan deprem kataloğu (Postpischl), Baratta'ya dayanarak olaya IX şiddet ve 5,6 büyüklük verir. Böylece 1757, Siraküza'nın 50 kilometrelik çevresinde bin yılda kaydedilmiş en yıkıcı beş depremden biri sayılır. ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'nin (NOAA) önemli depremler veri tabanı da olayı IX şiddet ve 10 bin ölüyle kaydeder. NOAA'nın gösterdiği kaynaklar arasında John Milne'in 1911 tarihli yıkıcı depremler kataloğu, Frédéric Montandon'un 1953'te Cenevre'de yayımlanan Avrupa depremleri çalışması, Giorgetti ile Iaccarino'nun 1971 tarihli İtalyan kataloğu ve Munich Re'nin 1998 doğal afetler haritası vardır.

Arşivdeki sessizlik

Şüphe ilk olarak Siraküza'nın kendi tarihçilerinin sessizliğinden doğar. Şehrin önde gelen yazarları 1757'den hiç söz etmez. Gargallo 1791'de Siraküza'nın onarımını anlatan kitabında, Capodieci 1816'da şehrin antik anıtlarını ve hangi depremde neyin zarar gördüğünü titizlikle yazdığı eserinde, Privitera 1878-79'daki büyük Siraküza tarihinde ne 1757'de ne de öncesindeki ve sonrasındaki yıllarda bir depremden bahseder.

Gezginler de bir şey görmez. Patrick Brydone ve Jean Houël, 18. yüzyılın ikinci yarısında Sicilya'yı dolaşıp gezi kitapları yayımlar. İkisi de 1693 depreminin anıtlarda bıraktığı izleri not eder; ama hiçbiri Siraküza'yı sonradan vuran yıkıcı bir depremden söz etmez. Etna'nın patlamalarını ve Sicilya'nın depremlerini kaydeden Recupero ve Gemmellaro gibi doğa bilimcilerin listelerinde de 1757 yoktur.

Belki en anlamlı sessizlik, şehrin yeniden yapımını inceleyen sanat tarihçilerinden gelir. 1693 sonrası Siraküza'nın barok yeniden doğuşunu ayrıntıyla inceleyen Agnello ve manastırların yeniden inşasını araştıran Gallo, yeniden yapım bitmeden gelen ikinci bir yıkımın kaçınılmaz izlerine hiç rastlamaz.

Son kanıt arşivden gelir. 1990'ların başında Boschi, Guidoboni ve Mariotti'nin ekibi Siraküza Devlet Arşivi'ndeki Senato belgelerini ve dönemin noter senetlerini tek tek tarar. Bir deprem şehrin yarısını yıkmış olsaydı, mülk satışlarında, yıkık ev kayıtlarında, onarım taleplerinde iz bırakırdı. 1693 depreminde ağır hasar gören 29 sivil binayı aynı yolla, satış senetlerinden bulup haritaya işleyebilen araştırmacılar, 6 Ağustos 1757 için tek bir belge bulamaz.

Neyi değiştirdi

1995'te Annali di Geofisica dergisinde yayımlanan "Siraküza bölgesindeki en güçlü tarihî depremlerin etkileri" başlıklı makale, kataloğun IX ve üzeri şiddet verdiği beş depremi yeniden inceler: 1169, 1542, 1693, 1757 ve 1846. Sonuç çarpıcıdır: beş depremin ikisi, 1757 ve 1846, yıkıcı depremler listesinden çıkarılır. 1757'nin şiddeti IX'dan V'e indirilir. 7 Ağustos 1846'da Siraküza'da 20 kişiyi öldürdüğü yazılan deprem ise hiç yaşanmamış kabul edilir; o haber de Perrey'nin bir Fransız gazetesinden aldığı, "söylendiğine göre" kaydıyla basılmış bir bilgiye dayanır.

Bu düzeltme, Siraküza için deprem tehlikesinin hesaplanmasını doğrudan etkiler. Mühendislerin kullandığı tehlike modelleri, tarihî kataloglardaki şiddet ve tarihlere dayanır. Kâğıt üzerinde var olan iki yıkıcı deprem, şehrin gerçekte olduğundan daha sık büyük sarsıntı yaşadığı izlenimini veriyordu. Makalenin yazarları, Ortigia'nın sismik tehlikesinin yüksek olmaya devam ettiğini, ama sanıldığından biraz daha düşük olduğunu yazar.

1757 olayı, deprem araştırmacıları için bir yöntem dersine de dönüşür. On sekizinci yüzyılın gazeteleri, uzak bir şehirden gelen ilk haberi çoğu zaman doğrulamadan basar; düzeltme gelirse bile hep aynı yere ulaşmaz. Bir rakamın kaç katalogda tekrarlandığı, o rakamın doğru olduğunu göstermez. Hepsi aynı ilk habere dayanıyorsa, tekrar yalnızca yanlışı çoğaltır.

Bugün

İtalyan bilim kurumlarının kataloglarında 6 Ağustos 1757 bugün küçük bir olaydır. CFTI5Med, sarsıntının şehirde güçlü hissedildiğini ama hasar yapmadığını yazar; CPTI15 olaya 4,2 civarında bir büyüklük verir. Avrupa kataloğu EPICA da aynı değerleri kullanır.

Ama eski rakam tümüyle silinmiş değildir. NOAA'nın küresel veri tabanı olayı hâlâ IX şiddet ve yaklaşık 10 bin ölüyle listeler; bazı ansiklopedi ve kronoloji sayfaları da Siraküza'nın 1693 ve 1757 depremlerinde yıkıldığını yazmaya devam eder. Kaynaklar bu konuda nettir: 1757'de Siraküza'yı hafif bir deprem sarstı, ama 10 bin kişinin ölümü yalnızca gazete sayfalarında yaşandı.

Ortigia bugün Siraküza'nın tarihî merkezidir ve 2005'ten beri UNESCO Dünya Mirası listesindedir. Katedralin 1753'te bitirilen barok cephesi meydana bakmaya devam eder. Şehir, 1693'te gerçekten yaşadığı yıkımın ve 1757'de kâğıt üzerinde yaşadığı yıkımın hikâyesini birlikte taşır.

Kaynaklar

• Boschi, E., Guidoboni, E. ve Mariotti, D. (1995), Seismic effects of the strongest historical earthquakes in the Syracuse area, Annali di Geofisica, cilt 38, sayı 2, s. 223-253 (8. bölüm: The alleged destructive earthquakes of August 6th, 1757 and August 7th, 1846)
• Guidoboni, E. ve diğ. (2018), CFTI5Med, İtalya'nın Güçlü Depremleri Kataloğu, INGV: 6 Ağustos 1757 Siraküza kaydı (olay 02089), kaynak listesi ve yorumları
• INGV, ASMI İtalyan Tarihî Makrosismik Veri Arşivi: 6 Ağustos 1757 Siraküza (CPTI15 v4, EPICA, SHEEC, Postpischl 1985 karşılaştırması)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1351 (Milne 1911, Montandon 1953, Giorgetti ve Iaccarino 1971, Munich Re 1998 kaynaklarıyla)
• Mercurio Historico y Politico (Madrid), Eylül ve Ekim 1757 sayıları; Mercure de France (Paris), Ekim 1757; Gazette de France, 24 Eylül 1757; Collection Académique, cilt 6 (Dijon, 1761): CFTI5Med ve Boschi ve diğ. (1995) aktarımıyla
• Perrey, A. (1848), Mémoire sur les tremblements de terre de la péninsule italique; Baratta, M. (1901), I Terremoti d'Italia: CFTI5Med aktarımıyla
• Vikipedi (İngilizce), 1693 Sicily earthquake, Cathedral of Syracuse, Ortygia, Timeline of Syracuse (başlangıç kaynağı)