1930 Irpinia Depremi: Harman Gecesi ve Rejimin Küçülttüğü Felaket

22 Temmuz 1930 gecesi, Güney İtalya'nın iç kesimleri. Irpinia tepelerinde ve Vulture Dağı'nın eteğinde buğday hasadı sürüyor; köylülerin çoğu geceyi harman yerlerinde, açık havada geçiriyor. Saat 01.08'de yer sarsılıyor. Taştan ve çamur harçlı evlerden oluşan kasabaların bazılarında evlerin onda yedisi çöküyor. Ölü sayısı resmî rakamla 1.404. Mussolini'nin hükümeti ise haberleri kısıtlıyor, yeniden yapılanmayı da kendi gücünün vitrinine dönüştürüyor.

Depremden önce

1930'da Irpinia ile Vulture arasındaki dağlık kuşak, Avellino, Potenza, Foggia ve Benevento illerinin kesiştiği yoksul bir tarım bölgesidir. Toprak parça parça bölünmüştür, tarım aletleri eskidir, yol, su şebekesi ve kanalizasyon ya yoktur ya yetersizdir. İnsanlar dağınık çiftliklerde değil, tepelere kurulmuş kalabalık kasabalarda yaşar.

Yoksul ailelerin evi çoğu zaman tek odadır ve zemin kattadır; bazıları sokak seviyesinin altındadır, içeri taş basamaklarla inilir. Daha varlıklı aileler iki üç odalı, iki katlı evlerde oturur. İki tür de genellikle dere çakılı ya da volkanik taşla, zayıf harçla, hatta kurumuş çamurla örülmüştür. Rapolla ve Aquilonia gibi bazı kasabalar zaten heyelanlı arazinin üzerindedir; Rapolla'da depremden önce de evlerin bir kısmının taşınması gündemdedir.

İtalya, Mussolini yönetiminin sekizinci yılındadır. 1926'da çıkarılan bir kanun, felaketlerde yardımın nasıl örgütleneceğini belirlemiştir: yerel yetkililer, telgraf daireleri ve gözlemevleri olayı hemen Bayındırlık Bakanlığı'na bildirecek, yardımı bu bakanlık yönetecektir. Bu kanun ilk büyük sınavını bu depremde verir.

Temmuz harman ayıdır. Buğdayın başında kalmak için köylülerin büyük kısmı geceleri kasabaya dönmez, tarlada yatar. Bu ayrıntı, birkaç saat sonra binlerce kişinin hayatını kurtaracaktır.

Harman gecesi

Ana sarsıntıdan önce iki küçük deprem olur. İlki 22 Temmuz akşamı Candela ve Frigento'da, ikincisi gece yarısına doğru Gesualdo'da hissedilir. Ana deprem 23 Temmuz'da Greenwich saatiyle 00.08'de, İtalya saatiyle 01.08'de gelir. Merkezi Lacedonia ile Bisaccia arasıdır. Büyüklüğü kaynağa göre 6,6 ile 6,7 arasında verilir.

Sarsıntı kasabadan kasabaya farklı anlatılır. İtalyan deprem kataloğu CFTI'nin derlediği kayıtlara göre Lacedonia'da 35 saniye, Villanova del Battista'da 45 saniye sürer; Villanova'da önce bir şimşek çakar, bir uğultu duyulur. Ariano Irpino'da sarsıntı bir dakika sürer, elektrik hatlarındaki kısa devreler kasabayı kısa kısa aydınlatır, iki kilisenin çanları kendiliğinden çalar, her yerden cam kırılma sesi gelir.

Yıkım, Garigliano Nehri'nden Crati Vadisi'ne kadar yaklaşık 6.300 kilometrekarelik bir alana yayılır. En ağır vurulan yerler Aquilonia, Lacedonia, Villanova del Battista ve Trevico'dur; buralarda evlerin yaklaşık yüzde 70'i tamamen çöker. Aynı gün on altı artçı gelir; artçılar ağustos başına kadar sürer.

Sabah: kasaba kasaba

Gün ağardığında tablo netleşir. Eski Aquilonia'da, yaklaşık 3.100 kişilik kasabada 281 kişi ölür; evlerin dörtte üçü yıkılır, mezarlıktaki mezarlar bile çöker. Resmî ölü listesinde Aquilonia için 277 ad vardır. Lacedonia'da ölü sayısı dönemin bilim insanlarına göre 190'dır; bir yerel tarihçiye göre 200'ü aşar. Katedral yerinden oynar, Araf Kilisesi yan binanın üzerine yıkılır. Villanova del Battista'da 166 kişi ölür, ilkokul çöker. Trevico'da ölü sayısı 140'tır.

Vulture tarafında en büyük kayıp Melfi'dedir. 12 bin nüfuslu kasabanın aşağı mahallesi tamamen yıkılır. Ölü sayısı için de iki rakam vardır: Pompei Gözlemevi'nden Alfano 147 der, Potenza'da çıkan Giornale di Basilicata gazetesi "200'e yakın" yazar. Normanlardan kalma katedral kapatılıp desteklenir, hastane boşaltılır, cezaevindeki 75 mahkûm başka yere götürülür.

Ölümlerin bir kısmı en savunmasızları bulur. Ariano Irpino'da erkek yetimhanesi çöker, dört yetim çocuk ölür. Rionero in Vulture'da da bir yetimhane yıkılır, ölen ve yaralananlar arasında çok sayıda çocuk vardır. Ariano'da hayatta kalanlar hasar görmeyen Norman kalesinin önündeki meydanda toplanır; resmî daireler kullanılamaz, telgraf ana meydana taşınır.

Yine de yıkımın büyüklüğüne göre ölü sayısı düşüktür. Bütün kaynaklar aynı açıklamayı yapar: o gece köylülerin çoğu kasabada değil, harman yerlerindedir.

Kurtarma treni

1926 kanununa göre yardımın başına valiler geçer; bölgedeki çalışmaları Avellino Valisi Francesco Vicedomini koordine eder. Roma'dan, Bayındırlık Müsteşarı Senatör Antonio Leoni'nin sorumluluğunda bir kurtarma treni yola çıkar. Tren ilk kez kullanılmaktadır: bir telsiz vagonu, bir ilk yardım vagonu, iki vagon sağlık malzemesi ve çadır, 100 karabinyeri taşıyan iki vagon ve bir kurtarma aracı.

Leoni karargâhını Rocchetta Santa Venere istasyonuna kurar ve bölgeyi dört komutanlığa ayırır: Ariano di Puglia, San Nicola Baronia, Lacedonia ve Melfi. Bayındırlık Bakanı Araldo di Crollalanza üst yönetimi üstlenir. Su şebekesi olmayan kasabalara tankerlerle içme suyu taşınır, kirlenmiş olabilecek kaynaklar Avellino ve Foggia'da kurulan laboratuvarlarda incelenir. Dağıtılan iki bin çadır yetmez. Aquilonia ve Villanova'da ölüleri gömebilmek için mezarlıklar genişletilir.

Depremden üç gün sonra Kral III. Vittorio Emanuele ve Kraliçe Elena bölgeyi ziyaret eder.

"İki yüzden az"

Rejim felaketin büyüklüğünün duyulmasını istemez. Tarihçi Pantaleone Sergi'nin aktardığına göre valilikler ve emniyet aracılığıyla gazetelere ek baskı yasaklanır, depremle ilgili başlıkların üç sütunu geçmemesi istenir, muhabirlerin bölgeye gitmesi engellenmeye çalışılır. Napoli gazeteleri Mattino, Roma ve Corriere di Napoli bu yasaklara pek uymaz, muhabir ve fotoğrafçı gönderir. Corriere di Napoli "Melfi'nin yıkılışı" başlığını attığı için toplatılır. Avellino'da çıkan Corriere dell'Irpinia'nın yöneticisi Alfonso Carpentieri, ulusal basının sessizliğine karşı çıkar.

Devletin haber ajansı Stefani, deprem sabahı yurtdışına toplam ölü sayısının "iki yüzden az" olduğunu bildirir. Aynı saatlerde Amerikan ajansı United Press 3.657 ölüden söz eder. Stefani'nin haberini abonelerine geçen Fransız Havas ve İngiliz Reuters ajansları sonradan Stefani'yi protesto eder. Havas, ölü sayısının çok kısa sürede 19'dan 1.883'e çıkmasının normal olup olmadığını sorar. Stefani'nin yöneticisi Manlio Morgagni hükümetin basın şefine yazdığı mektupta, ajansın kendi muhabirlerinin haberlerini çöpe atıp yalnızca resmî açıklamaları geçtiğini kabul eder.

Ölü sayısı bugün de tek bir rakam değildir. Bayındırlık Bakanlığı'nın 1932 tarihli resmî raporu 1.404 ölü verir; bunların 1.052'si Avellino ilindedir. Sergi'nin makalesinde ise 1.778 ölü, 4.624 yaralı ve 3.188 yıkık ev rakamları geçer. Yaralı sayısı da Leoni'nin raporunda 4.624, 1935'te Cavasino'ya göre 7.000 civarındadır. Yalnız Avellino ilinde 100 bin kişi evsiz kalır.

Yetimler ve çadırlar

Çadır kamplarında en acil sorun yetim ve kimsesiz kalan çocuklardır. Annelik ve Çocukluk Kurumu ONMI, 26 Temmuz akşamı genel müdür yardımcısı Giulio d'Ormea'yı bölgeye gönderir. Avellino'daki Ulusal Yatılı Okul'da bir toplama merkezi kurulur. İlk günlerde 195 çocuk barındırılır, sonra 920 çocuk daha gelir; toplam 1.115 çocuk yurtlara, yaz kamplarına ya da onları isteyen ailelerin yanına gönderilir. Bir başka hesaba göre yalnız Irpinia'da yetim kalan çocuk sayısı 1.218'dir.

Durum düzelmeden, 7 Ağustos'ta acil yardım teşkilatı dağıtılır ve iş yeniden valilere bırakılır. CFTI bu kararı kamuoyuna yardımın verimli ve zamanında tamamlandığını göstermek için alınmış bir karar olarak yorumlar. Acil yardımın toplam maliyeti yaklaşık 7,3 milyon liretir.

Baraka yok, "depreme dayanıklı evler" var

Hükümet, 1908 Messina depreminden sonra kurulan ve yıllarca kalıcı hâle gelen ahşap barakalara benzer bir çözüm istemez. Mussolini, geçmiş depremlerin yönetiminden kesin bir kopuş olarak, baraka yerine tek katlı, betonarme çerçeveli tuğla "casette asismiche" yani depreme dayanıklı küçük evler yapılmasını ister. Her biri dört daireden oluşacak bu evlerin hedef tarihi 28 Ekim'dir, yani faşistlerin Roma Yürüyüşü'nün yıl dönümü. O güne kadar 50 bin kişiye kalıcı konut sağlanacaktır.

Bakanlar Kurulu 29 Temmuz'da 100 milyon liret ayırır; devletin katkısı sonunda 160 milyonda kalır. 3 Ağustos tarihli kanun hükmünde kararname, onarım maliyetinin yüzde 40'ını hibe olarak verir; kırsal evlerde bu oran yüzde 85'e çıkabilir. Kalanı Napoli Bankası'nın konsorsiyumundan alınacak kredilerle karşılanacaktır.

Plan sahada aksar. Ekonomik kriz, malzeme fiyatlarının artması, dağ yollarında taşımacılığın yavaşlığı ve düşük ücretler yüzünden usta bulunamaması işi geciktirir. 29 Ağustos'ta Melfi'de planlanan 30 evden yalnızca 8'i bitmek üzeredir. Kış yaklaşırken valilerin baskısıyla Mussolini eylül başında bin baraka yapılmasına izin verir. 23 Eylül'de 160 aile, 15 Ekim'de 1.705 daire teslim edilir. Ekim sonunda 961 ev ve 3.746 daire tamamlanmıştır; maliyet 68 milyon lireti bulur. Aquilonia'da bir odanın gerçek maliyeti 15-25 bin liret olur, hesaplanan ise 4.320-7.200 liretir.

Bakan Crollalanza bir yıl sonra Corriere dell'Irpinia'da 28 Ekim 1930 itibarıyla bilançoyu yayımlar: 2.500 bina yıkılmış, 4.818 bina desteklenmiş, 220 bin metreküp moloz kaldırılmış, devlet evsizler için 3.746 daire yapmıştır. Devletin film ve fotoğraf kurumu Istituto Luce'nin 28 Ekim 1930 tarihli bir fotoğrafı, yeni evleri sıra sıra gösterir. Öte yandan krediler çok yavaş verilir: 27 Kasım 1931'de işleme giren kredi başvurusu yalnızca 344'tür. Aquilonia'daki faşist parti örgütü, kötü hasat yüzünden vergi ertelemesi ve süre uzatımı için Mussolini'ye yazar. Ağır hasar gören Cervinara ve Cancellara yardım listesine alınmaz; yararlanan belediye sayısı 63'tür.

Yer değiştiren kasabalar

Heyelanlı zemin bazı kasabalarda yıkımı büyütmüştür. 11 Kasım 1930 tarihli kararname, Benevento ilindeki Tocco Caudio'nun tamamen, Aquilonia, Bisaccia ve Melfi'nin ise kısmen yeni yerlere taşınmasına izin verir. Bir yıl sonra Rionero in Vulture de listeye eklenir.

Aquilonia, eski yerinin yaklaşık iki kilometre güneybatısında, Malepasso mevkiinde yeniden kurulur; yeni kasabada 364 daire yapılır. Eski kasabadan yalnızca Croce mahallesi bırakılır. Eski yerleşim savaştan sonra tamamen terk edilir. Vulture bölgesinde onarımların yaklaşık yüzde 90'ı üç yılda biter, ama son dosyalar 1950'lerin başına kadar kapanmaz.

Neyi değiştirdi

1930 depremi, İtalya'da merkezden yönetilen afet yardımının ilk büyük denemesidir. Telsiz vagonlu kurtarma treni ilk kez kullanılır; CFTI'ye göre yardım, önceki felaketlere göre daha iyi işler. Baraka yerine doğrudan kalıcı ve depreme dayanıklı konut yapma fikri de bu depremle denenir.

Deprem aynı zamanda rejimin haberi nasıl yönettiğini gösterir. Yurt içinde ölü sayısı küçültülür, yeniden yapılanma ise hız ve verimlilik örneği olarak sunulur. Ancak yurtdışındaki ajanslar farklı rakamlar verdiği için küçültülmüş rakam rejimin kendi ajansının itibarını zedeler. Melfi deprem sonrasında kuzey İtalya'ya ve Kuzey Avrupa'ya yoğun göç verir.

Aynı bölge 23 Kasım 1980'de bir kez daha yıkılır. Melfi, Villanova del Battista ve Lacedonia gibi kasabalar iki depremi de yaşar. 1980 Irpinia depremi ayrı bir felakettir ve ayrı bir yazının konusudur.

Bugün

Eski Aquilonia'nın kalıntıları bugün Carbonara Arkeoloji Parkı'dır. Sokak dokusu olduğu gibi durur; onarılan bir sarayda, depremler yüzünden yer değiştiren İtalyan kasabalarını anlatan Gezgin Şehirler Müzesi vardır. Lacedonia, 1930'dan sonra hükümetin yaptırdığı depreme dayanıklı evlerle yeniden kurulmuştur. Villanova del Battista'da 1930'dan sonra Ariella ve Taverna mahalleleri açılır.

Melfi'de 1930'da yıkılan Calcinaia Kapısı, Mart 2021'de yeniden yapılır. Kasaba, 1990'ların başında San Nicola di Melfi'de kurulan FIAT ve Barilla fabrikalarıyla toparlanmaya başlar.

Kaynaklar

• INGV, CFTI (İtalya Güçlü Depremler Kataloğu), 23 Temmuz 1930 Irpinia depremi kaydı ve yerleşim yeri açıklamaları
• Pantaleone Sergi, "Riflettori mediatici sulla Basilicata fascista", ICSAIC (Stefani ajansı ve basın sansürü)
• Dipartimento della Protezione Civile, "The Irpinia and Vulture earthquake"
• Vikipedi (İtalyanca): Terremoto dell'Irpinia e del Vulture del 1930; Aquilonia; Lacedonia; Melfi; Villanova del Battista; Araldo di Crollalanza
• Wikipedia (İngilizce): 1930 Irpinia earthquake
• Ministero dei Lavori Pubblici, L'azione del Governo Fascista per la ricostruzione delle zone danneggiate da calamità, Roma 1932 (CFTI üzerinden)