1222 Brescia Depremi: Noel Günü Çöken Kuleler ve 12 Binlik Efsane

25 Aralık 1222, Pazar. Kuzey İtalya'da Noel günü. Kiliselerde bayram ayini bitmek üzere, evlerde öğle yemeği hazırlanıyor. Öğle saatlerinde Po Ovası sarsılıyor. Brescia'da surlar, kuleler, kiliseler çöküyor; Verona'da Roma arenasında dans edenler kaçışıyor, Bologna'da katedralin çatısı düşüyor. Brescialılar haftalarca şehrin dışında çadırlarda yaşıyor. Bu depremin bugün en çok bilinen rakamı 12 bin ölü. Ama bu sayıyı yazan kişi depremi görmemiş, Alplerin öbür yanındaki bir manastırda yaşıyor.

Depremden önce

1222'de Brescia, Lombardiya'nın kendi kendini yöneten şehir komünlerinden biridir. 12. ve 13. yüzyıllarda Lombard şehirleri Kutsal Roma imparatorlarıyla mücadele eder; Brescia bu mücadelede kimi zaman imparatorların yanında, kimi zaman karşısında yer alır. 1183 Konstanz Barışı şehrin özgür komün statüsünü tanımıştır. Şehrin içindeki siyasi çekişmeler de eksik değildir.

Şehrin kalbinde, yaklaşık 1100'de inşasına başlanan yuvarlak katedral, bugün Duomo Vecchio ya da "Rotonda" diye bilinen yapı durur. Çevresinde taş evler, soyluların kuleleri, surlar ve kaleler vardır. Brescia piskoposluğu bugünkü il sınırlarından daha geniştir: kuzeyde Alplerin eteklerinden güneyde Po Nehri'ne yakın bataklık ve ormanlara kadar uzanır.

Bölge depremi tanır. 3 Ocak 1117'de Verona yöresinde kırılan büyük deprem bütün Po Ovası'nı sarsmıştır. 1222 yılı da sakin geçmez: mayıs ayında Kıbrıs'ta Baf ve Limasol'u yıkan bir deprem olur. Bazı Avrupa kronikleri yılın bütün sarsıntılarını birbirine karıştırarak yazacaktır.

Noel öğlesi

Deprem 25 Aralık 1222 Pazar günü gelir. Kronikler saati kendi diliyle verir: kimi "üçüncü saat", kimi "altıncı saat", kimi "dokuzuncu saat" der. Çoğu ise "altıncı ile dokuzuncu saat arası", "bayram ayininden sonra" ya da "öğle yemeği vakti" diye yazar. İtalyan Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü'nün (INGV) kataloğu bunu yaklaşık 11.30 ile 13.40 (GMT) arasına çevirir.

Sarsıntı Venedik'ten Milano'ya, Bologna'dan Cenova'ya kadar hissedilir. Reggio'da piskopos katedralde vaaz verirken yer sallanır. Modena'da piskopos ayini yönetmektedir; şehirde pek çok bina hasar görür. Bologna'da piskopos katedralde ayini söylerken cemaat kiliseden dışarı kaçar ve katedralin çatısı çöker. Cenova yıllıkları, şehrin uzun süre yıkılma tehlikesi içinde kaldığını yazar.

Verona'da halkın bir kısmı bayramı eski Roma arenasında dans edip eğlenerek kutlamaktadır. Veronalı yıllıkçı Parisio da Cerea, deprem başlayınca arenadaki herkesin dışarı kaçtığını kaydeder. Venedik'te Aziz Giorgio manastırının bir yanı yıkılır. Milano'da eski Aziz Nazaro kilisesinin duvarında bir yarık açılır.

Brescia'da çöken kuleler

Asıl yıkım Brescia'dadır. Şehrin kendi yıllıkları, depremin evleri, kuleleri, kiliseleri ve kaleleri devirdiğini, bunların altında Brescia'da ve bütün piskoposlukta pek çok insanın ezildiğini yazar. Başka bir Brescia notu, şehir surlarının, kulelerin ve kalelerin yıkıldığını, köylerde her yerde çökmek üzere duran evler görüldüğünü anlatır.

Brescia'nın doğusunda, bugün Verona iline bağlı Garda Gölü kıyısındaki Lazise'de saray, Valpolicella'daki Marano'da kale çöker. Cremona'da deprem için yazılmış bir şiir, toprağın boğuk bir uğultuyla gürlediğini, çatıların düştüğünü ve derelerin yön değiştirdiğini söyler. Vicenza yakınındaki Costozza'da Aziz Mauro kilisesinin çan kulesi, üzerindeki 1222 tarihli yazıtla birlikte, büyük olasılıkla bu depremde hasar görür.

INGV'nin kataloğu, en ağır hasarın Brescia şehrinde ve özellikle piskoposluğun şehrin güney ve doğusunda kalan topraklarında yaşandığını belirtir. Bugün "Basso Bresciano" denen bu ova kuşağı için verilen şiddet IX, Brescia şehri için VIII'dir.

Çadırlarda kırk gün

Deprem tek sarsıntıyla bitmez. Ferraralı bir çağdaş kaynak, aynı gün akşam duası saatine doğru ikinci bir sarsıntı olduğunu yazar. 28 Aralık gecesi Milano'da yer yeniden sallanır. Ardından gelen küçük sarsıntılar otuz, kırk gün sürer.

Brescialılar bu süre boyunca şehrin dışında, çadırlarda yaşar. Parmalı Fransisken rahip Salimbene de Adam, kroniğinde depremin "Brescia depremi" diye anıldığını, çünkü en büyük gücünü orada gösterdiğini yazar. Salimbene'ye göre Brescialılar binalar üzerlerine çökmesin diye şehirden çıkıp çadırlarda kalır. Sarsıntılara o kadar alışırlar ki bir kulenin ya da evin tepesi düştüğünde başlarını kaldırıp bakar ve yüksek sesle gülerler.

Korku yalnız Brescia'da değildir. Milano'da halk sarsıntılardan çekinerek şehri terk eder ve sekiz günden fazla çadırlarda kalır. Parma'da insanlar paniğe kapılıp şehrin dışına kaçar. Cenova'da bütün şehir halkı depremin hemen ardından sokaklarda dini bir yürüyüşe çıkar. Bergamo ve Como'da da pek çok kişi dehşete düşer.

Parma'da bir beşik

Salimbene, depremden on dört ay kadar önce, 9 Ekim 1221'de Parma'da doğmuştur. 25 Aralık 1222'de henüz bir yaşındadır. Depremi hatırlamaz, ama annesinin anlattığını kroniğine yazar.

Ailenin evi Parma'da vaftizhanenin hemen yanındadır. Annesi, vaftizhanenin üzerlerine yıkılmasından korkar. İki kızını birer kolunun altına alır ve kendi anne babasının evine koşar. Küçük Salimbene'yi beşiğinde bırakır. Yıllar sonra rahip olan Salimbene, annesinin bu seçimini onaylamadığını yazar: bir erkek çocuk olarak kendisini düşünmesi gerekirdi. Annesinin cevabı da kronikte durur: kızlar biraz daha büyüktür, taşıması daha kolaydır.

Salimbene kroniğini depremden yaklaşık 60 yıl sonra yazar. Anlattığı Brescia ayrıntılarını kendisi görmemiştir; bunlar onun duyduklarıdır.

Enkazın altındaki keşiş

Depremin bir başka hikâyesi İngiltere'ye kadar gider. İngiliz Fransisken Thomas of Eccleston, kardeşlerin İngiltere'ye gelişini anlattığı kroniğinde, Assisili Francesco'yu sık sık görmüş olan Martin Barton adlı bir keşişin anlattıklarını aktarır.

Martin'e göre bir Fransisken keşiş, Noel günü Brescia'da bir kilisede dua ederken büyük deprem gelir ve kilise çöker. Keşiş taş yığınının altından sağ salim çıkarılır. Kronik, Francesco'nun bu depremi önceden haber verdiğini, kötü bir Latinceyle yazdığı bir mektupla Bologna'daki bütün okullarda duyurttuğunu da ekler. Aynı kronik, depremin İmparator Friedrich'in savaşından önce olduğunu ve kırk gün sürdüğünü, Lombardiya'daki bütün dağları sarstığını yazar.

Bu bir tanıklık değil, kuşaklar boyunca aktarılmış bir rahip anlatısıdır. Kehanet kısmı bir mucize hikâyesi olarak okunmalıdır. Kronik çevirilerinden biri şehri Brescia yerine Brixen olarak okur. Ama kırk günlük artçı sarsıntılar, İtalyan kaynaklarındaki "otuz, kırk gün" kaydıyla örtüşür.

Kaç kişi öldü?

NOAA'nın Önemli Depremler Veritabanı bu deprem için 12 bin ölü kaydeder. Rakamın kaynağı izlendiğinde Almanya'ya, Heisterbach manastırına varılır. Keşiş Caesarius of Heisterbach, mucize hikâyeleri derlediği kitabında Brescia'da Noel günü binalar çökünce 12 binden fazla kişinin öldüğünü, ötekilerin tarlalara kaçtığını yazar. Caesarius depremi görmemiştir; haberi Alplerin ötesinden duymuştur.

İtalyan kaynakları başka bir sayı verir. Faenza kroniği, Brescia ve piskoposluğunda iki bin kişinin öldüğünü yazar. Emanuela Guidoboni ve Alberto Comastri'nin 2005'te yayımlanan Akdeniz deprem kataloğu da kaynaklara dayanarak Brescia için 2 bin ölü verir. 1993'te Lombardiya bölgesi için hazırlanan bir teknik rapor ise "Brescia ve çevresinde 10 bine kadar" ölüden söz eder. Bir başka yaygın rakam da "10 binden fazla"dır.

Bu rakamlar dikkatle okunmalıdır. Ortaçağ kroniklerinde büyük, yuvarlak sayılar çoğu zaman sayım değil, felaketin büyüklüğünü anlatma biçimidir. Guidoboni, 1986'da bu deprem üzerine yazdığı çalışmaya "bir mitin çözümlemesi" adını verir. INGV'nin bugünkü kataloğu da arşiv belgelerinin şehir binalarının tamamen yıkıldığı izlenimini doğrulamadığını yazar. Kataloğa göre şehirde hasar çoğunlukla binaların üst kısımlarındadır, büyük yapıların taşıyıcı duvarları ayakta kalır. Kısmi çöküşler, şehrin çalkantılı siyasi ortamının yarattığı tahribata eklenir. En ağır yıkım büyük olasılıkla şehrin dışında, güneydeki ve doğudaki köylerdedir.

Belçikalı tarihçi Pierre Alexandre, 1990'daki kataloğunda 37 ayrı kaydı yan yana koyar. Pek çok kronik depremi 1223 yılına yazar, çünkü o dönemde bazı şehirlerde yıl Noel'de başlar. Alexandre'a göre deprem 1117'dekinin aksine Alplerin kuzeyinde hissedilmemiştir. Alman, İngiliz ve Fransız kayıtları depremi yalnızca Brescia ya da Lombardiya'ya ait bir haber olarak aktarır. Kesin olan şudur: Brescia ve çevresinde çok sayıda insan ölmüştür, ama kaç kişi olduğu bilinmiyor. Güvenilir en yakın rakam iki bin civarındadır; 12 bin, uzaktan duyulmuş bir sayıdır.

Monte Netto'daki iz

Depremin büyüklüğü için de tek bir sayı yoktur. INGV'nin 2018 kataloğu 6,0 verir; İtalyan parametrik deprem kataloğunun son sürümü ise 5,7 civarında, artı eksi 0,4 belirsizlikle bir moment büyüklüğü hesaplar. Daha eski kataloglarda 6,2'ye kadar çıkan değerler vardır.

Depremin kaynağını ararken jeologların gözü Brescia'nın güneybatısındaki alçak bir tepeye, Capriano del Colle'deki Monte Netto'ya çevrilir. Tepe çevresindeki ovadan yaklaşık otuz metre yükselir. Franz Livio ve arkadaşları 2009'da Tectonophysics dergisinde yayımladıkları çalışmada, buradaki bir taş ocağında yüzeye kadar ulaşmış fay izleri ve sıvılaşma belirtileri bulduklarını yazar. Araştırmacılara göre bu izler, 1222 depremine benzer güçlü yerel depremlerle oluşmuştur.

Çalışma önemli bir şeyi gösterir: Po Ovası'nın altındaki gömülü bindirme fayları ve kıvrımlar bugün de yavaşça hareket etmektedir. Yazarlar, 1222'dekine benzer depremlerin bu yoğun nüfuslu bölgede yeniden olabileceğini vurgular.

Neyi değiştirdi

1222 depremi, Lombardiya'da kayda geçmiş en güçlü tarihî deprem olarak anılır. Ama bugün belki daha çok, tarihî bir felaketin rakamlarının nasıl büyüyebileceğini gösteren bir örnektir. Uzak bir manastırda yazılmış bir sayı, yüzyıllar sonra veritabanlarına ve listelere girmiştir. Tarihçiler bu yüzden her kaydı en eski kaynağına kadar izler ve iki rakamı da yan yana koyar.

Deprem bilim için de bir uyarıdır. Ova, dağlık bölgeler kadar tehlikeli görünmez; ama 2012'de Emilia'da yaşanan depremler gibi, 1222 de Po Ovası'nın altındaki fayların yıkıcı olabileceğini hatırlatır.

Bugün

Brescia bugün Lombardiya'nın büyük şehirlerinden biri. 1100'lerde yapımına başlanan yuvarlak katedral, Duomo Vecchio, yeni katedralin yanında hâlâ şehrin merkezinde. Monte Netto'nun yamaçlarında bağlar uzanıyor. Capriano del Colle'de yerel yazarlar, depremin tepeyle bağını anlatıp yeni yapılarda deprem yönetmeliklerine uyulması çağrısında bulunuyor.

Kaynaklar

• Guidoboni, E. ve diğ. (2018). CFTI5Med, İtalya'da Güçlü Depremler Kataloğu: 25 Aralık 1222 Basso Bresciano depremi (yorum, etkilenen yerler ve kaynakça). INGV.
• Guidoboni, E. ve Comastri, A. (2005). Catalogue of Earthquakes and Tsunamis in the Mediterranean Area from the 11th to the 15th Century. INGV-SGA (ASMI veri tabanında aktarıldığı biçimiyle).
• Alexandre, P. (1990). Les séismes en Europe occidentale de 394 à 1259. Nouveau catalogue critique. Observatoire Royal de Belgique, s. 174-180.
• Salimbene de Adam, Cronica (13. yüzyıl), Alexandre (1990) ve Fascioli-Schiavone'de aktarıldığı biçimiyle.
• Thomas of Eccleston, De adventu Fratrum Minorum in Angliam (13. yüzyıl), Father Cuthbert'in İngilizce çevirisi, 1909.
• ASMI, İtalyan Tarihî Makrosismik Arşivi: 25 Aralık 1222 depremi kaydı (CPTI15, Stucchi ve diğ. 1993 ve diğer çalışmalar). INGV.
• Livio, F. A. ve diğ. (2009). Active fault-related folding in the epicentral area of the December 25, 1222 Brescia earthquake (Northern Italy): Seismotectonic implications. Tectonophysics, 476.
• Fascioli, F. P. ve Schiavone, F., Alla ricerca del terremoto del 25 dicembre del 1222, Capriano del Colle belediyesi yayını.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 452.
• Vikipedi (İngilizce ve İtalyanca), 1222 Brescia depremi, History of Brescia, Salimbene di Adam, Old Cathedral Brescia (başlangıç kaynağı).