1456 Napoli Depremi: Elçi Mektuplarında Yıkılan Krallık

Aralık 1456, Napoli Krallığı. Tahtta Aragonlu Alfonso var; kral o günlerde başkentte değil, Puglia'da. 4 Aralık'ı 5 Aralık'a bağlayan gece, Apenin Dağları'nın altında birkaç fay art arda kırılıyor. Sarsıntı iki dakika kadar sürüyor. Molise'de, Campania'da, Abruzzo'da kasabalar çöküyor; Napoli'de kilise kuleleri düşüyor, limandaki tekneler birbirine çarpıyor. Ölü sayısı için o kış 12 binden 70 bine kadar rakamlar dolaşıyor. Bu deprem bugün İtalya tarihinin en büyük depremlerinden biri sayılıyor.

Depremden önce

Napoli Krallığı, İtalya yarımadasının güney yarısını kaplar. 1442'den beri başında Aragon kralı V. Alfonso vardır; Napoli'de I. Alfonso olarak anılır, çağdaşları ona "Cömert" der. Alfonso şehri uzun bir savaştan sonra almış, Castel Nuovo kalesinin girişine zafer takı yaptırmış, sarayına hümanist bilginleri toplamıştır. Floransalı bilgin Giannozzo Manetti de son yıllarını bu sarayda geçirmektedir.

Krallığın iç bölgeleri dağlıktır. Apenin sırtlarındaki Abruzzo ve Molise kasabaları, kışın sürülerini Puglia ovalarına indiren çobanların yaşadığı küçük yerleşimlerdir. Tepelerde kaleler, vadilerde köyler vardır. İtalya'nın jeofizik enstitüsü INGV'nin kataloğuna göre 15. yüzyıl vergi kayıtlarında nüfusun yüzde sekseni 200 haneden küçük köylerde yaşar.

1456 kötü işaretlerle dolu bir yıl olarak hatırlanır. Depremden önce Halley kuyruklu yıldızı görünmüştür ve dönemin yazarları bunu uğursuzluk sayar. Bir yıl önce hane başına alınan vergi iki katına çıkarılmıştır. Tahtın Alfonso'dan sonra kime kalacağı da tartışmalıdır; INGV kataloğu, oğlu Ferrante'nin taraftarlarıyla isyancı baronlar arasındaki taht kavgasını dönemin felaketleri arasında sayar. Depremin ardından Abruzzo ve Puglia'yı ağır bir veba salgını vuracaktır.

İki dakikalık gece

Deprem gece gelir. Bugünkü İtalyan kataloğu ana sarsıntıyı 5 Aralık'ta Greenwich saatiyle 03.00 civarı olarak verir; bu, dönemin "İtalyan saati" ile gecenin 11. saatidir. Bazı kaynaklar saati farklı verir; NOAA kaydında yerel saatle 04.30 yazılıdır. Dönemin bir şiiri depremi 4 Aralık gecesine bağlar. Pek çok tanık sarsıntının olağandışı uzun sürdüğünü, yaklaşık iki dakika devam ettiğini yazar.

Büyüklüğü 7,1 ile 7,4 arasında hesaplanır. Bilim insanları bu kadar uzun süren ve bu kadar geniş alanı yıkan bir sarsıntının tek bir faydan çıkmadığını düşünür. INGV'ye göre yıkım üç ayrı bölgede yoğunlaşır: Sannio ile Irpinia sınırında Paduli, Apice ve Ariano; Matese Dağları'nın kuzeyinde Bojano ve Isernia; Abruzzo'da Pescara Vadisi'nin yukarısında Popoli, Tocco da Casauria ve Torre de' Passeri. Bu üç bölge, birbirinden onlarca kilometre uzaktaki fayların birkaç dakika içinde art arda kırıldığını gösterir.

INGV'ye göre doksanı aşkın yerleşim IX ve üzeri şiddette, yani yıkıcı düzeyde sarsılır. Sarsıntı kuzeyde Roma'da, güneyde Messina'da, doğuda Lecce'de hissedilir.

Napoli'de o gece

Başkent yıkımın merkezinden uzaktadır, ama yine de hasar görür. Santa Chiara Bazilikası'nın çan kulesi çöker. San Domenico Maggiore Kilisesi zarar görür ve sonradan onarılır. Pek çok ev ve kilise yıkılır. Elçilerin depremden sonraki günlerde yazdığı mektuplara göre Napoli'de ölenlerin sayısı 100 ile 150 arasındadır. Yakındaki Pozzuoli'de yüz kişinin öldüğü yazılır.

Deniz de çalkalanır. Napoli limanında demirli tekneler birbirine çarpar, küçük bir tekne tamamen parçalanır. Kaynaklara göre bu dalgalardan ölen olmaz. Güneyde Taranto Körfezi'nde ise İyon kıyısını vuran bir dalgadan söz edilir.

Elçilerin hepsi aynı manzarayı anlatır: halk evlerini bırakıp şehirden kaçar. Siena'nın Napoli'deki temsilcisi Bindo, şehrin çevresinde 4.500 çadır kurulduğunu yazar. Müneccimler yeni sarsıntılar geleceğini söyleyip insanlara evlerine dönmemelerini öğütler. Sokaklarda dini alaylar düzenlenir. Floransalı Filippo Strozzi 8 Aralık'ta annesi Alessandra'ya Napoli'den bir mektup yazar; bu mektup bugün Floransa Devlet Arşivi'ndedir.

Dağdaki kasabalar

Asıl felaket iç bölgelerdedir. Molise'deki Isernia'da binaların neredeyse hepsi çöker. INGV'nin hesabına göre kasabada 407 hane, yani yaklaşık 2.035 kişi yaşamaktadır; bunların 1.500'ü ölür. Matese Dağları'nın eteğindeki Bojano'da durum daha da ağırdır: yaklaşık 1.350 kişilik kasabada 1.200 ölü sayılır. Bojano'yu ardından su basar; araştırmacılar bir heyelanın Biferno Nehri'nin yolunu kestiğini düşünür.

Irpinia'daki Ariano yerle bir olur. Ölü sayısı için kaynaklarda 600'den 2.200'e kadar rakamlar vardır; elçi mektuplarında bu sayı 800 ile 7.000 arasında dolaşır. Piskopos Orso Leone'nin Ariano Katedrali'ne koydurduğu manzum yazıt ölüleri bin olarak verir. Yakındaki Apice de büyük kayıp verir.

Abruzzo'da Castel di Sangro'nun üzerine dağdan bir heyelan iner. Benevento, Isernia ve Napoli dahil pek çok yerde toprak yarılır, kaynakların suyu bulanır. Campobasso'da kale ve evlerin çoğu çöker. Frosolone'de 755 kişiden 350'si, Macchiagodena'da 850 kişiden 400'ü ölür. INGV'nin sayımına göre Apice, Ariano, Bojano, Campochiaro, Isernia, Paduli ve Tocco da Casauria'da nüfusun yarısından fazlası hayatını kaybeder.

Elçilerin mektupları

Napoli'nin kendi devlet kayıtları bu depremi anlatmaz: 15. yüzyıla ait belgeler İkinci Dünya Savaşı'nda yanıp dağılmıştır. Depremi bugün bildiğimiz kadar biliyorsak, bunu büyük ölçüde Napoli sarayındaki yabancı elçilerin mektuplarına borçluyuz.

Milanolu elçi Antonio da Trezzo, Milano Dükü Francesco Sforza'ya 6, 22 ve 28 Aralık'ta yazar. Sienalı Bindo 7 Aralık'ta, Manetti 8 Aralık'ta Floransa yönetimine rapor gönderir. Katalan elçiler Bosquet ve Dusany 9 Aralık'ta Barselona'ya yazar; Venedik elçisi Contarini'nin mektubu 11 Aralık tarihlidir. Kralın yanında, Foggia'da bulunan Ercole d'Este 7 Aralık'ta kardeşi Borso'ya yazar; Mantova elçisinin mektubu 12 Aralık tarihlidir.

Bu mektuplardaki ölü sayıları ve yıkılan yerlerin listesi günden güne değişir. INGV'ye göre bu, saraya her gün yeni ve birbirini tutmayan haberler geldiğini gösterir. Sforza, Trezzo'nun mektuplarını diğer İtalyan devletlerine ve Aragon sarayına iletir; haber kısa sürede İtalya'nın büyük saraylarına yayılır ve dönemin kroniklerine geçer. Sonradan papa II. Pius olacak Enea Silvio Piccolomini de depremi İmparator III. Friedrich'e bir mektupla bildirir.

30 Aralık

Artçılar sürerken, 30 Aralık'ta, bugünkü kataloğa göre Greenwich saatiyle 08.20 civarında, yer yeniden şiddetle sallanır. Bu ikinci depremin merkezi daha kuzeyde, Matese bölgesindedir; büyüklüğü 7 civarında hesaplanır. Zaten çatlamış binaların çoğu bu kez tamamen yıkılır; Isernia ağır hasar alır. Aynı bölgede 6 büyüklüğünde bir deprem daha kaydedilir.

Dönemin yazarları iki depremin etkilerini birbirinden ayırmaz; bu yüzden hangi kasabanın hangi gece yıkıldığı bugün kesin bilinmez. Artçılar 1457 baharına kadar sürer. 8 Ocak'ı 9 Ocak'a bağlayan gece gelen bir sarsıntı Napoli'de yeniden hasar yapar. 10 Şubat'ta Capua'da üç ev çöker.

Kral Foggia'da

Kral Alfonso deprem haberini Puglia'dayken alır. INGV'nin kataloğuna göre başkente hemen dönmeyi gerekli görmez ve şubat başına kadar Puglia'da kalır.

Yıkılan kasabalar krala başvurup vergiden muaf tutulmak ister. Kral bu isteği reddeder. Gerekçesi tarihe geçer: sağ kalanlar ölenlerin mallarını miras aldığı için vergilerini ödeyebilirler. 1457'de vergiler, bir önceki yıl hane başına eklenen bir dukalık zam da dahil olmak üzere toplanır.

Barselona'daki Aragon arşivinde bu döneme ait yalnızca birkaç ayrıcalık belgesi bulunur. Bunlardan biri, 29 Temmuz 1457 tarihli ve Isernia'ya surlarını yeniden yapması için gümrük ve vergi gelirlerinden yılda 11 ons ayıran bir berattır. Kayıp bir belgeye göre Isernia beş yıl vergiden de muaf tutulur. Castel di Sangro'nun feodal beyi Pescara Markisi kasabaya dört yıl vergi muafiyeti verir.

Napoli'de ise işler hızlı yürür. Elçilerin yazdığına göre hasarlı binalar kısa sürede desteklerle ayakta tutulur. Kral 31 Ocak'ta ilk enkaz kaldırma masraflarını onaylar. Venedik Senatosu, Napoli'deki elçilik binasının onarımı için para ayırır.

Kiliseler ve kayıplar

Kilisenin yardımı da sınırlıdır. Papa III. Callixtus, Capua yakınındaki Calvi Katedrali ile Benevento'daki San Bartolomeo Kilisesi'nin yeniden yapımı için endüljans verir. Melfi'de bir köprüyü onaran iki kişiye de endüljans tanınır. Sonraki papa II. Pius, Benevento surlarının yapımı için bir ferman çıkarır.

Pek çok kilise onarım parasını bulmak için mülklerini satar. INGV'nin aktardığına göre yalnız Benevento'da bu türden 11 satış belgesi vardır. Benevento, Bojano ve Sulmona gibi şehirlerde kilise mülklerinin el değiştirmesi, depremin en kalıcı ekonomik izlerinden biri olur. Venafro Katedrali'ni piskopos onartır; Montecassino Manastırı'nda yatakhane ve revak yeniden yapılır. Ariano 1470'e kadar yeniden kurulur. Bazı köyler ise bir daha yerleşilmeden terk edilir.

Kaç kişi öldü?

Bu depremin kesin ölü sayısı bilinmiyor. Çağdaş kaynaklar birbirinden çok farklı rakamlar verir. Mantova elçisinin mektubunda 70 bin ölüden söz edilir. Kardinal Iacopo Piccolomini-Ammannati 60 bin yazar. Milanolu Trezzo 30 bin der. INGV kataloğuna göre Venedik elçisi Contarini ile Manetti çok daha düşük bir rakam, 12 bin verir; İngilizce Vikipedi ise Manetti'nin rakamını 27 bin, Matteo dell'Aquila'nınkini 7 bin olarak aktarır.

Bugünkü tahminler de bu aralıkta dağılır. İtalyanca Vikipedi 20 ile 30 bin arasında bir sayı verir; NOAA kayıtlarında 30 bin yazılıdır. 15. yüzyıl ortasında krallığın tamamı, vergi kayıtlarına göre 230-240 bin hane kadardır. Tarihçi Bruno Figliuolo, ölü sayılarını köylerin tahmini nüfusuyla karşılaştırarak kasaba kasaba kayıp oranlarını hesaplar.

Depremin efsanesi de büyür. Napoli Krallığı tarihini yazan Di Costanzo, yıkılan şehirler listesine Brindisi'yi ve başka Puglia şehirlerini ekler; INGV'ye göre bu, eski kroniklerdeki yer adlarının yanlış okunmasından doğmuştur ve sonraki yazarlar hatayı büyüterek tekrarlar. Messina ve Sicilya'da büyük yıkım olduğu iddiası da benzer bir yanlış okumaya dayanır; oradaki kaynaklar yalnızca sarsıntının güçlü hissedildiğini söyler. Bu hatalar bugün bile bazı kataloglarda yaşamaktadır: NOAA kaydında Brindisi hâlâ etkilenen yerler arasında sayılır.

Neyi değiştirdi

Deprem bir bilim kitabı doğurdu. Giannozzo Manetti 1457'de Napoli'de "De terraemotu" (Deprem Üzerine) adlı üç ciltlik bir eser yazdı. İlk cilt depremlerin nedenine dair eski kuramları tartışıyor; ikinci cilt antik Yunan ve Latin yazarlarından derlenen geçmiş depremlerin listesi. INGV bu listeyi modern çağın ilk Avrupa deprem kataloğu olarak görüyor. Üçüncü cilt 1456 depremini anlatıyor. El yazması bugün Vatikan Kütüphanesi'nde.

Deprem, krallığın büyüyen nüfusunu durdurmadı. Tarihçiler uzun süre Abruzzo'da insanların depremden sonra tepedeki kaleleri bırakıp ovalara indiğini düşündü; bugünkü araştırmalar bu bağlantının her yerde kanıtlanamadığını söylüyor.

Sismoloji için 1456, Güney Apeninler'de birkaç fayın aynı gece kırılabileceğini gösteren bir örnek oldu. Magri ve Molin 1985'te depremi birden fazla sarsıntının toplamı olarak yorumladı; sonraki çalışmalar beşe kadar alt depremden söz ediyor. Meletti ve arkadaşları 1988'de Orta ve Güney Apeninler'in iyi belgelenmiş bütün yıkıcı depremlerinin hasar haritalarını 1456'nınkiyle karşılaştırdı ve hangi fay parçalarının o gece kırılmış olabileceğini aradı.

Bugün

Isernia, Bojano, Ariano Irpino ve Apice bugün yaşayan kasabalar. Ariano Irpino'nun katedrali 1984'te bazilika ilan edildi. Napoli'de Santa Chiara'nın çan kulesi ve San Domenico Maggiore, sonraki yüzyıllarda onarılmış hâlleriyle ayakta. Alfonso'nun zafer takı Castel Nuovo'nun girişinde. Deprem bölgeyi bırakmadı: Ariano 1300 ile 2000 arasında on büyük deprem yaşadı, ortalama yetmiş yılda bir. 1980 Irpinia depreminde katedralin çan kulesi yanındaki meydana yıkıldı.

Kaynaklar

• INGV, CFTI (İtalya Güçlü Depremler Kataloğu), 5 Aralık 1456 depremi kaydı: kaynak değerlendirmesi, sosyal ve idari etkiler, yerleşim yerlerine göre hasar ve ölü sayıları
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 611
• B. Figliuolo, Il terremoto del 1456, 2 cilt, 1988-1989 (CFTI'da aktarıldığı biçimiyle)
• G. Magri ve D. Molin, The earthquake of December 1456 in Central-Southern Italy, 1985 (CFTI'da aktarıldığı biçimiyle)
• Giannozzo Manetti, De terraemotu libri tres, 1457 (CFTI'da aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce), 1456 Central Italy earthquakes; Vikipedi (İtalyanca), Terremoto dell'Italia centro-meridionale del 1456 (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), Alfonso V of Aragon, Giannozzo Manetti, Ariano Irpino (başlangıç kaynağı)