1792 Unzen Depremi: Çöken Dağ ve Denizi Aşan Dalga

21 Mayıs 1792 akşamı, Japonya'nın güneyindeki Kyushu adası. Shimabara kasabası aylardır sallanan bir yanardağın eteğinde yaşıyor. Hava açık, gökte ay yok. Saat sekiz sularında iki güçlü sarsıntı geliyor ve kasabanın arkasındaki Mayuyama dağının yamacı yerinden kopuyor. Toprak kasabanın üzerinden geçip denize dökülüyor, doğan dalga körfezi aşıp karşı kıyıyı vuruyor, sonra geri dönüyor. Birkaç dakikada yaklaşık 15 bin kişi ölüyor. Japonlar bu felakete bugün de tek cümleyle ad veriyor: "Shimabara taihen, Higo meiwaku", Shimabara'nın felaketi, Higo'nun belası.

Depremden önce

Shimabara, Kyushu'nun batısında, Ariake Denizi'ne uzanan yarımadanın doğu kıyısında bir kale kasabasıdır. Ortasında 1618'de yapımına başlanan, yüksek taş surlu Shimabara Kalesi durur. Edo döneminde burası Shimabara beyliğinin merkezidir; 1774'ten beri beyliği Matsudaira ailesinden Matsudaira Tadahiro yönetir. Tadahiro hastalıklı bir adamdır ve beylik borç içindedir: aile önce Shimabara'dan Utsunomiya'ya, sonra yeniden Shimabara'ya taşınmış, her taşınma on binlerce altına mal olmuştur.

Kasabanın hemen arkasında Mayuyama yükselir, o zamanki adıyla Maeyama, yani "öndeki dağ". Bu, Unzen yanardağ topluluğunun en genç lav kubbesidir. Daha geride, kasabaya yaklaşık 6 kilometre uzakta Fugen tepesi vardır. Unzen'in bilinen son büyük hareketi 1663'tedir: o yıl lav akmış, ertesi bahar krater gölünden boşalan su 30'dan fazla kişinin ölümüne yol açmıştır. 1792'de bunu hatırlayan kimse kalmamıştır.

Uyanan dağ

1791 sonbaharının sonlarında Unzen'in batı yamacında hissedilen depremler sıklaşır. Dönemin kaydı Hizen Onsen Saiki'ye göre kasabada günde üç dört sarsıntı hissedilir, yer uğuldar. Bazı kasabalılar bunu bir gezi fırsatı sayar; yanlarına yemek ve içki alıp dağı seyretmeye çıkarlar. Aralık ayında batıdaki Obama'da bir heyelan taş duvarlı bir kulübeyi ezer, içindeki yaşlı karı koca ölür.

10 Şubat 1792'de Fugen tepesinin yakınındaki Jigokuato kraterinden duman ve toprak fışkırır. Yaklaşık 130 yıldır sessiz olan dağ yeniden uyanmıştır. Mart başında lav akmaya başlar ve iki ay boyunca durmaz; Japonya Meteoroloji Ajansı'na göre lav akıntısı kuzeydoğu yamacında 2,7 kilometre ilerler. Hasar yoktur; dağın canlı olduğunu herkes görür, ama tehlikenin nereden geleceğini kimse bilmez.

Nisan sonuna doğru, eski takvimle üçüncü ayın ilk günü, depremler kasabanın altına kayar. Kaynaklar ayakta durmanın zor olduğu, günde 300 kez sallanan bir yerden söz eder. Hizen Onsen Saiki, kasabadaki halkın büyük bir korkuyla evlerini boşaltıp uzak köylere kaçtığını yazar. Beyin çocukları ve samuray aileleri ertesi gün kasabadan çıkarılmaya başlanır. Mayuyama'nın kayalarına taşlar düşer, yer yer toprak yarılır. Mayıs ortasına gelindiğinde sarsıntılar diner. Kusudaira'da yeraltı suyu tuhaf biçimde yükselir; bunu fark edip uzaklaşanlar olur.

Dağın çöktüğü gece

21 Mayıs 1792, eski takvimle dördüncü ayın ilk günü. Bir tanık anlatısı olan Ōtake Jigoku Monogatari, o gün rüzgâr ve yağmur olmadığını, havanın açık ve gökyüzünün masmavi olduğunu kaydeder. Akşam saat sekiz sularında iki şiddetli deprem art arda gelir. Bugünkü hesaplar en büyüğünün büyüklüğünü 6,4 verir; Shimabara'da sarsıntının şiddeti Japon ölçeğinde 6 civarındadır. Kansei 4. Yıl Shimabara Yer Değişimi Kaydı, sesi yüzlerce yıldırımın aynı anda düşmesine, göğün ve yerin yıkılmasına benzetir.

Sarsıntıyla birlikte Mayuyama'nın güney ve doğu yamacı yerinden kopar. Kopan toprak ve kaya kasabanın üzerinden geçerek Ariake Denizi'ne boşalır. Miktarı konusunda araştırmacılar anlaşamaz: en sık verilen rakamlar 340 milyon ve 440 milyon metreküptür. Benzetimlere göre toprak saniyede 43 metre hızla hareket eder ve bütün çöküş yaklaşık üç dakika sürer. Kıyı çizgisi denize doğru 870 metre ilerler.

Koşullar en kötüsüdür. Gece karanlıktır, ay yeni aydır ve gelgit en yüksek dönemindedir; deniz olağandan yaklaşık 1,9 metre yüksektir ve tam kabarmaya bir saat vardır. Kasabanın sokakları ve evleri toprağın altında kalır. Dağın neden çöktüğü bugün de kesin değildir. 1908'de sismolog Fusakichi Ōmori depremin yamacı yıktığını öne sürer; sonraki araştırmacılar yerel heyelan ve dairesel kayma gibi başka açıklamalar getirir. Bir yanardağ patlamasının dağı uçurduğu fikri ise bugün tamamen reddedilmiştir.

Ariake'yi aşan dalga

Denize dökülen toprak büyük bir dalga doğurur. İlk dalga yaklaşık 20 dakikada Ariake Denizi'ni geçer ve yaklaşık 20 kilometre ötedeki Higo eyaletinin, bugünkü Kumamoto'nun kıyısına ve Amakusa adalarına çarpar. Dalga oradan yansıyarak geri döner ve Shimabara kıyısını yeniden vurur. Kaynaklar dalganın iki kıyı arasında birkaç kez gidip geldiğini anlatır.

Japonca Vikipedi'nin derlediği verilere göre dalganın kıyıdaki yüksekliği Shimabara tarafında 6-9, Higo tarafında 4-5 metredir; ama kıyıya vurup karaya tırmandığı yükseklik çok daha fazladır. Kumamoto'nun Kawachi, Shioya ve Chikatsu kıyılarında 15-20 metreye, Misumi'deki Ōtao'da 22,5 metreye ulaşır. Ōtao'da denizden 250 metre içeride, yaklaşık 20 metre yükseklikte duran Tsunami Sınır Taşı, suyun nereye kadar geldiğini gösterir. Shimabara tarafındaki Futsu'da Ōsakibana burnunda 57 metreyi aşan bir yükseklik kaydedilir. İngilizce Vikipedi'de geçen "ilk dalga 100 metreye ulaştı" ifadesi ise okuduğumuz Japon kaynaklarında yer almaz; orada kayıtlı en yüksek değer Ōsakibana'daki 57 metredir.

Karşı kıyıda Tamana bölgesinde denizden toprak kazanmak için set çalışmaları sürmektedir; dalga bu yeni arazide çalışanları ve yaşayanları yakalar. Kumamoto, Uto, Tamana, Arao ve Amakusa'da evler, ambarlar ve hayvanlar sürüklenir.

Rakamların arasında

Ölü sayısı için en sık verilen rakam 15 bindir; NOAA'nın kataloğu 15.030 der. Ama bu toplamın içi kaynağa göre değişir. Japonya Kabinet Ofisi'nin yanardağ uzmanlarının yaptığı bir sunumda Shimabara beyliğinde 9.528, karşı kıyıdaki Higo beyliğinde 4.653 ölü verilir. Wa-Raku dergisinin dönem kayıtlarından aktardığı bir başka sayıma göre Shimabara ve çevresinde 10.139 kişi ölür, 707 kişi yaralanır, 3.347 ev sürüklenip gider. Kumamoto tarafı kendi ölülerini 5.158 olarak sayar. Unzen'in İngilizce ansiklopedi maddesi ise 14.524 rakamını kullanır.

Ölümlerin ne kadarının heyelandan, ne kadarının dalgadan olduğu da tartışmalıdır. İngilizce Vikipedi kabaca üçe böler: 5 bini heyelan, 5 bini karşı kıyıdaki dalga, 5 bini geri dönen dalga. Japonca Vikipedi ise Shimabara'daki yaklaşık 10 bin ölümü de dalgaya bağlar. Hangi bölüşüm doğru olursa olsun, bu olay bugüne kadar Japonya tarihinin en ölümcül yanardağ kaynaklı felaketidir.

Beyin son haftaları

Shimabara Kalesi neredeyse hasarsız kurtulur. Felaketten sonra yazılan Shimabara Taihenki, kalenin yerinin bir zamanlar rüyada gelen bir işaretle seçildiğini, bu sayede kurtulduğunu anlatır. Ama kalenin önündeki kasaba yoktur artık.

Ertesi gün, 22 Mayıs'ta, Bey Matsudaira Tadahiro kaleyi bırakıp kuzeydeki Moriyama köyünde köy muhtarının evine sığınır. Beyliğin yönetimi de daha sonra Mie köyüne taşınır. Karar herkesi memnun etmez: dönemin kayıtlarına göre beyin muhafızlarından bir samuray, kaleden çekilmeyi protesto etmek için kendi karnını yararak ölür.

8 Haziran'da, felaketten on sekiz gün sonra, Tadahiro kasabayı denetlemeye gelir. Kalenin ana kapısının önünden yıkılmış kasabaya bakar ve kayıtlara göre gözyaşlarını tutamaz. Sekiz gün sonra, 16 Haziran 1792'de Moriyama'da 51 yaşında ölür. Resmî kayıtlar ölüm nedenini hastalık olarak verir; ölüm üç haftaya yakın gizlenir. Shimabara Chihenki adlı bir kayıt ise beyin şogunluğun cezasından korkup canına kıydığı söylentisini aktarır. Japon tarihinde "talihsiz bey" diye anılır.

Kıyıya vuranlar

Dalganın sürüklediği cesetler günlerce, haftalarca kıyılara vurur. O sırada Shimabara beyliğinin yönetimindeki Amakusa adalarında köylüler, kıyıya vuran yabancıları kendi imkânlarıyla gömer. Amakusa'daki Ōshima kıyısına yüzden fazla ceset vurur. Ertesi yıl Koyama adlı biri kendi parasıyla oraya bir anma taşı diktirir; taş bugün Wakamiya parkındadır.

Amakusa'daki taşlarda bir ifade sık geçer: "Ryōhi", yani "iki Hi", Hizen'in, yani Shimabara'nın, ve Higo'nun ölüleri. Kumamoto Üniversitesi'nden tarihçi Hiroaki Yasutaka'nın 2019 sergisi, bu ifadenin Shimabara'daki taşlarda hiç görülmediğine dikkat çeker. Shimabara tarafında ölüler "ezilerek" ya da "suya kapılarak" ölmüş diye anılır; Amakusa'da ise kıyıya vuran "boğulmuşlar" için taş dikilir.

Shimabara beyliği de 1793'te, ikinci ayın 28'inde, cesetlerin en çok vurduğu yerlere birbirinin aynı yedi anma taşı diktirir. Yedisi de yarımadanın doğu kıyısında bugün yerindedir.

Denizden doğan toprak

Felaket Shimabara'nın haritasını değiştirir. Denize dökülen kayalar kasabanın önünde irili ufaklı adacıklar oluşturur; bunlara Tsukumojima, "doksan dokuz ada" denir. Kıyıya yığılan toprak üzerinde yeni bir liman ve bir mahalle kurulur: Minato-machi adını alan bu yer 1889'da ayrı bir kasaba olur, 1924'te Shimabara'ya katılır.

Kasabanın içinde, o zaman bir tapınak mezarlığı olan yer çöker ve yeraltı suyuyla dolar. Böylece Shirachi gölü doğar. Başta kuzey-güney yönünde yaklaşık 1 kilometre, doğu-batı yönünde 300-400 metre genişliğindedir. Suyu boşaltmak için açılan Otonashi kanalıyla zamanla küçülür; bugün 200'e 70 metredir ve dibinden günde tahminen 40 bin ton su kaynar.

Neyi değiştirdi

Shimabara, bir yanardağın en büyük tehlikesinin her zaman lav ya da kül olmadığını gösteren en çarpıcı örneklerden biri oldu. Patlamanın kendisi neredeyse hiç kimseyi öldürmedi; ölümler, ayları bulan sarsıntılardan sonra çöken bir yamaçtan ve onun denizde doğurduğu dalgadan geldi. Yanardağların yarattığı heyelan ve tsunami tehlikesi tartışılırken 1792 bugün de ilk anılan olaylardan biridir.

Felaket dönemin insanlarını kayıt tutmaya da yöneltti. Kumamoto Üniversitesi'nin sergisine göre olayı gelecek kuşaklara aktarmak için çok sayıda yazılı kayıt ve resimli harita hazırlandı, ölüler için onlarca anma taşı dikildi. Bunların bir kısmını bey yönetimi, bir kısmını köylüler, bir kısmını rahipler yaptırdı.

Ama hafıza her zaman korumadı. 1990'da Unzen 198 yıl sonra yeniden patladığında birçok kişi dumanı orman yangını sandı. Unzen Felaket Anma Müzesi'nin müdür yardımcısı Shin'ichi Sugimoto, 2013'te Kabinet Ofisi'nin bir programında verdiği konuşmada, deyimi çocukluktan beri duyan Shimabaralıların bile kendilerini bir yanardağın eteğinde yaşıyor saymadığını anlattı. 3 Haziran 1991'de dağdan inen kızgın kül ve gaz akıntısı 43 kişinin ölümüne yol açtı.

Bugün

Mayuyama bugün de Shimabara'nın arkasında yükseliyor; kalenin hendeğinden bakıldığında dağ, şehrin hemen ardında duruyor. Unzen'in en yüksek tepesi artık 1990-1995 patlamalarında yükselen Heisei Shinzan.

Tsukumojima adacıkları Shimabara limanından kalkan feribotlardan görülüyor, kıyıdaki otellerin manzarası. Shirachi gölü, Shimabara Yarımadası UNESCO Küresel Jeoparkı'nın duraklarından biri. Kasabanın sokaklarında 1792 ölüleri için dikilen taşlar yerinde duruyor ve yerel halk hâlâ anma törenleri yapıyor.

Karşı kıyıda da hafıza taşlarda yaşıyor. Tamana'daki Yokoshima'da deniz seviyesinden 9,6 metre yukarıda duran ve dalganın ulaştığı yeri gösteren bir işaret, 2020'de Japonya Coğrafya Kurumu'nun doğal afet anıtları listesine alındı. Misumi'deki Tsunami Sınır Taşı da 230 yılı aşkın süredir aynı yerde duruyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 21 Mayıs 1792 Kyushu kaydı (büyüklük 6,4; toplam ölü 15.030)
• Japonya Meteoroloji Ajansı, Unzen yanardağı tarihî etkinlik kaydı
• Japonya Kabinet Ofisi (bousai.go.jp), Yanardağ Afet Uzmanı Gönderimi raporları, 2013 (Shin'ichi Sugimoto) ve 2015 (Takahito Iwata)
• Hiroaki Yasutaka, Kumamoto Üniversitesi, "Amakusa ve Shimabara Taihen: Shimabara Taihen Higo Meiwaku'nun kayıtları ve hafızası II" sergi kitapçığı, 2019
• Wa-Raku dergisi (intojapanwaraku.com), Shimabara Taihen üzerine iki makale: Hizen Onsen Saiki, Ōtake Jigoku Monogatari, Kansei 4. Yıl Shimabara Chihenki ve Shimabara beyliği günlüğünden aktarmalar
• Kumamoto Nichinichi Shimbun, "Hafızayı aktarmak: Kumamoto'nun doğal afet anıtları" dizisi, 1. bölüm
• Japonya Arazi, Altyapı ve Ulaştırma Bakanlığı, Shimabara Yarımadası Jeoparkı tanıtım metni: Tarih
• Vikipedi (Japonca ve İngilizce): Shimabara Taihen Higo Meiwaku, Unzen, Matsudaira Tadahiro, Shirachi gölü, Tsukumojima, Minato-machi, Shimabara Kalesi (başlangıç kaynağı)