1854 Ansei Depremleri: 32 Saat Arayla İki Tsunami ve Yanan Saman Yığınları

Aralık 1854. Japonya hâlâ şogunluğun elinde, kapılarını dünyaya yeni yeni aralıyor. İzu Yarımadası'ndaki Şimoda limanında bir Rus fırkateyni demirli; amiral, Japon elçileriyle masada. Güney kıyısının açığında, Nankai Çukuru boyunca birikmiş gerilim iki kez boşalacak: önce 23 Aralık sabahı doğuda, sonra yaklaşık 32 saat sonra batıda. İki büyük deprem, iki tsunami ve bir gece karanlığında yakılan saman yığınları.

Depremden önce

Japonya'nın güney kıyısı, Filipin Denizi levhasının Avrasya levhasının altına daldığı Nankai Çukuru'na paralel uzanır. Bu levha sınırı yüzyıllardır dev depremler üretir ve bu depremler çoğu zaman ikişer ikişer gelir: önce kuzeydoğu parçası kırılır, kısa bir süre sonra güneybatı parçası. Son büyük kırılma 1707'deki Hōei depremidir; kıyı köylerinin bir kısmı o tsunaminin anısını hâlâ taşır.

Eski kayıtlarda bazı işaretler de vardır. Önceki yıllarda Japonya'nın içlerinde orta büyüklükte depremler birbirini izler; 1854 yazında Iga-Ueno'da büyük bir deprem olur. Bazı köylerde günler öncesinden gürültüler duyulduğu yazılır. Öte yandan Nagoya ve İse'de tutulan günlüklerde, büyük depremden önceki yıllarda hissedilen sarsıntıların sayısı azalır.

Ülke siyasi bir sarsıntının ortasındadır. 1853'te Amerikalı Komodor Perry'nin "kara gemileri" gelmiş, 1854 başında Kanagawa Antlaşması imzalanmıştır. Rusya da geri kalmak istemez. Koramiral Yevfimiy Putyatin, 52 toplu Diana fırkateyniyle 22 Kasım 1854'te Şimoda'ya demir atar. Kırım Savaşı sürmektedir; İngiliz donanması Putyatin'in gemilerini aramaktadır. Japon temsilciler Kawaji Toşiakira ve Tsutsui Masanori ile görüşmeler 22 Aralık'ta başlar.

Batıda, Kii Yarımadası'ndaki Hiro köyünde (bugünkü Wakayama'nın Hirogawa kasabası) Hamaguçi Goryō yaşar. Soya sosu üreten köklü bir tüccar ailesindendir; iki yıl önce köyde gençler için bir okul açmıştır ve 1854'te ailenin başına geçmiştir. Japonca kaynaklara göre 35 yaşındadır.

23 Aralık sabahı: Tōkai

Takvimde Kaei 7. yılın 11. ayının 4. günüdür. Şimoda'dan Sunpu'ya kadar pek çok yerde sabah açık, rüzgârsız ve bulutsuzdur. Saat 9 ile 10 arasında yer sarsılmaya başlar. Diana'nın seyir kaydı sarsıntıyı 9.15'te, iki üç dakika süren aşağıdan itme gibi bir hareket olarak not eder. Kuzey Amerika kıyısındaki gelgit kayıtlarından yapılan hesaplar başlangıcı yaklaşık 9.30'a koyar; NOAA kataloğu ise 9.46'ya karşılık gelen bir saat verir. Büyüklüğü 8,4 civarında tahmin edilir.

Numazu'daki samuraylar, sarsıntının önce hafif başladığını, birkaç tütün içimi süresi sonra öyle şiddetlendiğini anlatır ki yere yüzüstü yatanlar bile havaya kalkacak gibi olur. Tōkaidō yolu üzerindeki konak kasabaları birer birer çöker: Mişima'da tek ev ayakta kalmaz, Kakegawa kalesinin burcu yıkılır, kasaba çıkan yangınla büyük ölçüde yanar. Sunpu kalesinin kapıları ve kuleleri devrilir. Toprak sıvılaşır; tarlalardan çamurlu su fışkırır. Bir dağ yamacı kayıp Fuji Nehri'ni tıkar, nehir bir süre yürüyerek geçilir hâle gelir.

Şimoda'da dalgalar

Tsunami, Boso Yarımadası'ndan Tosa'ya kadar bütün kıyıyı vurur. Şimoda'ya varış süresi kaynaklarda farklıdır: Diana'nın kayıtlarına göre sarsıntıdan 15-20 dakika sonra, İngilizce kaynaklara göre yaklaşık bir saat sonra. Dalgalar öğleden sonraya kadar defalarca gelir; Rus kaydına göre en büyüğü ikinci dalgadır ve 5-6 metreye ulaşır. Kaynaklarda dalga sayısı yedi sekiz ile dokuz arasında değişir.

Limanda dev bir girdap oluşur. Diana demir yerinde dönüp durur; İngilizce kaynaklar 42 tur attığını yazar. Gemi su alır, dümenini kaybeder. Kasabada tablo ağırdır: Japon kayıtlarına göre 841 ev sulara kapılır, yalnızca 4 ev hasarsız kalır, 99 kişi boğulur. İngilizce kaynaklar 840 ev ve 122 ölü rakamını verir.

Rus denizcileri bu karmaşada kıyıya da yardım eder. Putyatin'in, sulara kapılanları kurtarmaya ve yaralıları tedavi etmeye çalıştığı aktarılır; kaynaklara göre o güne kadar Ruslara kuşkuyla bakan Japonların bakışı bu olaydan sonra değişmeye başlar.

Şimoda, müzakerelerin sürdüğü yer olduğundan şogunluk hızlı davranır. Depremden altı gün sonra kasabaya 1.500 koku pirinç ve 3.000 ryō altın ulaşır. Sulara kapılan her eve, su basan her eve ve her ölü için belirli bir yardım parası dağıtılır.

Kıyı boyunca

Suruga Körfezi'nin batı kıyısındaki İruma köyü tamamen yıkılır. Burada dalga 13 ila 16,5 metreye tırmanır; V biçimli körfezin dalgayı büyüttüğü düşünülür. Geride yaklaşık 10 metre yüksekliğinde bir kum tepesi kalır; köy sonradan bu tepenin üzerine yeniden kurulur.

İse ve Kii kıyılarında yalnız Kişū beyliğinin topraklarında iki günlük tsunamilerde 699 kişi boğulur. Buna karşılık Hamana Gölü'nün ağzındaki Maisaka'da evler yıkılır ama kimse ölmez; araştırmacılar bunu 1707 tsunamisinin anısının yaşatılmasına bağlar.

Hiro köyünde Hamaguçi Goryō, kendi notlarına göre sarsıntıdan sonra kıyıda tuhaf su hareketleri ve kara dalgalar görür. Büyük depremden sonra deniz kabarır düşüncesiyle köylüleri tepedeki Hiro Hachiman Tapınağı'na çıkarır. Ertesi gün deniz durulunca halk evlerine döner.

32 saat sonra: Nankai

24 Aralık öğleden sonra iki köylü Hamaguçi'ye gelip kuyulardaki suyun tuhaf biçimde çekildiğini söyler. Saat 16.20 civarında, ikinci büyük deprem Kii Yarımadası ile Şikoku açıklarında patlar. Büyüklüğü yine 8,4 olarak tahmin edilir; kırılan bölge yaklaşık 400 kilometre boyundadır. Hamaguçi notlarında bu sarsıntının şiddetinin önceki günle kıyaslanamayacağını, kiremitlerin uçtuğunu, duvarların çöktüğünü, göğü toz bulutunun kapladığını yazar.

Tosa'da hava ılık ve açıktır; Koçi kalesinin altındaki kumlukta bir sumo gösterisi vardır, kalabalık deprem anında büyük bir panik yaşar. Kış ortasının akşam saatidir, evlerde yemek pişmektedir. Koçi, Nakamura ve Sukumo'da büyük yangınlar çıkar. Koçi'nin aşağı mahallelerinde 16 yerde başlayan yangını kuzey rüzgârı yayar, ardından tsunami gelir. Tosa'daki ilk dalga saat 17 civarında ulaşır. Dalga yüksekliği Kuşimoto'da 15, Kure'de 16,1 metreye çıkar. Beylik, Tosa'daki ölü sayısını 372 olarak bildirir.

Osaka'da dalgalar depremden iki saat sonra nehir ağızlarından içeri girer. Nehirlerde demirli yüzlerce büyük yük gemisini sürükleyip köprüleri yıkar. Gemilere sığınanlar ölür; bugün Taişō Köprüsü yakınındaki bir taş yazıt yaklaşık 350 kişinin öldüğünü, aynı hatanın 1707'de de yapıldığını hatırlatır ve depremde gemiyle kaçılmamasını öğütler.

Önceki günün deneyimi bazı yerlerde can kurtarır: Kii ve Awa kıyılarında halk, bir gün önceki sarsıntı ve dalgayı yaşadığı için daha güçlü ikinci tsunamiye hazırlıklıdır. Pek çok kişi zaten kıyıdan çekilmiştir.

Hiro'da yanan saman yığınları

Hamaguçi köyü dolaşırken güneybatıdan art arda top atışını andıran sesler duyar. Kıyıya inince henüz bir şey görünmez; ama çok geçmeden dalganın evlere vurduğu haberi gelir. Dalga Hiro Nehri'nden yukarı yürür, evler yıkılıp sürüklenir. Hamaguçi kendisi de beline kadar suya gömülür, güçlükle bir tepeye tutunur.

Tapınağa çıktığında anne, baba, çocuk arayan çığlıklar duyar. Hava kararmıştır. On kadar genç adamla meşale yakıp aşağı inmeye çalışırlar, ama yollar sürüklenen kerestelerle tıkalıdır. Bunun üzerine tarlalardaki, harmanı bitmiş on kadar saman yığınını tutuşturur. Alevler, karanlıkta kalanlara güvenli yolu gösterir; notlarına göre bu ışıkla kurtulanlar az değildir. Kısa süre sonra en büyük dalga gelir ve yanan yığınların bir kısmını sürükler.

Japonca kaynaklara göre Hiro'da 30 kişi ölür; köylülerin yüzde 90'dan fazlası kurtulur. Olay, sonradan anlatıldığı biçimiyle biraz farklıdır: Lafcadio Hearn 1897'de yayımlanan "A Living God" öyküsünde yaşlı bir köy reisinin, denizin çekildiğini görüp tsunamiyi önceden sezdiğini ve hasat edilmiş pirinç demetlerini yakarak köylüyü tepeye topladığını anlatır. Gerçekte yakılan, harmandan kalmış samandır; ateş dalgadan önce değil, dalga geldikten sonra kaçanlara yol göstermek için yakılmıştır.

Diana'nın sonu

Hasarlı Diana'yı onarmak için Rus denizciler, İzu'nun batı kıyısındaki Heda limanına gitmeye karar verir. Geçici dümenle yola çıkan gemi şiddetli batı rüzgârına yakalanır, 15 Ocak 1855 akşamı Tago no Ura açıklarında karaya oturur. Balıkçı tekneleriyle çekilmeye çalışılırken 19 Ocak'ta batar.

Rus heyeti Japonya'da mahsur kalır. Kurtarılan eşyalar arasında bir denizcilik dergisinde yayımlanmış küçük bir yelkenli çizimi vardır. Rus denizciler ve Japon marangozlar Heda'da birlikte, bu çizime göre yeni bir gemi yapar. Bu arada müzakereler sürer ve 7 Şubat 1855'te Şimoda'daki Çōraku-ji tapınağında Japon-Rus dostluk antlaşması imzalanır; Kuril Adaları'ndaki sınır Etorofu ile Urup arasından çizilir.

Heda adı verilen yelkenli 14 Nisan'da suya indirilir; Putyatin onunla Rusya'ya döner. Mürettebatın geri kalanı kiralık gemilerle yola çıkar; bunlardan 284 kişiyi taşıyan biri Sahalin yakınlarında İngilizlerin eline geçer.

Sayılar

İki depremin kaybını ayırmak zordur; Kansai bölgesinde iki sarsıntının yıkımı iç içe geçmiştir. Eski bir derleme Tōkai depremi için yaklaşık 600 ölü verir; Japonca kaynaklar bunun depremin büyüklüğüne göre çok düşük olduğunu, gerçek sayının 2.000-3.000 arasında olabileceğini yazar. NOAA kataloğu Tōkai için toplam 1.000 ölü kaydeder.

Nankai depremi için yaygın kabul gören rakam yaklaşık 3.000 ölü, 20 bin yıkık, 40 bin ağır hasarlı, 6 bin yanmış ve 15 bin sulara kapılmış evdir. NOAA'nın 1971 numaralı kaydı da 3.000 ölü verir ve kayıpların çoğunun tsunamiden olduğunu belirtir. İki depremin toplamı için 10 binin üzerinde ölüden söz eden kaynaklar da vardır; bu rakamın dayanağı açık değildir ve dikkatle okunmalıdır.

Felaket burada da bitmez. 26 Aralık'ta Hōyo Boğazı'nda 7,4 büyüklüğünde ayrı bir deprem Kyūşū ile Şikoku'yu sarsar. Tosa'daki Usa kasabasında bir tapınağın rahibi Inoue Seişō, sonraki dokuz yıl boyunca 2.979 artçı sarsıntıyı günlüğüne tek tek yazar. Dōgo kaplıcasının suyu 106 gün akmaz.

Hiro seddi

Tsunamiden sonra Hamaguçi yıkılan köprüyü onartır, ardından daha büyük bir işe girişir: köyü koruyacak bir deniz seddi. İnşaat yaklaşık dört yıl sürer; maliyeti 4.665 ryō'dur (İngilizce kaynaklarda 4.667) ve tamamını Hamaguçi kendi cebinden öder. Set, kaynaklara göre 600 ila 652 metre uzunluğundadır. İşin bir amacı da her şeyini kaybeden köylülere iş vermek, köyün dağılmasını önlemektir. Hamaguçi'nin, seddin halka yüz kuşak boyu huzur getirmesini dilediği aktarılır.

Sed, 88 yıl sonra, 1946 Nankai depreminin tsunamisinde Hiro'nun merkezini korur. Hamaguçi sonraki yıllarda beylikte maliye görevine getirilir, Meiji döneminde Wakayama'nın ilk il meclisi başkanı olur; 1885'te çıktığı dünya gezisinde New York'ta ölür.

Neyi değiştirdi

Depremler, bir önceki yılın kara gemileri ve imparatorluk sarayındaki yangınla birlikte takvimin değişmesine yol açar: Kaei dönemi sona erer, yeni dönemin adı Ansei olur. Bu yüzden depremler tarihe "Ansei depremleri" diye geçer; ertesi yıl Edo'yu vuran depremle birlikte "üç büyük Ansei depremi" olarak anılır. Halk arasında depremlerin yer altındaki dev bir yayın balığının çırpınmasından olduğuna inanılır; yayın balığı resimli baskılar çok tutulur.

Heda'da birlikte yapılan gemi, Japon gemi ustalarına Batı tipi gemi yapımını öğretir; şogunluk aynı modelden altı gemi daha sipariş eder. Şimoda Antlaşması'nın Kuril sınırı bugün de Japonya'nın ada anlaşmazlığında başvurduğu metinlerden biridir.

Hiro'nun hikâyesi ise Japon çocuklarının belleğine girer. Öğretmen Nakai Tsunezō, Hearn'in öyküsünü çocuklar için yeniden yazar; "Inamura no Hi" (Pirinç demetlerinin ateşi) adıyla 1937'den 1947'ye kadar ilkokul okuma kitabında yer alır. Bilim açısından da 1854, Nankai Çukuru'nun parça parça ve art arda kırılabildiğini gösteren en iyi belgelenmiş örnektir; 1944 ve 1946 depremleri aynı düzeni tekrarlar.

Bugün

Hirogawa'da her kasım "Tsunami Festivali" düzenlenir; Hamaguçi'nin seddi ve ona minnet anıtı hâlâ ayaktadır. 2004 Hint Okyanusu tsunamisinden sonra hikâye yeniden gündeme gelir. 2015'te Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, Hiro'da saman yığınlarının yakıldığı 5 Kasım'ı (eski takvimle 11. ayın 5. günü) Dünya Tsunami Farkındalık Günü ilan eder.

Diana'nın iki çapasından biri Heda'daki gemicilik müzesinde, diğeri Fuji kentinde Putyatin heykelinin yanında sergileniyor. Geminin enkazı ise hiç bulunamadı. Suruga Körfezi açığındaki Tōkai bölümü 1854'ten beri büyük bir depremle kırılmadı; Japonya bu bölgeyi bir sonraki büyük deprem için yakından izliyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1971 (Nankaido, 24 Aralık 1854) ve kayıt 1969 (Enshunada, 23 Aralık 1854)
• Hamaguçi Goryō'nun el yazısı notları (Hamaguchi Goryō Shuki), Japonca Vikipedi "Inamura no Hi" ve "Ansei Nankai depremi" maddelerinde aktarıldığı biçimiyle
• Diana fırkateyninin kayıtları ve "Shimoda Nikki", Japonca Vikipedi "Ansei Tōkai depremi" maddesinde aktarıldığı biçimiyle
• Lafcadio Hearn, "A Living God", Gleanings in Buddha-Fields (1897)
• Vikipedi (İngilizce, Japonca, Rusça): 1854 Tōkai earthquake, 1854 Nankai earthquake, Ansei great earthquakes, Hamaguchi Goryō, The Fire of Rice Sheaves, Treaty of Shimoda, Yevfimiy Putyatin, Diana fırkateyni (başlangıç kaynağı)