1707 Hōei Depremi: Nankai Çukurunun Baştan Sona Kırıldığı Gün ve Fuji'nin Son Patlaması

28 Ekim 1707, öğleden sonra. Japonya'nın güneyinde, Tosa kıyısında hava sonbahara göre alışılmadık derecede sıcak, gökte tek bulut yok. Saat ikiye doğru güneydoğudan bir uğultu geliyor ve yer sallanmaya başlıyor. Pasifik'in dibinde Nankai çukuru, bilinen tarihte bir tek bu depremde baştan sona kırılıyor. Önce evler yıkılıyor, ardından dalgalar geliyor. 49 gün sonra Fuji Dağı'nın yamacı yarılacak ve Edo'ya kül yağacak.

Depremden önce

1707'de Japonya, Tokugawa şogunluğunun yönetimindedir. Şogun Tokugawa Tsunayoshi'dir; Edo, Osaka ve Kyoto gibi büyük şehirlerde Genroku kültürü denen kentli bir sanat ve ticaret hayatı gelişmiştir. Ülke yaklaşık bir asırdır savaş görmemiştir.

Ama yer rahat değildir. Dört yıl önce, 31 Aralık 1703'te Edo'nun güneyindeki Sagami çukurunda büyüklüğü 8,1-8,2 olarak tahmin edilen Genroku depremi olmuştur. Bu felaketin ardından dönemin adı bile değiştirilmiş, yeni çağa "Hōei" denmiştir. 1707 depremi de bu yüzden Hōei depremi olarak anılır.

Honşu'nun güney kıyısı boyunca, denizin altında Nankai çukuru uzanır. Burada Filipin Denizi levhası, Avrasya levhasının altına dalar. Çukur beş parçaya ayrılır ve bu parçalar bazen tek tek, bazen birlikte kırılır. Son 1.300 yılda kıyılarda pek çok büyük deprem ve dalga yaşanmıştır.

Depremden önce bazı işaretler kayda geçer. Nagoya'da Owari beyliğinin memuru Asahi Bunzaemon'un tuttuğu günlük, Ōmu Rōchūki, eylül sonundaki birkaç sarsıntıyı ve depremden bir gün önce gökte görülen bir ışığı yazar. Kōchi'de de eylül ayında iki küçük sarsıntı not edilir.

Öğleden sonra ikide

Japon takvimiyle Hōei'nin dördüncü yılı, onuncu ayın dördüncü günü, saat ikiye doğru deprem başlar. Bugünkü kataloglar saati 13.45 civarında verir. Tosa'da tutulan Manpenki kaydına göre o sabah hiç rüzgâr yoktur, hava yaz ortası kadar sıcaktır. Güneydoğudan büyük bir gürültü gelir, sonra toprak yarılır, sular fışkırır, dağlar kayar; evler satranç taşları gibi birbiri ardına devrilir.

Sarsıntının ne kadar sürdüğü yere göre farklı anlatılır. Tosa'daki Sakawa köyünden gelen bir kayıt iki dakikayı aşan bir süre verir, Kyoto'daki bir saray soylusunun günlüğü yaklaşık on dakikadan söz eder. Bazı kayıtlar yarım saat, hatta iki saat yazar. Tarihçiler bu uzun sürelerin ana sarsıntıyla birlikte hemen ardından gelen artçıları da içerdiğini düşünür.

Nagoya'da Asahi Bunzaemon akşam yemeğindedir; günlüğüne sarsıntının kuzeydoğudan uğuldayarak geldiğini, bahçeye atladığında sallantının iki katına çıktığını ve yürümenin imkânsız olduğunu yazar. Nagoya kalesinin üçüncü avlusunda yangın çıkar, samuray konaklarının duvarlarının büyük kısmı yıkılır.

Yıkım Suruga'dan Tosa'ya kadar uzanır. Tōkaidō yolu üzerindeki Fukuroi konak kasabasında ayakta ev kalmaz. Osaka'da şehrin kanal boyundaki mahallelerinde evler çöker. Kyoto'da Tō-ji tapınağının beş katlı pagodasının tepe süsü düşer. Shizuoka'nın dağlarında Ōya heyelanı kopar; yaklaşık 120 milyon metreküp toprak ve kaya, Japonya'nın en büyük üç heyelanından birini oluşturur.

Yer, bir yanda yükselir, öbür yanda çöker. Muroto Burnu iki metreden fazla yükselir. Kōchi şehrinin çevresi ise çöker; deniz suyu şehre girer ve günlerce çekilmez.

Kıyıya gelen dalgalar

Asıl ölümü getiren tsunamidir. Dalgalar Bōsō yarımadasından Kyushu'nun güneyine kadar bütün Pasifik kıyısını, ayrıca Ise Körfezi'ni, Seto İç Denizi'ni ve Osaka Körfezi'ni vurur. Kii yarımadasında 5 ila 17 metre, Tosa'da 5 ila 26 metre yüksekliğe ulaştığı tahmin edilir.

Pek çok yerde deniz önce çekilir. Owase yakınındaki Kata'da anlatılana göre sarsıntı durduktan sonra bir tencere pilav pişecek kadar zaman geçer; kuyular kurur, deniz açıktaki küçük adaya kadar geri çekilir, sonra dalga gelir. Owase'de depremden bir saat sonra gelen dalga 1.000 kişiyi alıp götürür.

Tosa'da dalgalar aynı gün öğleden sonradan ertesi sabaha kadar on bir kez gelir; en yükseği üçüncüsüdür. Susaki'de 331 kişi boğulur. Kure'de su, dağ eteğinde 25,7 metre yüksekliğe kadar çıkar; köyün tapınağı sürüklenir ve yaklaşık 200 kişi ölür. Tosa'nın batısındaki kayıtlarda bir ifade tekrar tekrar geçer: "köy yok oldu".

Doğuda, İzu yarımadasındaki Shimoda'da 925 evden 857'si dalgayla gider. Hamana Gölü'nü denizden ayıran kara parçası yarılır; Tōkaidō'nun önemli geçiş noktası Arai'deki karakol üç kez suyla dolar. Kii yarımadasındaki Hiro köyünde 850 ev yok olur, 192 kişi ölür. Dalganın Kore'deki Jeju adasına ve Çin kıyılarına kadar ulaştığına dair kayıtlar vardır.

Osaka'nın kanalları

Osaka, denizden içeriye giren nehir ağızları ve kanallarla örülü bir ticaret şehridir. Depremden yaklaşık iki saat sonra dalga Aji ve Kizu nehirlerinin ağızlarından şehre girer. Limanda demirli gemiler suyla birlikte yukarı sürüklenir ve köprülere çarpar; en ağır yıkım Dōtonbori kanalındadır. Eşyalarını teknelere yükleyip suyla kaçmaya çalışanlar ve köprülerin üzerinde duranlar suya düşer.

Osaka'da kaç kişinin öldüğü bugün de tartışmalıdır. Bir kayıt 7 binden fazla boğulandan söz eder, bir başkası toplam 12 bin, bir diğeri 15.620 ölü yazar. Bir Owari samurayının şogunluğun raporundan kopyaladığı düşünülen kayıtta 5.351 kişinin enkaz altında, 16.371 kişinin suda öldüğü yazılıdır. Buna karşılık bir kaynak, Osaka'nın üç bölgesinden birinde 540 ölü sayar; bazı tarihçiler bütün şehir için bunun beş katı civarında bir rakamın daha gerçekçi olduğunu savunur.

Tanezaki'deki çocuk

Kōchi'nin girişindeki Urado Körfezi'nde Tanezaki köyü, denize açık ince bir kum dilinin üzerindedir. Burada dalganın 23 metreye ulaştığı, ağaç bile bırakmadığı ve yaklaşık 700 kişinin boğulduğu yazılır. Bazı araştırmacılar bu yüksekliğin tam olarak Tanezaki'ye ait olmayabileceğini, kaydı tutan kişinin duyduğu en yüksek dalgayı yazmış olabileceğini belirtir.

O gün Tanezaki'de dokuz yaşında bir çocuk vardır: Tosa beyliğinin samurayı olacak Kashiwai Sadaaki. Yıllar sonra çocukluk hatırasını yazıya döker. Ailesiyle birlikte kaçarken isle kararmış gibi kapkara bir dalganın onları yakaladığını anlatır. Annesini ve kardeşlerini kaybeder; babası Sadachika'yla birlikte güçlükle kurtulur.

Ertesi sabah

Depremden yaklaşık 16 saat sonra, 29 Ekim sabahı saat altıda, bu kez Fuji Dağı'nın eteğindeki Fujinomiya yakınında büyüklüğü 7 olarak tahmin edilen ikinci bir deprem olur. Edo'da, Toyama'da ve Nagoya'da güçlü hissedilir. Murayama Sengen tapınağının arazisindeki bütün evler yıkılır. Bu yüzden Tōkaidō boyundaki bazı kasabaların hasar raporlarında iki deprem birbirinden ayrılamaz.

Deprem, şogunluk merkezine adım adım ulaşan raporlarla anlaşılır. Sekiz gün sonra Edo, Tōkaidō boyundaki konak kasabalarının hasarını görmek için iki müfettiş gönderir. Maliye sorumlusu Ogiwara Shigehide deprem işlerine bakmakla görevlendirilir. Yoshiwara ile Yui arasındaki kasabaların onarımı Matsushiro beyliğine, Sanada ailesine yüklenir; masrafın tamamını beylik öder, ama köylüler yardımın şogunluktan geldiğini düşünür.

Tosa beyliği kasım ortasında raporunu gönderir: 11.170 ev suyla gitmiş, 4.866 ev yıkılmış, 1.844 kişi ölmüştür. Tosa beyi ve birkaç bey, bir yıl boyunca Edo'ya zorunlu yolculuktan muaf tutulur. Şogunluk 20 Kasım'da fiyat artışını önlemek için stokçuluğu yasaklar. Susaki'de beylik, bir ay boyunca erkeklere üç, kadınlara iki ölçek pirinç yardımı verir ve yok olan mahalleyi dağ eteğine taşır.

Artçılar aylarca sürer. Tosa'da altı ay sonra bile günde birkaç sarsıntı hissedilir; kayıtlar artçıların ancak 1715 civarında durulduğunu yazar.

Kırk dokuz gün sonra

Aralık başında Fuji'nin eteğinde yer uğuldamaya başlar. 15 Aralık gecesi dağın çevresinde onlarca sarsıntı olur. 16 Aralık sabahı saat ona doğru Fuji'nin güneydoğu yamacından beyaz bir bulut yükselir ve hızla büyür. Bu, Fuji'nin bugüne kadarki son patlamasıdır.

Dağın doğusuna kızgın pomza yağar, evleri yakar, tarlaları gömer. Akşam olunca duman sütununun içinde ateş ve şimşekler görülür. Yaklaşık 100 kilometre uzaktaki Edo'da, alim Arai Hakuseki anılarında o günü anlatır: öğle vakti gök gürler, dışarı çıktığında kar yağıyor sanır, ama yağan beyaz küldür; güneybatıda kara bulutlar ve şimşekler vardır. Gündüz ortasında şehirde mum yakmak gerekir. Akşama doğru külün rengi beyazdan siyaha döner.

Patlama yaklaşık iki hafta sürer. Japonca kaynaklar 31 Aralık 1707'de sona erdiğini yazar; İngilizce bazı kaynaklar bitişi Şubat 1708'e kadar uzatır. Dağın yamacında üç yeni krater açılır; bugün Hōei Dağı denen tümsek bu patlamadan kalır. Lav akmaz, ama çıkan kül ve cüruf muazzamdır. Edo'da biriken kül, rüzgârla tekrar tekrar havalanır; şehirde öksürük salgını olur.

Bilim insanları depremle patlama arasındaki bağı bugün de tartışır. Yaygın görüşe göre büyük deprem, Fuji'nin altındaki magma odasında gerilimi değiştirmiş ve magmanın yükselmesini kolaylaştırmıştır.

Kül altındaki köyler

En ağır darbeyi bugünkü Gotemba ve Oyama çevresindeki köyler alır. Buralarda pomza ve cüruf yer yer üç metreye kadar birikir. Evler yıkılır ya da yanar, tarlalar ve sulama kanalları gömülür, kıtlık başlar. Bölgenin sahibi Odawara beyliği bu yükü taşıyamayacağını anlayıp şogunluktan yardım ister; bölge geçici olarak şogunluğa bağlanır.

Kurtarma işinin başına Kantō bölgesinin yöneticisi Ina Tadanobu getirilir. Ina, Sakawa nehrinin külden temizlenmesi ve setlerin onarılmasıyla uğraşır; işi kaybeden köylüleri bu işlerde çalıştırarak geçimlerini sağlamaya çalışır. 1712'de, iş yarıda kalmışken ölür. Bölgede, onun izinsiz olarak şogunluğun pirinç ambarını açıp açlara dağıttığı ve bu yüzden kendini öldürmeye zorlandığı anlatılır; ama bunu doğrulayan bir kayıt yoktur. Kurtulan köylüler sonradan onun adına bir tapınak kurar.

Şubat 1708'de şogunluk, Japon tarihinde ilk kez bütün ülkeye bir vergi koyar: her 100 koku pirinç gelirine iki ryō altın. Arai Hakuseki'ye göre toplanan 400 bin ryōnun yalnızca 160 bini kül bölgesine harcanır, gerisi şogunluğun kasasına gider. Başka bir kayıt ise yardıma harcanan miktarı çok daha düşük gösterir.

Felaket bitmez. Köylüler tarlalarından küreklediği külü yığınlar hâlinde dökerler; yağmurlar bu yığınları nehirlere taşır. Ağustos 1708'deki sağanakta Sakawa nehrinin seti yıkılır ve Ashigara ovası çamurla kaplanır. Bu taşkınlar yaklaşık yüz yıl tekrarlanır. Odawara'nın pirinç hasadının eski düzeyine dönmesi 90 yıl kadar sürer.

Kaç kişi öldü

Depremin bilançosu kesin değildir. Beyliklerin şogunluğa gönderdiği raporların toplamı 5 bin kadar ölü, yaklaşık 18 bin suyla giden ev, 59 bin yıkık ev ve 3.900 kayıp gemi verir. NOAA kataloğu da 5 bin ölü ve 59 bin yıkık ev kaydeder. Ama raporlar erken tarihlidir ve Osaka'daki ölülerin bir kısmını içermez; Japon tarihçilerin bir kısmı toplamın en az 20 bin olduğunu düşünür. Uluslararası kaynaklarda verilen aralık 4.900 ile 21 bin arasındadır.

Büyüklük de belirsizdir. NOAA 8,4 verir, yaygın kabul gören moment büyüklüğü 8,7'dir. Japon araştırmacıların hesapları 8,4 ile 9,3 arasında değişir. Kırılmanın 600 ile 700 kilometre arasında olduğu düşünülür; 2011 Tōhoku depremine kadar Japonya'nın bilinen en büyük depremi budur.

Neyi değiştirdi

Deprem, tsunami ve patlama üst üste geldiğinde şogunluğun kasası zaten zayıftır. Maliye sorumlusu Ogiwara, açığı kapatmak için paranın içindeki gümüş oranını düşürmeyi önerir; Arai Hakuseki buna karşı çıkar. Yine de değeri düşürülmüş paralar basılır, fiyatlar yükselir. Kii yarımadasındaki Kishū beyliği de büyük yıkım yaşamıştır; beyliğin başındaki Tokugawa Yoshimune sıkı bir tasarruf politikası uygular ve sonradan şogun olduğunda benzer reformları bütün ülkeye yayar.

Deprem kıyı yerleşimlerini de değiştirir. Arai'deki karakol ve kasaba daha yükseğe taşınır, Shirasuka kasabası tepeye çıkar. Ama bazı dersler unutulur. Osaka'da 1854 Ansei depreminden sonra dikilen bir taş yazıt, insanların yine teknelere kaçtığını ve 1707'nin dersinin hatırlanmadığını anlatır.

Bilim için 1707, Nankai çukurunun bütün parçalarının aynı anda kırılabileceğini gösteren tek tarihî örnektir. Muroto Burnu'nun 1707, 1854 ve 1946 depremlerinde ne kadar yükseldiği, bugün bir sonraki depremin zamanını tahmin etmekte kullanılan verilerin temelidir.

Bugün

Kōchi'den Mie'ye kadar kıyılarda 1707 dalgasını anlatan taşlar duruyor; Susaki'deki anıt, dalganın bir gölete taşıdığı ölüleri anlatıyor. Japonya'nın deprem araştırma kurulu, Eylül 2025'te yayımladığı değerlendirmede önümüzdeki 30 yıl içinde büyük bir Nankai depremi olasılığını, kullanılan modele göre yüzde 60-90 ve üzeri ya da yüzde 20-50 olarak verdi. Fuji'nin güneydoğu yamacında Hōei krateri, yürüyüş yollarıyla ziyaret edilebiliyor. Afet planlarında Fuji'nin bir sonraki patlaması için örnek alınan senaryo, 1707'de Edo'ya kül yağdıran patlama.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1178 (Japan: Nankaido, 28 Ekim 1707)
• Vikipedi (Japonca), 宝永地震 (Hōei depremi): Manpenki, Ōmu Rōchūki, Kashiwai-shi Nangyōroku, Tosa beyliği raporu ve diğer dönem kayıtlarından aktarımlar
• Vikipedi (Japonca), 宝永大噴火 (Hōei patlaması): Arai Hakuseki, Oritaku Shiba no Ki aktarımları
• Vikipedi (Japonca), 伊奈忠順 (Ina Tadanobu) ve 大谷崩 (Ōya heyelanı)
• Vikipedi (Japonca), 南海トラフ巨大地震: Deprem Araştırma Kurulu'nun Eylül 2025 olasılık değerlendirmesi
• Vikipedi (İngilizce), 1707 Hōei earthquake ve Hōei eruption (başlangıç kaynağı)