1771 Yaeyama Depremi: Meiwa Tsunamisi ve Kıyıya Fırlatılan Kayalar

24 Nisan 1771 sabahı, saat sekiz sularında. Ryukyu Krallığı'nın en güneydeki adalarında, Yaeyama ve Miyako'da yer sallanıyor. Sarsıntı hafif; evler ayakta kalıyor. Sonra deniz çekiliyor, resif kurumaya başlıyor. Birkaç dakika sonra gelen dalgalar İşigaki Adası'nın doğu kıyısındaki köyleri yerinden söküyor, kıyıya yüzlerce tonluk mercan kayaları bırakıyor. On bin kişiden fazlası ölüyor. Hayatta kalanları ise önlerindeki on yıllarda açlık ve salgın bekliyor.

Depremden önce

1771'de Yaeyama ve Miyako adaları, başkenti Okinawa'daki Şuri olan Ryukyu Krallığı'na bağlıdır. Tahtta Kral Sho Boku oturur. Krallık resmî yazışmalarında Çin takvimini kullanır; o yıl Çin imparatoru Qianlong'un 36. yılıdır. Japonya'da ise Meiwa döneminin sekizinci yılıdır. Felaketin bugün yaygın olarak bilinen "Meiwa tsunamisi" adı buradan gelir.

Krallık 1609'dan beri Japonya'daki Satsuma beyliğinin denetimindedir. Miyako ve İşigaki'de 15-50 yaş arasındaki kadın ve erkeklerden ağır bir baş vergisi alınır. Bu vergi 1903'e kadar sürecektir. İşigaki'deki yönetim merkezi Kuramoto, vergi pirincini, köylülerin dokuduğu resmî kumaşları ve gemi yüklerini kayıt altında tutar. Yaeyama'nın nüfusu 30 bine yakındır.

Adalar felaketten önce de zor günler geçirmektedir. Kuramoto'nun Şuri'ye yazdığı mektuplara göre önceki yılın kışından beri kuraklık vardır. Yağmurla sulanan tarlalar kurumuş, tatlı patatesi ve yabani yam kökünü böcekler yemiştir. Dört köy açlık sınırına gelmiş, ortak ambardan ödünç pirinç verilerek ayakta tutulmuştur.

Çekilen deniz

Eski takvime göre üçüncü ayın 10'u, bugünkü takvimle 24 Nisan 1771 sabahı, saat sekiz civarında yer sallanır. Sarsıntı bütün Ryukyu adalarında hissedilir, ama ciddi yıkım bırakmaz. Japon kayıtlarından yapılan tahminlere göre İşigaki'deki şiddeti Japon ölçeğinde 4 kadardır. Ryukyu'dan kalan bir günlükte kısa bir not vardır: Okinawa'da, Kume'de, Kerama'da yer sallanmış; Miyako ve Yaeyama'da da sallanmış, deniz kabarmış, topraklara ve halka çok zarar vermiştir.

Sonradan Iwasaki Takuji'nin kitabına geçen anlatıya göre İşigaki'de sarsıntının hemen ardından deniz uzaklara çekilir. Kuruyan resifte, mercan köklerinin arasında rengârenk balıklar çırpınır. Kadınlar ve çocuklar onları toplamaya koşar. Bir süre sonra doğuda, denizin üzerinde iki koyu bulut görünür. Ardından su, kudurmuş bir at gibi kıyıya saldırır.

Üç dalga

Kayıtlara göre adaya büyük dalga üç kez gelir; dalgalar iki saat boyunca sürer. Tsunami İşigaki'ye güneydoğudan çarpar. Doğu ve güneydoğu kıyısındaki Maezato, Ohama, Miyara, Shiraho, Ibaruma ve Yasura köyleri tamamen sürüklenir. Güney yakadaki İşigaki, Shinkawa ve Hirae gibi köylerde evlerin yarıdan fazlası gider. Japonya Meteoroloji Ajansı'nın İşigaki istasyonuna göre adanın yüzölçümünün yaklaşık yüzde 40'ı sular altında kalır.

En ağır kayıp Shiraho'dadır. Köyün 1.574 kişilik nüfusundan 1.546'sı ölür ya da kaybolur; köyün neredeyse tamamı. Kuramoto binası, devlet dairelerinin defterleri, kraldan gelen buyrukların yazılı olduğu belgeler de denize gider. 1614'te krallığın emriyle kurulan Torin Tapınağı ile yanındaki Gongen mabedi iz bırakmadan yok olur. Yaeyama'daki yerel dinin en yüksek rahibesi Oamu da boğulanlar arasındadır.

Taketomi, Hateruma ve Iriomote adaları, kıyılarındaki resifler sayesinde büyük zarar görmez. Ama o sabah işleri için İşigaki'ye gelmiş olan bu adaların insanları da dalgalara yakalanır. Komşu Kuroshima'da adanın kendi halkından da ölen olur.

Miyako ve Tarama

Dalgalar aynı saatte doğudaki Miyako adalarını da vurur. Miyako ve Irabu'nun Pasifik'e bakan güney kıyısındaki köylerde evler, taş duvarlar ve ağaçlar sürüklenir, tarlaların toprağı kazınır. Miyako'nun güney kıyısındaki dört köyde 2.042 kişi ölür. Kaynağa en yakın adalar olan Tarama ve Minna'da köyler yerle bir olur.

İki ada grubu birbirinden haber alamaz. İşigaki, Miyako'nun durumunu ancak eski takvimle dördüncü ayın 13'ünde, yani felaketten bir aydan fazla sonra öğrenir. Haberi getiren de bir rastlantıdır: İşigaki'deki Hirae köyünün karakol tabelası ve Gongen mabedinin levhası dalgalarla Miyako kıyısına sürüklenmiştir. Bunları gören Miyako yönetimi, durumu öğrenmek için Tarama Niya adlı bir memuru İşigaki'ye yollar. Memurun anlattığına göre Miyako'da 12 köy zarar görmüş, 12 memur ve 2.000'den fazla köylü boğulmuştur. Tarama Adası'nda Shiokawa ve Nakasuji köyleri tamamen yıkılmıştır.

Şuri'ye giden mektuplar

Hayatta kalan yöneticilerin ilk işi başkente yazmaktır. Eski takvimle dördüncü ayın 5'inde, felaketten yaklaşık bir ay sonra, Yaeyama'nın başı Ohama Peechin ile Şuri'nin görevlisi Maeda Chikudun Peechin'in imzasıyla 13 mektup yola çıkar. İlk mektup, halkın ve devlet binalarının dalgaya gittiğini, defterler ve buyruklar kaybolduğu için o yılın vergisinin hesaplanamadığını bildirir. Durumu anlatmak için Onaga Chikudun Peechin başkanlığında bir heyet hızlı bir tekneyle Okinawa'ya gönderilir.

Bu mektuplar, "Ohnami Yoseba Sōrō Shidai" adıyla bir derlemede bugüne ulaşır. Ryukyu Üniversitesi'nden tarihçi Toyomiyama Kazuyuki, sonradan derlenen kayıtların aksine bunların felaketin hemen ardından yazıldığını, bu yüzden en değerli kaynak olduğunu vurgular. Mektuplardaki tablo şudur: Yaeyama'da 14 köyün evleri gitmiş, 9.400'den fazla kişi boğulmuştur. Yaralılar da birer birer ölmektedir. Vergi pirinci taşıyan Japon gemisi ve dört Çin tipi gemiyle iki yerel gemideki yaklaşık 1.970 koku eski pirinç kaybolmuştur. 31 resmî ve 61 sivil tekne batmış, 626 sığır ve at ölmüştür.

Felaket bitmez. Mektuplara göre dalgalardan yaklaşık dört hafta sonra İşigaki köylerinde kan emen sinekler türer. Sinekler sığırlara ve atlara üşüşür; aralarında 32 saban öküzü de bulunan onlarca hayvan ölür. Sinekler ancak dördüncü ayın 20'sinde başlayan yağmurlarla azalır. Yöneticiler sağ kalan hayvanların sayısını bile çıkaramaz.

Vergi ve yas

Asıl sorun vergidir. Ölenlerin üzerine yazılı vergiyi hayatta kalanların ödemesi beklenir. Kuramoto, vergi yükümlüsü 1.887 yetişkinin boğulduğunu, vergi verebilecek yalnızca 4.904 kişinin kaldığını yazar. Dalgaya giden 2.000 koku pirincin silinmesini, kalan borcun iki yıla bölünmesini ister. Resmî binaları yeniden kurmak için 86.500 işçi gündeliği gerektiğini hesaplar. Dokumacı kadınların çoğu öldüğü için saraya gönderilecek karmaşık desenli kumaşların daha sade desenlerle değiştirilmesini de rica eder.

Şuri bu isteklerin çoğunu kabul eder: dalgaya giden vergi pirinci ve kumaşlar, ölenlere yazılan vergiler silinir; borçların taksitle ödenmesine izin verilir. Ölen memurların yerine kısa sürede yenileri atanır. Boğulan rahibe Oamu'nun yerine kızı getirilir. Beşinci ayda Şuri'den başsağlığı için elçiler gelir; yıkılan Kuramoto'nun bulunduğu yerde Torin Tapınağı'nın başrahibi ölüler için dua okur.

Tarama'da açlık

Felaketin en ağır sonraki halkası Tarama Adası'nda yaşanır. Adada yiyecek bitmiştir. 400'den fazla kişi Miyako'ya gider; dönen teknelerle getirilen pirinç kişi başı günde küçük bir tas olarak dağıtılır. İki fırtına tatlı patates tarlalarını kurutunca pay daha da azaltılır. İnsanlar pirince ağaç yaprağı katarak yaşamaya çalışır. Günde dört beş kişi açlıktan ölmeye başlar; ölü sayısı 150'yi geçer.

Adadan ayrılmak yasaktır. Yine de dokuzuncu ayın 18'i gecesi, Tamayose ve Kamado adlı iki köylü küçük bir sandalla kaçar. Ertesi gece İşigaki'nin Yasura köyü yakınındaki resife ulaşırlar. Sandal su alıp batar, iki adam yüzerek kıyıya çıkar. Köy memurlarına adalarındaki açlığı anlatırlar. Aynı gece bir başka Tarama teknesi resifte batar; içindeki dört kişiden Kane adlı köylü ile kızı Mashira boğulur.

Onuncu ayın 18'inde, Miyako'ya gitmeye çalışırken fırtınaya yakalanan iki tekne 223 açla İşigaki'deki Tōzato köyünün iskelesine sürüklenir. Kuramoto, kendi halkı da aç olduğu hâlde köylere bir buyruk gönderir: Tarama'dan gelen kim olursa olsun hemen lapa verilecektir. Hekimler hastalara bakar, gücü yerine gelenler köylere dağıtılır. Tarama'nın memurları pirinç borcu isteyince Kuramoto bir ikilemde kalır. Elindeki pirinç saraya vergi olarak gidecektir. Sonunda "insan hayatı söz konusu" diyerek 60 koku pirinç verir. 1772 yılının ilk ayında Tarama'dan gelenlerin çoğu adasına geri gönderilir; geride kalanlar da baharda döner.

Göç ettirilen köyler

Boşalan köylerin yeniden kurulması için krallık, başka adalardan insan taşır. Kuramoto'nun mektupları 2.150 köylünün yeni yerlere taşınması gerektiğini, bunlara ev, tekne ve çit yapılacağını yazar. Shiraho'ya Hateruma Adası'ndan 418 kişi, Miyara'ya Kohama Adası'ndan 320 kişi yerleştirilir. Göçmenler kendi dua yerlerini, utaki denen kutsal korulukları da yanlarında getirir.

Felaketin ardından tarlalar tuzlanmıştır, ürün düşer. "Garip Değişiklikler Kaydı"na göre ertesi yılın altıncı ayında Shiraho'dan başlayan bir salgın yayılır; halk hafızasında "ikiri" diye anılan bu hastalığın dizanteri olduğu düşünülür. Zorunlu göç, kıtlık ve salgınlar Yaeyama'da yaklaşık 5.000 kişinin daha ölümüne yol açar. 1776, 1802, 1838 ve 1852'de yeni kıtlıklar ve salgınlar gelir. Meteoroloji Ajansı'nın İşigaki istasyonuna göre Yaeyama'nın nüfusu felaketten sonra 20 bine, yüz yıl kadar sonra Meiji döneminin başında 10 bine iner. İstasyon bunun nedenleri arasında bozulan yaşam koşullarını, tuzlanan tarlaları, kuraklığı ve salgınları sayar.

Ölü sayısı ve 85 metre

Ölü sayısı kaynaktan kaynağa değişir. O yılın mektupları Yaeyama'da 9.400'den fazla boğulandan söz eder. İşigaki'nin eski belediye başkan yardımcısı Makino Kiyoshi'nin 1968'de yayımlanan sayımına göre Yaeyama'da 9.313 kişi ölmüştür, bunun 8.439'u İşigaki'dedir; Miyako'da 2.548 kişi ölmüştür; toplam 11.861'dir. İşigaki'de halkın neredeyse yarısı, yüzde 48,6'sı ölür. ABD'nin NOAA veritabanı ise 13.486 ölü ve 3.237 yıkılan ev rakamını kullanır. Aynı veritabanının açıklama metninde ise tüm Ryukyu'da 11.941 ölü ve 3.137 sürüklenen ev geçer.

Dalga yüksekliği daha da tartışmalıdır. Sonradan derlenen bir köy köy hasar raporu, Miyara'da suyun 85,4 metreye çıktığını yazar. Bu rakam uzun süre Japonya tarihinin en yüksek tsunamisi olarak anıldı. Ama ölçümün kapı yüksekliği gibi kaba bir birimle yapıldığı, 85 metrenin altındaki bazı kuyulara suyun ulaşmadığı belirlendi. NOAA'nın kaynağı da eski Japon uzunluk birimlerinin, 30 santimlik shaku ile 3 metrelik jo'nun yer yer karıştırılmış olabileceğini not eder. Bugünkü hesaplara göre su İşigaki'nin güneydoğusunda en fazla 30 metre kadar yükselmiştir; Tarama'da bu değer 18 metre civarındadır.

Tsunami taşları

Felaketin en görünür izi, İşigaki kıyılarına dağılmış dev mercan kayalarıdır. Yaeyama'nın hasar raporlarının sonuna eklenmiş "Garip Değişiklikler Kaydı", dalgaların İşigaki'de ve Kuroshima'da yedi büyük kayayı yerinden oynattığını yazar. Bu kayıtlar sayesinde bugün hangi kayanın 1771'de taşındığı bilinir.

Ohama'daki Takakoruse taşları, toplam 700 ton kadardır. Kayıtlara göre önceden bir kutsal korulukta yan yana duran iki taştan biri dalgayla tarlaya, öteki denize sürüklenmiştir. İnoda'da yaklaşık 300 tonluk Amatariya kayası, kayıtlara göre denizden 200 metre kadar içeriye taşınmıştır. Kuzeydeki Yasura kıyısında demirden kırmızıya çalan Yasura Ufukane kayası vardır. Ibaruma yakınındaki 220 tonluk Bari kayası, tsunaminin karaya fırlattığı dünyanın en büyük mercan kolonisi olarak bilinir. Ohama'daki en büyük kaya, 1.000 ton tahmin edilen Tsunami Ufuishi ise 1771'e değil, yaklaşık 2.000 yıl önceki bir tsunamiye aittir.

Bu kayalar 2013'te Japonya'nın doğal anıtları listesine alınır. Miyako'nun yanındaki Shimoji Adası'ndaki ünlü Obi kayasının ise 1771'de taşındığı anlatılır, ama yeni araştırmalar onun bu tsunamide yerinden oynamadığını öne sürer.

Neyi değiştirdi

1771, sarsıntısı hafif, dalgası korkunç bir depremin örneği olarak bilim tarihine geçti. Önce 7,4 olarak hesaplanan büyüklük, yeni çalışmalarda 8'e, tsunami büyüklüğüne göre 8,5'e kadar çıktı. Ryukyu Üniversitesi'nden Nakamura Mamoru 2014'te bunu 8,7 büyüklüğünde bir levha sınırı depremi olarak yorumladı. Deniz tabanında 80 kilometreden uzun, 30 kilometreden geniş bir denizaltı heyelanı izi bulundu; bu heyelanın dalgayı büyüttüğü düşünülüyor.

2017'de Ryukyu, Şizuoka ve Japonya'nın jeoloji araştırma enstitüsünden bilim insanları, son 2.000 yılda bu büyüklükte dört tsunaminin yaklaşık 600 yılda bir geldiğini bildirdi. Tohoku Üniversitesi'nin çalışması ise tsunami kayalarının yalnızca Miyako ve Yaeyama'da bulunduğunu, kuzeydeki Okinawa ve Amami'ye ulaşmadığını gösterdi.

Tarihçiler adı da tartışıyor. Toyomiyama, Ryukyu belgelerinin Japon dönem adını değil Çin takvimini kullandığını, krallığın kendi deyişinin "Miyako-Yaeyama tsunamisi" olduğunu hatırlatıyor.

Bugün

Miyara'da Meiwa tsunamisinde ölenler için bir anıt kule duruyor. Her yıl 24 Nisan'da burada anma töreni yapılıyor. 2016'daki törene yaklaşık 200 kişi katıldı; İşigaki Belediye Başkanı Nakayama Yoshitaka afetlere hazırlıklı olmanın önemini anlattı. Törende felaketi kitaplaştıran Makino Kiyoshi'nin bir şiiri ve bir ortaokul öğrencisinin yazısı okundu.

Shiraho ve Miyara'da, 1771'den sonra başka adalardan gelen göçmenlerin torunları yaşıyor. Bu mahallelerin ağzı, gelenekleri ve şarkıları bugün de İşigaki merkezinden farklı. Köylerde birden fazla utaki bulunuyor. İşigaki'de bir efsane de anlatılıyor: Nobare köyünün balıkçıları bir denizkızını salıvermiş, denizkızı da karşılığında dalgayı haber vermiş. Nobare dağa kaçmış, inanmayan Shiraho ise yok olmuş. Kıyıdaki mercan kayaları ise 1771 sabahının hâlâ yerinde duran tanıkları.

Kaynaklar

• Toyomiyama Kazuyuki, "Miyako-Yaeyama tsunamisi (1771) sonrasında afet, vergi ve yeniden yapılanma: İşigaki ve Tarama örneği", Ryukyu Üniversitesi araştırma raporu (Ohnami Yoseba Sōrō Shidai mektuplarına dayanarak)
• Japonya Meteoroloji Ajansı İşigaki istasyonu, "Meiwa no Ōtsunami" sayfası ve İşigaki tsunami el kitabı
• Japonya Meteoroloji Ajansı Miyako istasyonu, deprem ve tsunami sayfası
• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tarihî Tsunamiler veritabanı (deprem 1405, tsunami 503)
• Ryukyu Shimpo, 24 Nisan 2016 anma töreni haberi ve Meiwa tsunamisi üzerine kitap tanıtımı
• Ryukyu Üniversitesi Kütüphanesi, Miyara ailesi belgeleri: Meiwa tsunamisi sonrası Şuri'ye sunulan dilekçe
• Miyakojima Kids Net, Miyako tarihi sayfası
• Vikipedi (Japonca: Yaeyama depremi, İşigaki doğu kıyısı tsunami taşları; İngilizce: 1771 Great Yaeyama Tsunami, Shō Boku) (başlangıç kaynağı)