1693 Sicilya Depreminin Yıkıntılarından Barok Şehirler Doğdu

11 Ocak 1693, Pazar akşamı. Saat 21 civarı. Sicilya'nın güneydoğusunda, Val di Noto'nun kasabalarında halk iki gün önceki depremin korkusunu henüz atamamış. Ardından İtalya tarihinin kaydedilmiş en güçlü depremi geliyor. Dört dakika süren sarsıntı yetmişten fazla kasabayı ve şehri yıkacak; Catania'nın nüfusunun üçte ikisi ölecek. Ama bu yıkıntıların üzerinde, Avrupa'nın en güzel Barok şehirleri doğacak.

Depremden önce

1693'te Sicilya, Aragon Krallığı'nın bir parçası olarak İspanya kralları adına bir vali tarafından yönetilir. Adanın güneydoğusu, Val di Noto, ortaçağdan kalma kasabaları, kiliseleri ve manastırlarıyla doludur. Etna'nın eteğinde Catania, liman şehirleri Siraküza ve Augusta, tepelerde Noto, Ragusa, Modica gibi kasabalar vardır.

Etna, 1669'da büyük bir patlamayla Catania'nın bir bölümünü lavlarla kaplamıştır. Bölge, Afrika levhasının Avrasya levhasının altına daldığı karmaşık bir deprem kuşağındadır.

9 Ocak

9 Ocak akşamı saat 21 civarında, büyüklüğü 6,2 tahmin edilen yıkıcı bir deprem Val di Noto'yu sarsar. Augusta'da evlerin neredeyse yarısı yıkılır. Avola'nın iki mahallesinde binaların çoğu çöker; Noto'da, Floridia'da, Lentini'de, Melilli'de pek çok bina yıkılır. Augusta'da ve Noto'da yaklaşık 200'er kişi ölür.

Halk tedirgindir. Pek çok kişi evlerinin dışında, açıkta kalır; kimisi hasarlı evine döner.

11 Ocak

İki gün sonra, 11 Ocak akşamı saat 21 civarında, büyüklüğü 7,4 tahmin edilen ana deprem gelir. Dönemin anlatımlarına göre sarsıntı dört dakika sürer. Sicilyalı bir tanık, Vincenzo Bonajuto, İngiltere'deki Kraliyet Cemiyeti'nin dergisinde yayımlanan anlatımında, "dans eden" toprağın üzerinde ayakta durmanın imkânsız olduğunu, yerde yatanların bile dalgalı bir denizdeymiş gibi bir yandan öbür yana savrulduğunu yazar.

Güneydoğu Sicilya'nın neredeyse tamamı, bugünkü Catania, Ragusa ve Siraküza illeri yıkılır. Buscemi, Floridia, Melilli, Occhiolà ve Sortino'da en şiddetli sarsıntı yaşanır. Noto ve Sortino'da dev heyelanlar olur. Catania'nın güneyindeki ovada yüzlerce metre uzunluğunda yarıklar açılır, kum fışkırır.

Deniz

Ardından Sicilya'nın İyon Denizi kıyısında, yaklaşık 230 kilometre boyunca deniz çekilir, sonra dalgalar gelir. Augusta'da liman tamamen kurur, ardından en az iki buçuk, belki sekiz metrelik bir dalga kasabanın bir bölümünü basar. Limanda demirli Malta Şövalyeleri'nin kadırgaları, deniz çekildiğinde karaya oturur ve hasar görür. Mascali'de deniz bir buçuk kilometre içeri girer.

Kayıp

Dönemin resmî kayıtlarına göre Catania'da yaklaşık 12 bin kişi, şehrin nüfusunun yüzde 63'ü ölür. Ragusa'da 5.045 kişi (yüzde 51), Siraküza'da 3.500, Noto'da 3 bin, Modica'da 3.400, Augusta'da 1.840 kişi hayatını kaybeder. Toplam ölü sayısı 54 bin ile 60 bin arasında kaydedilir. En az 70 şehir, kasaba ve köy yıkılır. Messina'da, Palermo'da, Malta'da bile binalar kısmen çöker.

Artçı sarsıntılar 1694 yazına, hatta 1696'ya kadar sürer.

Vali ve dük

İspanya'nın Sicilya valisi Uceda Dükü, yeniden yapımı yönetmek için genel vekiller atar. Vekillerden biri hastalanınca, deneyimli bir asker ve yönetici olan Camastra Dükü Giuseppe Lanza, hem Val Demone'nin hem de Val di Noto'nun sorumluluğunu üstlenir. Camastra'nın ilk işlerinden biri, en çok etkilenen bölgeleri geçici olarak vergiden muaf tutmak olur.

Üç general, en çok yıkılan şehirlerde acil yardımı örgütlemekle görevlendirilir. İspanya Kralı'nın askerî mühendisi Albay Carlos de Grunenbergh de bölgeye gönderilir. Palermo'da soylulardan ve kilise yöneticilerinden oluşan iki konsey, yeniden yapım planlarını hazırlamak için haftada iki kez toplanır.

Yeni şehirler

Yeniden yapım üç yoldan yürür. Bazı kasabalar tamamen yeni bir yere taşınır: Noto ve Avola, eski yerlerini terk eder; eski Noto, "Noto Antica" adıyla, dağın tepesinde terk edilmiş bir yıkıntı olarak kalır. Catania, aynı yerde, yeni bir planla yeniden kurulur. Siraküza eski planına göre yeniden yapılır. Ragusa ise ikiye bölünür: bir kısmı eski ortaçağ planıyla eski yerinde (Ragusa Ibla), bir kısmı yanındaki yeni bir alanda modern planla (Ragusa Superiore) kurulur.

Önce Siraküza'nın, Augusta'nın, Catania'nın ve Acireale'nin askerî savunmaları onarılır.

Sicilya Barok'u

Yıkımın büyüklüğü, bölgede büyük bir mimari canlanmayı başlatır. Sarayların, kamu binalarının, katedrallerin ve kiliselerin yeniden yapımı, sonradan "Sicilya Barok'u" denecek üslupla gerçekleştirilir. Noto, Ragusa, Modica, Catania, Caltagirone, Palazzolo Acreide, Scicli, hatta Malta'daki Mdina, bu üslupla yeniden doğar. Bu şehirler, Avrupa'da Barok sanatın son ve en olgun çiçeklenmesi olarak anılır.

Neyi değiştirdi

1693 depremi, İtalya tarihinin kaydedilmiş en güçlü depremi ve Sicilya'nın en büyük felaketlerinden biri oldu. Felaket, şehirlerin yerini, planını ve görünümünü değiştirdi; bazılarını tamamen başka bir tepeye taşıdı. Yeniden yapımda yeni şehirlerin geniş caddeleri ve meydanları, bir sonraki depremde insanların kaçabileceği açık alanlar düşünülerek tasarlandı.

Bugün

Val di Noto'nun sekiz Barok kasabası, 2002'den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde. Noto'nun altın renkli taştan katedrali ve sarayları, depremin ardından doğan şehrin simgesi. Birkaç kilometre ötede, Noto Antica'nın terk edilmiş yıkıntıları, 1693'ten önceki şehrin hatırasını taşıyor.

Kaynaklar

• Bonajutus, V. (1694). "An Account of the Earthquakes in Sicily". Philosophical Transactions of the Royal Society.
• Guidoboni, E. ve diğ. (2018). CFTI5 Catalogue of Strong Earthquakes in Italy, 1693 Doğu Sicilya depremleri
• UNESCO Dünya Mirası Merkezi, Late Baroque Towns of the Val di Noto (South-Eastern Sicily)
• Vikipedi (İngilizce), 1693 Sicily earthquake (başlangıç kaynağı)