1348 Friuli-Villach Depremi: Dağın Çöktüğü, Vebanın Ardından Geldiği Kış

25 Ocak 1348, Aziz Pavlus'un dönüşü günü. Doğu Alpler'de kış ortası. Öğleden sonra yer sarsılıyor; Friuli'de kaleler, Karintiya'da Villach kasabası çöküyor. Villach'ın batısındaki Dobratsch Dağı'nın güney yüzü Gail vadisine yıkılıyor, nehrin önü kapanıyor. Birkaç hafta sonra aynı topraklara veba geliyor. Dönemin kronikçileri iki felaketi çoğu zaman birlikte yazıyor; bu yüzden ölü sayısını bugün kimse kesin olarak bilmiyor.

Depremden önce

1348'de Villach, Drava Nehri kıyısında, ticaret yollarının kesiştiği küçük bir kasabadır. 1007'den beri Bavyera'daki Bamberg piskoposluğuna bağlıdır; 1060'ta pazar hakkı almış, en geç 1240'ta kent olarak belgelere geçmiştir. Dünyevi efendisi Bamberg'deki piskopos, dinî işlerden sorumlu olan ise kuzey İtalya'daki Aquileia patriğidir. İkisi de uzaktadır. Karintiya bu dönemde tek elden yönetilen derli toplu bir toprak değildir.

Alpler'in güneyinde, Friuli'de Udine, Gemona, Venzone ve Tolmezzo gibi kasabalar vardır. Udine'den kuzeye, Bavyera'ya ve Villach'a uzanan yollarda tüccarlar gidip gelir; Udine'de Floransalı tüccarların yerleşik temsilcileri bulunur. Bölge, Adriyatik ve Avrasya levhalarının sıkıştığı karmaşık bir fay kuşağının üzerindedir.

Villach'ın hemen batısında 2.166 metrelik Dobratsch yükselir. Dağın güneydoğu yamacı tarih öncesi bir çağda bir kez çökmüş, yaklaşık 900 milyon metreküp kaya Gail vadisine yayılmıştır. Alman Vikipedisi'nin aktardığına göre 1347 yılı nemli, kış karlıdır ve bu, kayaları gevşetmiş olabilir. 2021'de bu depremi yeniden inceleyen İtalyan araştırmacılar ise kaynakların kar çığından hiç söz etmediğini not eder ve kışın ılık, yağmurlu geçmiş olabileceğini düşünür. İki görüş de aynı noktada buluşur: yamaç kırılmaya hazırdır.

Bölgede henüz kimse bilmez, ama Kara Ölüm adıyla anılacak veba salgını depremden günler, haftalar ya da aylar sonra Avrupa'yı baştan başa saracaktır.

Öğleden sonra, üç sarsıntı

Deprem 25 Ocak günü öğleden sonra gelir. Bugünkü İtalyan katalogları saati 15.30 civarı, ABD'nin NOAA veritabanı 15 olarak verir. Padovalı kronikçi Guglielmo Cortusi o dönemin saat hesabıyla "yirmi üçüncü saat" diye yazar. Verona'daki şair Petrarca ise yıllar sonra yazdığı bir mektupta günün akşama dönmek üzere olduğunu anlatır.

İtalyan kayıtlarına göre üç sarsıntı olur: ilki zayıf, ikincisi daha güçlü, üçüncüsü yıkıcıdır; son ikisi birbirine çok yakındır. Süre konusunda kaynaklar ayrılır. Trento'da tanık olan din adamı Giovanni da Parma, deprem sürerken acele etmeden üç Babamız ve üç Ave Maria duası okuyabildiğini yazar; tarihçi Christian Rohr bunu yaklaşık iki dakika, Alman Vikipedisi bir dakika kadar olarak yorumlar. Padova kayıtları ve Cortusi ise yarım saatten söz eder.

Bugünkü İtalyan kataloğu CPTI15 depremin büyüklüğünü 6,63 olarak hesaplar; daha eski tahminler 6,9'a kadar çıkar. Sarsıntı bütün kuzey İtalya'da, Avusturya'da, Bavyera'da, Bohemya'da, Macaristan'da ve bugünkü Slovenya'da duyulur. Batıda Strazburg'a, güneyde büyük olasılıkla Pisa'ya kadar hissedilir.

Uzak kentlerde çanlar kendiliğinden çalmaya başlar. Bavyera'daki Weihenstephan manastırının yıllığı kiliselerde asılı çanların kendi kendine vurduğunu yazar; Giovanni da Parma, Trento'da Santa Maria'nın çan kulesinin öyle eğilip büküldüğünü anlatır ki çanlar kendiliğinden çalar. Aynı yıllık, insanların sokaklarda aklını yitirmiş gibi dolaştığını, bazılarının ayakta duramadığını kaydeder.

Petrarca o sırada Verona'da kütüphanesinde tek başına oturmaktadır. Yerin ayaklarının altında titrediğini, kitapların birbirine çarpıp düştüğünü, korkup odadan çıktığını anlatır. Dışarıda hizmetkârların ve halkın telaşla oraya buraya koştuğunu görür; mektubuna göre bütün yüzler bembeyazdır.

Friuli'de çöken kaleler

Bugünkü araştırmalara göre en ağır sarsıntı Alpler'in güney yakasında, Friuli'dedir. Bölgeden birinci elden bir tanıklık kalmamıştır; bilinenlerin çoğu, Udine'deki Floransalı tüccarların depremden kısa süre sonra Floransa'ya yazdığı bir mektuptan gelir. Kronikçi Giovanni Villani bu mektubu tarihine geçirir.

Mektuba göre Udine'de patriğin sarayı ve başka evler yıkılır. İtalyan kayıtları kalenin de çöktüğünü, katedralin ağır hasar gördüğünü, çan kulesinden dört büyük sütun başlığının aşağı düştüğünü ekler. Gemona'da evlerin yarısından fazlası ya hemen çöker ya da sonradan yıkılmak zorunda kalınır; katedralin çan kulesi ağır hasar alır. Venzone'de çan kulesi devrilir, Tolmezzo'da kale çöker. San Daniele'de kale yıkılır ve mektuba göre pek çok erkek ve kadın ölür. Flagogna'da çöken kale, kale hanımını ailesiyle birlikte altında bırakır.

Carnia dağlarında İtalyan kayıtları binden fazla ölüden söz eder. Daha batıda, Cadore'de deprem bir heyelanı tetikler ve Lozzo köyü tamamen yok olur; köy daha aşağıda yeniden kurulur.

Lübeklü kronikçi Detmar, Villach yolu üzerindeki "Kızıl Alan"da, İtalyanca adıyla Camporosso'da bütün kalelerin ve kiliselerin yıkıldığını yazar. 2021'deki yeniden değerlendirmeye göre bu, bugünkü Pontebba, Malborghetto ve Tarvisio köylerinin bulunduğu dağ geçididir ve en ağır hasar burada görülmüş olabilir.

Villach: kilise ve yangın

Dönemin insanlarının gözünde ise felaketin merkezi Villach'tır; deprem uzun süre "Büyük Villach Depremi" diye anılır. Kasabada sarsıntının ardından yangınlar çıkar. 1351 tarihli bir belge, Villach'ın başına gelen zararı "depremden ve ateşten" diye tarif eder.

En çok anlatılan sahne kilisededir. Villani'ye göre Aziz Yakup kilisesine sığınanlardan 500 kişi ölü bulunur; kasabanın geri kalanında ölenler ise ona göre halkın dörtte üçünü aşar. Bozen'de yazılan bir kronik, insanların Fransisken kilisesinde vaaz dinlerken öldüğünü anlatır; bu kroniğe dayanan Gries kroniği ölenlerin "bir yığın kadın" olduğunu ekler. Rohr, 500 rakamının "iddia edilen" bir sayı olduğunu vurgular.

Villani'nin mektubundaki bir ayrıntı dikkat çeker: Villach'ta bütün evler yıkılır, yalnızca dürüst ve hayırsever bir adamın evi ayakta kalır. Rohr'a göre bu, depremle ilgili kaynaklarda bulunan neredeyse tek ahlak dersidir.

Regensburg'dan gelen tüccarlar

Villach'ta o gün Bavyera'nın Regensburg kentinden tüccarlar da vardır. Münih'teki Bavyera Devlet Kütüphanesi'nde saklanan bir el yazması, onların anlattıklarını aktarır. Tanıkların adları bellidir: kasaba çökerken içinde bulunan Heinrich der Sterner, Prag'dan "Stokcher" diye anılan biri ve Hainrich Pawmburger. Not, yanlarındaki kalfalardan dördünün öldüğünü kaydeder.

Bu kısa not, 1348 depreminin sıradan insanlara ait ender izlerinden biridir. Depremden 70 yıldan fazla sonra Regensburglu Andreas, kroniğini yazarken bu anlatıyı kullanır, ama tanıkların adlarını atlar.

Dobratsch'ın çöken yüzü

Depremin en büyük izi bir dağda kalır. Dobratsch'ın güney yamacından, tarih öncesi heyelanla aynı yerden, yaklaşık 150 milyon metreküp kaya Gail vadisine boşalır. Kopma yeri bugün Kızıl Duvar (Rote Wand), kayaların yığıldığı alan "Schütt" adıyla bilinir.

Kaya kütlesi Arnoldstein ile Villach arasında Gail Nehri'nin önünü keser. Arkasında yaklaşık üç kilometre uzunluğunda bir göl oluşur ve iki köy terk edilmek zorunda kalır. Rohr'a göre bu doğal set sonradan yarılır; çıkan sel birkaç köyü ve Villach'ın bir kısmını yıkar. Strazburg piskoposunun hizmetindeki hukukçu Matthias von Neuenburg, Löwenburg kalesinin Dobratsch heyelanının altında kaldığını yazar. Villani'nin muhabirleri kuzeyde Afritz vadisinde ve Ossiach Gölü'nün üstündeki Gerlitzen Dağı'nda da benzer kaya kaymaları bildirir.

Rakamlar burada da şişkindir. Aquileia patriği Johannes'in 19 Kasım 1391 tarihli bir belgesi 17 köyden ve dokuz bucak kilisesinden söz eder; Bohemya'daki Königsaal kroniği 18 ya da 23 köy ve 34 kale sayar. Alman Vikipedisi bu rakamların bugünkü araştırmalara göre tartışmalı, büyük olasılıkla fazla yüksek ya da Karintiya ile Friuli'nin toplamı olduğunu belirtir. Aynı kaynağa göre kaya kütlesinin büyük kısmı zaten eski heyelanın kapladığı ıssız alana düşmüştür.

Nisan sonunda Almanya'dan gelen üç Augustinusçu keşiş Modena'da Villach'ın 40 kaleyle birlikte yıkıldığını, yerinde suya karışmış kum kaldığını anlatır. Keşişlere göre sebep, oradaki insanların günahkâr yaşamıdır.

Deprem ve veba

Depremden birkaç hafta sonra veba aynı bölgelere ulaşır. Uzaktaki kronikçiler iki haberi aylar sonra birlikte duyar ve birbirine karıştırır. Rohr'a göre depremin, heyelanın ve selin ardından bozulan temizlik koşulları salgının yayılmasını kolaylaştırmış olabilir; ama kimin depremde, kimin selde, kimin vebada öldüğünü ayırmak artık mümkün değildir.

Depremi kıyamet alameti olarak açıkça yazan tek kişi Villani'dir. Ona göre bu sarsıntılar, İsa'nın dünyanın sonu için haber verdiği işaretlerdendir. Villani'nin kendisi 1348 yazında vebadan ölür; kroniğini kardeşi Matteo sürdürür. Aynı mektuba göre Udine'deki tefeciler bu korkuyla tövbe eder ve sekiz günden fazla süre aldıkları faizi borçlulara geri verir.

Padovalı Cortusi depremi Tanrı'nın insanları yok etmek için değil, uyarmak için gönderdiği bir sınav olarak yorumlar. Alman bilgin Konrad von Megenberg ise 1349'da yazdığı Doğa Kitabı'nda Aristoteles'e dayanan bir açıklama verir: yerin içinde çürüyen buharlar çatlaklardan çıkıp öldürür. Kitapta, Karintiya'nın yüksek bir yaylasında yaklaşık elli insanın ve sığırın taşa döndüğü, sağıcı kızın ineğin yanında oturur hâlde kaldığı anlatılır; Konrad bunu Avusturya düküne bağlı bir şansölyeden duyduğunu yazar. Halk arasında yayılan başka bir inanışa göre yerin altında kuyruğunu ağzına alan dev bir balık vardır ve bunu yaptıkça yer sallanır.

Felaketin suçunu Yahudilere yükleyen anlatılar depremden çok vebayla ilgilidir. Kırbaçlanarak tövbe edenleri anlatan bir Avusturya kroniği de Rohr'a göre büyük olasılıkla salgını depremle karıştırır. Rohr'un vardığı sonuç şudur: kaynaklar depremi çoğunlukla Tanrı'nın cezası olarak değil, korkunç ve beklenmedik ama hayatın içinde olan bir şey olarak anlatır.

Yavaş yeniden yapılanma

Yeniden yapılanma çok yavaş ilerler. Veba nüfusu eritmiştir; Villach'ın efendisi Bamberg'de, dinî otoritesi Aquileia'dadır. Yardım belgelerle gelir: yıkılan Arnoldstein Benedikten manastırı için endüljans, yani bağışlanma belgesi verilir. Villach kentlilerine, yıkılan surları onarmaları şartıyla 1351'den 1394'e kadar defalarca vergi muafiyeti tanınır. 1351 tarihli belge suçlu aramaz; yalnızca "Tanrı'nın büyük gücünden" ve depremle yangının verdiği zarardan söz eder.

1358'den önce yazılmış bir Bamberg mülk kaydına göre Villach çevresindeki bazı topraklar deprem ve vebadan sonra uzun süre boş kalır. Yıkıntılar yirmi yıl sonra bile görülür. İtalyan kayıtlarına göre Friuli'de, depremden otuz yıl sonra bile harabeler manzaranın parçasıdır. 1428 civarında yazılan küçük bir Klosterneuburg kroniği, Villach'ın surunun "bugün hâlâ hendekte yattığını" yazar.

Kaç kişi öldü?

NOAA veritabanı ölü sayısını 5 bin olarak verir. İngilizce Vikipedi'nin bilgi kutusunda 10 bin yazar ama kaynak gösterilmez; aynı maddenin metni "yüzlerce ölü"den söz eder. Rohr'a göre kaynaklarda yalnız Villach için verilen ölü sayısı beş ile beş bin, hatta daha fazlası arasında değişir. Villani'nin "halkın dörtte üçü" ifadesi ve kilisedeki 500 ölü, ağızdan ağıza dolaşan haberlerin ürünü olabilir. Carnia'daki "binden fazla" ölü de İtalyan kayıtlarından gelir. Veba ile depremin kayıpları birbirine karıştığı için gerçek sayı bilinmiyor.

Neyi değiştirdi

1348 depremi, Orta Çağ'ın en iyi belgelenmiş depremlerinden biridir. Avusturyalı tarihçi Christa Hammerl 170'ten fazla kaynak derler; Alman Vikipedisi bu sayıyı 200 civarında verir. Haberler tüccarların mektuplarıyla ve tarikatların manastırdan manastıra yazışmalarıyla Lübeck'ten Floransa'ya kadar yayılır. Kaynakların bu kadar bol olmasının sebebi de büyük ölçüde vebadır: kronikçiler iki felaketi birlikte yazar.

Yüzyıllar boyunca deprem Villach'la anıldı. Hammerl 1992'de, depremin merkezinin Villach değil Friuli olduğunu öne sürdü; Villach'taki ağır yıkımın bir kısmının heyelan ve selden kaynaklandığını düşündü. Bu sonuçta 1976 Friuli depremiyle görülen benzerlikler de rol oynadı. 2005'te başka İtalyan araştırmacılar merkezi yine Avusturya'nın güneyine yakın gördü. 2021'deki çalışma ise merkezi Friuli ile Karintiya sınırının hemen güneyinde, Camporosso geçidinde buldu ve etkilenen yer sayısını 74'e çıkardı. Bu tartışma bugün Udine ve Tolmezzo gibi kentlerin deprem tehlikesi hesaplarını doğrudan etkiliyor.

Tarihçiler için de deprem bir sınav oldu. Arno Borst 1981'de kaynakları yıkım listesi olarak değil, insanların ne yaptığına bakarak okudu. Rohr 2003'te, Orta Çağ insanının her felakete "Tanrı'nın gazabı" dediği yolundaki yaygın kanıyı bu deprem üzerinden sorguladı.

Bugün

Villach bugün yaklaşık 66 bin nüfuslu, Karintiya'nın ikinci büyük kentidir. Kent 1690'da bir deprem daha yaşadı. Dobratsch 2002'den beri yaklaşık 8.200 hektarlık bir doğa parkıdır. Kızıl Duvar'daki kopma yeri ve aşağıdaki Schütt alanı koruma altındadır. 2015'te aynı duvardan yaklaşık 1.500 metreküp kaya yeniden koptu; yeni yığıntı, Alp bahçesinin yakınındaki seyir terasından görülebiliyor.

Kentin ana kilisesi bugün de Aziz Yakup adını taşıyor. Alpler'in öbür yakasında Gemona ve Venzone, 1348'den 628 yıl sonra, 6 Mayıs 1976'da yine büyük bir depremle sarsıldı. Araştırmacılar bugün 1348'i anlamak için bu yakın tarihli depremi ölçü olarak kullanıyor.

Kaynaklar

• Christian Rohr (2003), Man and Natural Disaster in the Late Middle Ages: The Earthquake in Carinthia and Northern Italy on 25 January 1348 and its Perception, Environment and History 9/2, s. 127-149
• C.H. Caracciolo, D. Slejko, R. Camassi, V. Castelli (2021), The eastern Alps earthquake of 25 January 1348: new insights from old sources, Bulletin of Geophysics and Oceanography 62/3
• INGV, ASMI arşivi ve CPTI15 kataloğu, 25 Ocak 1348 Alpi Giulie depremi kaydı
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 536)
• Christa Hammerl (1994), Das Erdbeben vom 25. Jänner 1348. Rekonstruktion des Naturereignisses, Neues aus Alt-Villach 31 (Rohr ve Caracciolo vd. aracılığıyla)
• Vikipedi (Almanca: Erdbeben im Friaul 1348, Dobratsch, Villach; İtalyanca: Terremoto del Friuli del 1348; İngilizce: 1348 Friuli earthquake) (başlangıç kaynağı)