2004 El Hüseyme Depremi: Rif Dağları'nda Çöken Kerpiç Köyler

23 Şubat 2004'ü 24 Şubat'a bağlayan gece. Fas'ın kuzeyinde, Rif Dağları'nın Akdeniz'e indiği yerde El Hüseyme kenti ve çevresindeki köyler uykuda. Köy evleri kerpiç ve taştan, damları toprak. Saat 02.27'de yer sallanıyor. Kıyıdaki kent büyük ölçüde ayakta kalıyor; dağ köylerinde evler sakinlerinin üstüne çöküyor. Ölenlerin çoğu kadın, çocuk ve yaşlı, çünkü bölgenin erkeklerinin önemli bir kısmı Avrupa'da çalışıyor. Birkaç gün sonra bu köylerden yükselen ses yalnızca yasın değil, öfkenin de sesi olacak.

Rif'in unutulmuş köyleri

El Hüseyme, Fas'ın Akdeniz kıyısında, Rif Dağları'nın kuzey ucunda küçük bir liman kentidir. Kumsallarıyla Avrupalı turistleri çeker. Ama kentin arkasındaki dağlık bölge yoksuldur. Burası Berberi Rifli toplulukların yurdudur; 1920'lerde Abdülkerim el-Hattabi'nin İspanya'ya karşı savaştığı ve kısa ömürlü Rif Cumhuriyeti'ni kurduğu topraklardır.

Bağımsızlıktan sonraki ilk yıllarda bölge yeniden ayaklanır. 1958 sonbaharındaki isyan, o sırada veliaht prens olan II. Hasan'ın komutasındaki orduyla bastırılır. Associated Press'in deprem günü yazdığı habere göre bölge, bu isyandan sonra on yıllarca hükümetin ihmaline uğramış, aşırı yoksulluk içinde kalmıştır. Geçim balıkçılıktan, tarımdan ve yurt dışındaki akrabaların gönderdiği paradan sağlanır. Erkeklerin çoğu çalışmak için Hollanda'ya, Almanya'ya, Belçika'ya gitmiştir.

Köylerde evler kerpiçten, taştan ve sıkıştırılmış topraktan yapılır. Toprak damlar ağırdır. Fas'ta depreme dayanıklı yapı yönetmeliği 2002'de yürürlüğe girmiştir; yani deprem geldiğinde yönetmelik daha yeni yeni uygulanmaya başlamıştır. Bölge yer sarsıntılarına yabancı değildir: 26 Mayıs 1994'te 6,0 büyüklüğünde bir deprem aynı bölgeyi sarsmış, köylerdeki geleneksel yapılara ağır hasar vermiştir. On yıl sonra gelen ikinci deprem çok daha ağır olacaktır.

Gece 02.27

24 Şubat 2004 Salı, yerel saatle 02.27. Bugünkü kataloglar büyüklüğü 6,3 ile 6,4 arasında verir; o günün haberlerinde 6,5 yazılır. Merkez üssü, El Hüseyme'nin birkaç kilometre güneybatısında, Ait Kamra köyünün hemen yanındadır. Odak derinliği yaklaşık 12 kilometredir; yani deprem sığdır ve yüzeyi sert sarsar.

Fay, yüzeye çıkmayan, kuzeydoğu-güneybatı doğrultulu gömülü bir faydır. Afrika ile Avrasya levhalarının birbirine yaklaştığı sınır bölgesinin bir parçasıdır. Sarsıntı Cebelitarık Boğazı'nın karşı yakasında da hissedilir: İspanya'nın güneyinde, Endülüs'te ve Murcia'da apartmanlar sallanır, Melilla'da da hissedilir; ama İspanya'dan hasar haberi gelmez.

Gece yarısından sonra köylerde herkes yataktadır. Sarsıntı en çok Ait Kamra'da ve aşağıdaki küçük kent İmzuren'de hissedilir; şiddet IX olarak belirlenir. İmzuren'de yer ivmesi yerçekiminin dörtte birine ulaşır. Kentin yumuşak tortul zemin üzerindeki alçak mahalleleri, yamaçtaki mahallelerden çok daha fazla yıkılır.

Kerpiç ve toz

Kerpiç duvarlar çatlayıp dağılır, ağır toprak damlar odaların içine çöker. Fransız Deprem Mühendisliği Derneği'nin (AFPS) Mart 2004'te hazırladığı rapor, ölenlerin çoğunun duvarların, tavanların ve damların altında ezildiğini; kırsalda bazılarının da kerpiçten kalkan tozla boğulduğunu yazar.

Ait Kamra köyü neredeyse tamamen yıkılır. Yalnız bu köyde 207 kişi ölür. İmzuren'de 110 ev çöker, 73 kişi hayatını kaybeder. Ait Abdelaziz mezrasında evlerin yüzde 70'i yerle bir olur; en az 50 kişi ölür. Ait Davud köyünden çiftçi Selaam Bennaissa, AP'ye köyündeki evlerin yüzde 90 kadarının çöktüğünü anlatır; kendi evi için "Neyse ki üstüme düşmedi" der.

El Hüseyme kenti ise büyük ölçüde ayakta kalır; kentte birkaç binada hafif hasar olur. Kent merkezinde yalnızca bir kişi ölür. Bölgenin barajı, havaalanı ve yolları da ciddi zarar görmez. Yıkım neredeyse bütünüyle köylerin kerpiç evlerindedir.

Dar yollar, kazmalar

Sabah olduğunda ilk haberler parça parça gelir. Uluslararası Kızılhaç Komitesi'nden Josephine Shields, El Hüseyme'deki sivil savunma yetkililerine dayanarak 6 bin nüfuslu Ait Kamra'nın yok olduğunu duyduğunu söyler. Yetkililer Ait Kamra, Tamasint ve İmzuren gibi yarım düzine uzak köye ulaşmaya çalışır; bu köylerde 36 bin kişi yaşamaktadır.

Yollar dar ve bozuktur. Kurtarma ekipleri köylere vardığında cesetlerle karşılaşır; bazı aileler ölülerini çoktan gömmüştür. Fransız LCI televizyonunun görüntülerinde adamlar kazmalarla enkazı kırar, başkaları çıplak elleriyle kazar. Sivil Koruma ve Fas ordusu ilk arama kurtarmayı başlatır. Fas Kızılayı'nın 200'den fazla çalışanı ve gönüllüsü bölgeye gelir; helikopterler malzeme taşır. Kızılay Genel Sekreteri Badreddine Bensaoud yazılı açıklamasında en acil işin hayatta kalanları bulmak ve tedavi etmek olduğunu söyler.

El Hüseyme'deki Muhammed V Hastanesi'nde bir doktor, Fransız LCI kanalına "çok ölü, çok yaralı" olduğunu, yaralıların çoğunda kırık bulunduğunu anlatır ve sarsıntıyı "çok, çok şiddetli" diye tarif eder. Kentin hastaneleri, çevre köylerden getirilen yaralılarla dolup taşar.

Ölü sayısı gün boyunca artar. Resmî MAP ajansı salı akşamı en az 564 ölü ve 300 yaralı açıklar. Eski insan hakları bakanı Muhammed Ziyan, ölenlerin büyük olasılıkla kadınlar, çocuklar ve yaşlılar olduğunu, çünkü bölgenin erkeklerinin iş için Hollanda'ya ve Almanya'ya göç ettiğini söyler. El Hüseyme Belediye Başkanı Dr. Mohamed Boudra da kayıpların çoğunun kadın ve çocuk olduğunu doğrular. Saat 11.04'te 4,1 büyüklüğünde bir artçı sarsıntı gelir.

"İnsanlar ölüyor"

Artçı sarsıntılar günlerce sürer. 25 Şubat'ta, 5,3 büyüklüğündeki bir artçıda İmzuren'de iki ev daha çöker, bir kişi ölür. Evi ayakta kalanlar da içeri girmeye korkar. Belediye başkanı Boudra AP'ye, evleri yıkıldığı ya da içeride uyumaya korktuğu için 20 bin kadar kişinin acil barınağa ihtiyaç duyduğunu söyler. İnsanlar plastik örtülerden yaptıkları derme çatma çadırlarda, şubat gecelerinde sabahlar.

Depremden bir gün sonra öfke sokağa taşar. AP muhabiri Jamey Keaten'ın İmzuren'den yazdığı habere göre 200 kadar kişi köyün toprak yolunda yürür ve "İnsanlar ölüyor, onlar için hiçbir şey yapılmadı!" diye bağırır. Bir başka ses "Bu bir utanç! Bize köle gibi davranılıyor!" der. 26 Şubat'tan itibaren başka yerlerde de, havaalanında da gösteriler olur; yüzlerce kişi çadır, battaniye ve yiyecek ister, güvenlik güçleriyle karşı karşıya gelir.

Öfkenin geçmişi vardır. Rifliler on yıllardır merkezî hükümetin kendilerini unuttuğunu düşünmektedir. Deprem bu eski kırgınlığı bir anda yüzeye çıkarır. Yardımın yavaş gelmesi, bazı yardımların el altından satıldığı söylentileriyle birleşir.

Kral çadırda

Kral VI. Muhammed bütün imkânların seferber edilmesini emreder: ordu, askerî helikopterler, polis, itfaiye ve Jandarma arama kurtarmaya katılır. Yardımın koordinasyonu için İçişleri Bakanlığı'na bağlı bir yardım komitesi kurulur. Kralın bölgeye geliş tarihi kaynaklarda farklıdır: İngilizce Vikipedi 25 Şubat der; Time dergisi, Universalis ansiklopedisi ve Fransızca Vikipedi ziyaretin 28 Şubat Cumartesi olduğunu yazar.

Kral bölgede birkaç gece çadırda kalır, kırsaldaki yıkılmış köyleri gezer. Time dergisi bu ziyareti, yardımın dağıtımında yetkililere baskı yapan nadir bir ziyaret olarak anlatır. Aynı haberde El Hüseymeli Turiya Faylali, battaniye istemek için belediyeye gittiğini, ama bazılarının battaniyeleri çalıp sattığını söyler. Söylentiler kısa sürede somut bir olaya dönüşür: 1 Mart'ta Fas Kızılayı'nın bölge temsilcisi, bir kamyon battaniyeyi başka yere götürmeye çalıştığı iddiasıyla gözaltına alınır.

Çadırlar ve battaniyeler

Yardım her yönden gelir. Suudi Arabistan çadır ve jeneratör gönderir. 26 Şubat'ta Beyaz Saray, 10 bin yün battaniye, plastik örtü, bin çadır, 50 dizel jeneratör ve 30 bin kişiye yetecek ilaç setleriyle altı kişilik bir afet ekibini açıklar. İspanyol Kızılhaçı'nın Melilla şubesi ilk yardım çantaları yollar. Fransa, İtalya, Almanya, Belçika ve Portekiz'den, Cezayir, Mısır, Ürdün ve Bahreyn'den yardım uçakları gelir.

Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Federasyonu, 1.500 çadır, 30 bin battaniye, 15 bin döşek, 6 bin mutfak takımı, ısıtıcı ve gıda için 2,8 milyon İsviçre frangı tutarında bir yardım çağrısı yapar. Sınır Tanımayan Doktorlar'ın ekibi depremden birkaç saat sonra bölgededir; ertesi sabah ilk kamyonu getirir, birkaç bin battaniye ve 400'den fazla çadır dağıtır, ulaşılması zor köyleri dolaşır.

Yıkılan evlerin durumunu incelemek için mimarlar da gelir. Acil Durum Mimarları'ndan üç kişilik ilk ekip 25 Şubat'ta sahadadır; üç hafta içinde Fransız, Faslı ve Cezayirli 130 kadar mimar bölgede çalışır. İmzuren'deki SOS Çocuk Köyü depremden zarar görmez; kapılarını yaralılara ve evsiz kalanlara açar. Köyün müdürü El Hani Marzouk, çocuklara psikolojik destek verildiğini anlatır.

Kayıp

Ölü sayısı günler içinde değişir: ilk gün 564, Time'ın 29 Şubat sayısında 572, El Hüseyme Bölge Destek Komitesi'nin sonraki raporunda 628. Kaynaklar kesin bilançoyu 628 ile 631 arasında verir; yaralı sayısı 926 ile 929 arasındadır. Bazı kaynaklar 700 ölüden söz eder, ama resmî sayımlar bu rakama ulaşmaz. İngilizce Vikipedi'nin İmzuren maddesindeki "yalnız İmzuren'de 564 ölü" bilgisi yanlıştır; 564, ilk günün bütün bölge için açıklanan toplamıdır.

2.539 ev yıkılır; bunların 2.498'i kırsaldadır. Merkez üssü çevresinde incelenen 2.779 binadan 1.046'sı ya çökmüş ya da oturulamaz hâle gelmiştir. 15 binden fazla kişi evsiz kalır. Ölümler, El Hüseyme'nin 40 kilometre çevresindeki 12 belediyede yaşanır. Ölenlerin yüzde 88'i kırsaldandır.

Neyi değiştirdi

Depremden bir ay kadar sonra Kral VI. Muhammed El Hüseyme'den bir konuşma yapar. Konuşmada El Hüseyme ve Nador için şehircilik ajansları kurulmasını, bölgede jeofizik çalışmalar yapılmasını, yeniden yapım için ailelere teknik destek ve hazır mimari projeler verilmesini, depreme dayanıklı yapı kurallarına uymayanlara yaptırım getirilmesini ister. Yalnız yeniden yapım değil, bütün Rif için yol, su, elektrik, turizm ve balıkçılığı kapsayan bir kalkınma planı istenir. Acil plan için 2,68 milyar dirhem ayrılır.

Deprem, Fas'ın Rif'e bakışını da değiştirir. Bölge, 1958'den beri ilk kez merkezî yönetimin büyük yatırımlarını görmeye başlar. Ama yaralar kapanmaz. 2004'te Sağlık Bakanı İmzuren'deki sağlık kuruluşunun yenilendiğini söyler; söz verilen hastane ise yıllarca bitmez. 2016-2017'de El Hüseyme'den başlayan Rif Hirak'ı protestolarında İmzuren halkı "iş, üniversite ve hastane" ister. Haziran 2017'de Sağlık Bakanı El Hüseyin el-Verdi, inşaatın yüzde 80'inin bittiğini ve hastanenin yıl sonunda açılacağını söyler.

Bugün

İmzuren, 2014 sayımına göre 33.852 nüfuslu bir kenttir. Depremden sonra hızla yeniden yapılan kübik evler, taşlık yamaçlara dağılmıştır. Ait Kamra'nın yakınında yeni bir stadyum ve ekonomik bölge kurulmaktadır. El Hüseyme kumsallarıyla turist çekmeye devam eder; 2007'de belediye, kentin eski görünümünü geri getirmek için yeni evlerin beyaz ve maviye boyanacağını açıklar.

Bölge sarsılmaya devam eder. Her küçük sarsıntıda insanlar 2004 gecesini hatırlar. 2004 depremi, 1960 Agadir depreminden sonra Fas'ın en ölümcül depremi olarak kalır; ta ki Eylül 2023'te Atlas Dağları'nda gelen Al Haouz depremine kadar.

Kaynaklar

• Ali Naji, Associated Press, "Earthquake strikes northeast Morocco, claims hundreds of lives", 24 Şubat 2004 (The Gamecock, 25 Şubat 2004, s. 7; Lawrence Journal-World, 25 Şubat 2004)
• Jamey Keaten, Associated Press, İmzuren, 26 Şubat 2004 (Arab News, "Quake Toll Crosses 600 in Morocco")
• NBC News / AP, "Morocco earthquake kills more than 560", 24 Şubat 2004
• Time, "Cleaning Up Old Wounds", 29 Şubat 2004
• Beyaz Saray basın açıklaması, 26 Şubat 2004
• Sınır Tanımayan Doktorlar, "Thousands Homeless After Morocco Earthquake", 1 Mart 2004
• Bladi.net, "SOS village d'Imzouren", 1 Mart 2004; "Il y a 17 ans un séisme touchait Al Hoceima", 2021
• Encyclopædia Universalis, "24-28 février 2004: grave séisme"
• Fas Krallığı resmî sitesi (maroc.ma), Kral VI. Muhammed'in El Hüseyme konuşması, 2004
• TSA Algérie, "À Imzouren, la carcasse d'un hôpital inachevé", 2017
• Vikipedi (İngilizce, Fransızca, İspanyolca): 2004 Al Hoceima earthquake, Al Hoceima, Imzouren, Ait Kamara, Hirak Rif Movement (başlangıç kaynağı; AFPS raporu ve Kızılhaç verileri buradan aktarılmıştır)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı