1960 Agadir Depremi Şehri On Beş Saniyede Yıktı

29 Şubat 1960, Pazartesi gecesi. Saat 23:40. Fas'ın Atlantik kıyısındaki Agadir'de Ramazan'ın üçüncü günü; iftar çoktan açılmış, şehir gece sessizliğinde. On beş saniyeden kısa süren bir sarsıntı, şehrin nüfusunun yaklaşık üçte birini öldürecek.

Depremden önce

Agadir, 1945 ile 1955 arasında hızla büyümüş, plajları ve otelleriyle gelişen bir liman ve tatil şehridir. Tepedeki eski kasba Agadir Ufella, yüzyıllardır şehre yukarıdan bakar. Kasbanın, Funti'nin, Yaşeş'in ve Talborct'un mahallelerinde evler çoğunlukla sıkıştırılmış topraktan ve taştandır. Yeni şehirde ise oteller, apartmanlar, çarşılar ve işyerleri yükselmiştir.

Şehirde yakın tarihte büyük bir deprem yaşanmadığı için binalar depreme göre tasarlanmamıştır. Hızla yükselen yapılarda çoğu zaman eğitimsiz işçiler çalışmış, denetim zayıf kalmıştır.

Uyarı sarsıntıları

23 Şubat'ta şehirde hafif bir sarsıntı hissedilir. 29 Şubat öğle saatlerinde gelen ikinci, daha güçlü sarsıntı şehirde endişe yaratır. Ama gün olağan şekilde geçer. Akşam iftar açılır, aileler sofradan kalkar.

23:40

Saat 23:40'ta, şehrin hemen altında, yerin yaklaşık 15 kilometre derinliğinde 5,8 büyüklüğünde deprem olur. Sarsıntı on beş saniyeden kısa sürer. Büyüklüğü orta düzeydedir, ama merkezi doğrudan şehrin altındadır.

Oteller, apartmanlar, çarşılar ve işyerleri anında çöker. Tepedeki yüzyıllık kasba yamaçtan aşağı yıkılır. Kasbada, Funti'de ve Yaşeş'te bütün binalar yıkılır ya da ağır hasar görür; bu mahallelerde yaşayanların büyük çoğunluğu enkazın altında kalır. Sıkıştırılmış topraktan yapılmış evler toza dönüşür. Talborct mahallesinde, kaynaklara göre 5 bin kişiden ondan azı hayatta kalır.

Su borularının patlaması ve itfaiye binalarının da yıkılması yüzünden şehirde çıkan yangınlar söndürülemez.

Gece

Şehrin yaklaşık yüzde 70'i yıkılmıştır. Agadir'in kendi içinden bir kurtarma çalışması örgütleyecek güç kalmamıştır. Hayatta kalanlar, karanlıkta, yangınların ışığında enkazı elleriyle kazar.

Yıkılan Saada Oteli'nde kalan İngiliz yazar Robin Maugham, düşen bir kirişin altında saatlerce mahsur kalır. Sonradan kurtarılır ve Kazablanka'da tedavi edilir.

Sabah

Şehre en yakın yardım, neredeyse hasar görmeden ayakta kalan Fransız deniz hava üssünden gelir. Fransız denizciler, gecenin ilk saatlerinden itibaren hayatta kalanları enkazdan çıkarmaya başlar. Sabaha karşı Fransız Akdeniz filosu ve ABD Altıncı Filosu'nun gemileri kıyıya yaklaşıp demir atar; ardından bir Hollanda filosu da gelir.

ABD deniz hava kuvvetlerinin Doğu Atlantik ve Akdeniz komutanı Tuğamiral Frank Akers bölgeyi gezer ve Agadir hastanesinin yıkıldığını bildirir. Fas ordusu yardım ulaştırır; Ben Gerir Hava Üssü'nden helikopterler gelir.

Kral ve veliaht

Kral V. Muhammed, radyodan bütün Fas şehirlerine yardım hazırlayıp göndermeleri çağrısında bulunur. Veliaht Prens Mulay Hasan ve birkaç bakanla birlikte uçakla Agadir'e gelir.

Kral, aynı zamanda imam sıfatıyla, kurtarma çalışanlarına Ramazan'da gündüz yeme içme yasağından muaf olduklarını bildirir. Ama kurtarma çalışanlarının çoğu oruç tutmaya devam eder. Yaralılardan bazıları da tedaviyi orucu bozacağı düşüncesiyle reddeder.

Depremin ertesi günü kral ve Bakanlar Kurulu, bir yeniden yapım komisyonu kurar ve başına Veliaht Mulay Hasan'ı, yani geleceğin Kralı II. Hasan'ı getirir.

Kireç ve DDT

Kurtarma çalışmaları zorlaşır. Hava, mevsime göre alışılmadık derecede sıcaktır; sıcaklık 40 dereceye kadar çıkar. Binlerce cesedin hızla bozulması salgın tehlikesi yaratır. Kurtarıcılar gaz maskeleriyle çalışır.

Kurtarmanın artık umutsuz görüldüğü bölgelerde, cesetleri yok etmek için enkazın üzerine sönmemiş kireç dökülür; bu, enkazın altında hâlâ hayatta olabilecekleri de öldürme riskini göze almak demektir. Kamyonlardan, helikopterlerden ve uçaklardan yıkıntıların üzerine dezenfektan ve DDT püskürtülür. Yıkılan kanalizasyondan çıkan farelere karşı zehir serpilir.

Depremden iki gün sonra, salgını önlemek için şehir tamamen boşaltılır.

Kayıp

Depremde 12 bin ile 15 bin arasında kişi hayatını kaybeder; bu, şehrin o günkü nüfusunun yaklaşık üçte biridir. 12 binden fazla kişi yaralanır, en az 35 bin kişi evsiz kalır. Kesin ölü sayısı bugün de bilinmez.

Agadir depremi, Fas tarihinin en yıkıcı ve en ölümcül depremi olarak kayda geçer. Altıdan küçük bir depremin yirminci yüzyılda yol açtığı en büyük yıkımdır.

Yeniden yapılanma

Sonraki incelemeler, şehrin bir fayın hemen üzerinde kurulduğunu gösterir. Tarihçiler, Agadir'in 1731'de de bir depremle yıkıldığını ortaya çıkarır. Yeni Agadir'in biraz daha güneyde kurulmasına karar verilir; kasba, Funti, Yaşeş ve Talborct'un bulunduğu, Tildi vadisinin kuzeyindeki alanlarda yapılaşma yasaklanır.

Yeniden yapımın temeli, 30 Haziran 1960'ta Kral V. Muhammed tarafından atılır. Kralın sözleri, şehrin hafızasına kazınır: "Kader Agadir'in yıkılmasına karar verdiyse, yeniden inşası bizim irademize ve imanımıza bağlı olacaktır."

Neyi değiştirdi

Agadir depremi, Fas'ın ilk deprem yönetmeliğinin hazırlanmasına yol açtı. Mühendisler, aynı şehirde bazı betonarme binaların tamamen çökerken bazılarının hiç hasar görmeden kaldığını belgeledi; fark çoğunlukla tasarımda ve yapım kalitesindeydi.

Bugün

Agadir bugün Fas'ın en çok ziyaret edilen şehirlerinden biri. Tepedeki kasbanın kalıntıları ve duvarları, 1960'ın sessiz tanığı olarak duruyor. Kral V. Muhammed'in sözleri, şehirdeki Hatıra Duvarı'nda yazılı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• American Iron and Steel Institute (1962). The Earthquake of Agadir, Morocco.
• Despeyroux, J. (1960). The Agadir earthquake of February 29th 1960: behaviour of modern buildings during the earthquake. 2. Dünya Deprem Mühendisliği Konferansı.
• Gavin Maxwell, The Rocks Remain (1963)
• Willy Cappe, Agadir - 29 février 1960 - Histoire et leçons d'une catastrophe
• Vikipedi (İngilizce ve Fransızca), 1960 Agadir earthquake / Séisme de 1960 à Agadir (başlangıç kaynağı)