1755 Lizbon Depremi Azizler Günü'nde Deprem, Dalga ve Ateş Getirdi

1 Kasım 1755, Cumartesi. Saat 09:40. Lizbon'da Azizler Günü. Kiliseler dolu, sunaklarda binlerce mum yanıyor. Avrupa'nın en zengin şehirlerinden biri, sömürgelerinden gelen altınla parlayan Portekiz'in başkenti, sabah ayinine toplanmış. Dakikalarca süren sarsıntı kiliseleri cemaatin üzerine yıkacak. Kırk dakika sonra deniz şehre girecek. Devrilen mumlar ise günlerce sürecek bir yangın başlatacak.

Depremden önce

1755'te Lizbon, yaklaşık 200 bin kişinin yaşadığı, Avrupa'nın en büyük ve en zengin şehirlerinden biridir. Brezilya'dan gelen altın ve elmaslar, saraylara, kiliselere, kütüphanelere akar. Tejo Nehri'nin kıyısındaki Ribeira Sarayı'nda 70 bin ciltlik kraliyet kütüphanesi, Titian'ın, Rubens'in tabloları, Vasco da Gama'nın keşif kayıtları saklanır. Yedi ay önce Tejo Operası açılmıştır.

Portekiz, koyu Katolik bir ülkedir. Kral I. José, ülkeyi Başbakan Sebastião José de Carvalho e Melo'yla, sonradan Pombal Markisi unvanını alacak adamla birlikte yönetir.

09:40

Saat 09:40 civarında, Atlantik'te, São Vicente burnunun yaklaşık 200 kilometre batı-güneybatısında, büyüklüğü 7,7 ve üzerinde tahmin edilen deprem başlar. Dönemin anlatımlarına göre sarsıntı üç buçuk ile altı dakika sürer. Şehrin merkezinde beş metre genişliğinde yarıklar açılır.

Ayin sırasında kiliseler çöker. Lizbon Katedrali, São Paulo, Santa Catarina, São Vicente de Fora kiliseleri ağır hasar görür. Carmo Manastırı'nın kilisesinin çatısı içerideki cemaatin üzerine yıkılır. Ribeira Sarayı çöker.

Deniz

Hayatta kalanlar, enkazdan uzaklaşmak için limanın açık alanlarına, Tejo kıyısına koşar. Orada denizin çekildiğini görürler: Nehrin yatağı, kaybolmuş yüklerle ve batık gemilerle dolu bir çamur ovasına dönüşmüştür.

Depremden yaklaşık 40 dakika sonra bir tsunami limanı ve şehir merkezini yutar; ardından iki dalga daha gelir. Bir tanığa göre su Tejo boyunca o kadar hızlı yükselir ki, at sırtındaki insanlar sürüklenmemek için atlarını tepelere dörtnala sürmek zorunda kalır.

Dalgalar Portekiz'in güneyindeki Algarve kıyılarını, İspanya'nın Cádiz şehrini, Fas kıyılarını vurur. İngiltere'nin Cornwall kıyısına üç metrelik, Karayipler'e ve Brezilya'ya kadar dalgalar ulaşır. Sarsıntı Finlandiya'ya kadar hissedilir.

Ateş

Azizler Günü için evlerde ve kiliselerde yakılmış mumlar devrilir. Yangınlar birleşir ve bir ateş fırtınasına dönüşür; alevlerin 30 metre yakınındakiler bile dumandan boğulur. Yangın günlerce sürer.

Depreme dayanan binalar bile yangında yok olur. Tejo Operası tamamen yanar. Rossio Meydanı'ndaki Tüm Azizler Kraliyet Hastanesi, dönemin en büyük hastanesi, alevlere teslim olur; yüzlerce hasta içeride yanarak ölür. Kraliyet kütüphanesi, tablolar, arşivler, keşif kayıtları kül olur.

Kral çadırda

Kral I. José ve saray, şafaktaki ayinden sonra, kızlarından birinin tatili şehir dışında geçirme isteği üzerine Lizbon'dan ayrılmıştır. Kraliyet ailesi bu sayede yara almadan kurtulur.

Ama kral, o günden sonra duvarlar arasında yaşamaktan korkar. Saray, şehrin dışındaki Ajuda tepelerinde kurulan dev bir çadır ve pavyon kompleksine taşınır. Kralın bu korkusu ölene kadar geçmez.

"Ölüleri gömün"

Pombal'a ne yapılması gerektiği sorulduğunda, anlatılana göre, "Ölüleri gömün, yaşayanları iyileştirin" diye cevap verir ve yardım çalışmalarını örgütlemeye başlar. İtfaiyeciler yangınları söndürmek için gönderilir. Salgın başlamadan binlerce cesedin kaldırılması emredilir. Geleneğe ve Kilise'nin isteğine aykırı olarak pek çok ceset mavnalara yüklenir ve Tejo'nun ağzının ötesinde denize gömülür.

Yıkılmış şehirde düzeni sağlamak için ordu konuşlandırılır. Şehrin yüksek noktalarına yağmacılar için darağaçları kurulur; otuzdan fazla kişi halkın önünde idam edilir. Ordu, çalışabilecek durumdaki pek çok kişinin şehirden kaçmasını engeller ve onları yardım ve yeniden yapım işlerinde çalıştırır.

Kayıp

Ekonomi tarihçisi Álvaro Pereira'nın tahminine göre, yaklaşık 200 bin kişilik Lizbon'da 30 bin ile 40 bin arasında kişi hayatını kaybeder. Fas'ta 10 bin kişi daha ölmüş olabilir. Portekiz, İspanya ve Fas'ta toplam ölü sayısı 40 bin ile 50 bin arasında tahmin edilir. Lizbon'un binalarının yüzde 85'i yıkılır. Zararın Portekiz'in milli gelirinin üçte biri ile yarısı arasında olduğu hesaplanır.

Yeniden yapılanma

Depremden bir ay sonra, 4 Aralık'ta, krallığın başmühendisi Manuel da Maia dört seçenek sunar: eski şehri eski malzemelerle yeniden yapmaktan, Lizbon'u tamamen terk edip başka yerde yeni bir şehir kurmaya kadar. Kral ve Pombal, en cesur seçeneği seçer: Baixa'yı, aşağı şehri tamamen yıkıp sıfırdan, düz ve geniş caddelerle yeniden kurmak.

Bir yıldan kısa sürede enkaz temizlenir. Yeni binalar, Avrupa'nın depreme karşı korunan ilk yapıları arasında yer alır: Duvarların içine "gaiola" denen esnek ahşap kafesler yerleştirilir. Ahşap maketler yapılır ve çevrelerinde askerler yürütülerek deprem sarsıntısı taklit edilir. Bugünkü "Pombal Baixası" böyle doğar.

Depremden geriye kalan kimsesiz çocuklar ve yoksullar için sonradan Casa Pia adlı bir kurum açılır.

Neyi değiştirdi

Lizbon depremi, Avrupa düşüncesini sarstı. Voltaire, "Lizbon Felaketi Üzerine Şiir"de ve "Candide"da, her şeyin olabilecek dünyaların en iyisinde olduğu iyimserliğine Lizbon'u karşı örnek olarak gösterdi. Rousseau, felaketin boyutunu insanların kalabalık şehirlere sıkışmasına bağladı. Genç Immanuel Kant, depremin nedenlerini doğaüstü değil doğal yollarla açıklamaya çalışan üç yazı yayımladı.

Pombal, ülkenin bütün kiliselerine depremin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü, denizin önce yükselip yükselmediğini, kaç kişinin öldüğünü soran bir anket gönderdi. Rahiplerin cevapları bugün de Torre do Tombo arşivinde saklanıyor. Bir depremin geniş bir alandaki etkilerini sistemli biçimde inceleyen bu ilk çalışma, Pombal'ı modern sismolojinin öncülerinden biri yaptı.

Bugün

Lizbon'un Baixa semtinin düzgün caddeleri ve Ticaret Meydanı, depremden sonraki yeniden yapımın eseri. Carmo Manastırı'nın çatısız kilisesi, depremin hatırası olarak yıkık bırakıldı ve bugün bir arkeoloji müzesi. Ajuda'daki kraliyet çadır kampının yerinde ise sonradan Ajuda Sarayı yükseldi.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler ve Tsunami Veritabanı
• Pereira, Á.S. (2009). The Opportunity of a Disaster: The Economic Impact of the 1755 Lisbon Earthquake. Journal of Economic History, 69(2).
• Le Bas, J.P. (1757). Lizbon yıkıntıları gravür dizisi
• Voltaire (1756). Poème sur le désastre de Lisbonne
• Vikipedi (İngilizce), 1755 Lisbon earthquake (başlangıç kaynağı)