2023 Fas Depremi Atlas Dağlarında Bir Düğün Gecesinde Vurdu

8 Eylül 2023, Cuma gecesi. Saat 23:11. Fas'ın Yüksek Atlas Dağları'nda köyler uykuya hazırlanıyor; bir köyde ise davul ve flüt sesleri var, bir düğün kutlanıyor. Birkaç saniye sonra vadiler toz bulutuna gömülecek. Sabah olduğunda yüzlerce dağ köyü haritadan silinmiş olacak.

Depremden önce

Al Haouz vilayeti, Marakeş'in güneyinde, Yüksek Atlas Dağları'nın sarp vadilerine dağılmış Berberi köylerinden oluşur. Evler, yüzyıllardır olduğu gibi taştan, kerpiçten ve ağaç kirişlerden yapılmıştır. Köylerin çoğuna dar, kıvrımlı dağ yollarından ulaşılır. Halk tarımla, hayvancılıkla ve dağ turizmiyle geçinir.

Fas'ın deprem tehlikesi daha çok kuzeyde, Afrika ile Avrasya levhalarının sınırına yakın bölgelerdedir. Atlas Dağları'nda 1900'den bu yana deprem merkezinin 500 kilometre çevresinde 6'dan büyük bir deprem olmamıştır. Ülke hafızasındaki büyük felaket, 1960 Agadir depremidir.

Kral VI. Muhammed, 1 Eylül'den beri sağlık nedeniyle Paris'tedir.

Bir düğün gecesi

Deprem merkezine yakın İgil Ntalgumt köyünde o gece bir düğün kutlaması vardır. 22 yaşındaki Habiba Acdir, ertesi gün komşu Kettou köyünden elma çiftçisi 30 yaşındaki Muhammed Budad ile evlenecektir. Gelenek gereği gelinin ailesi düğünden önceki akşam bir kutlama verir. Köyün neredeyse bütün halkı, gelinin babasının evinin avlusunda toplanmıştır. Müzisyenler geleneksel kıyafetleriyle flüt ve keçi derisinden davullar çalmaktadır.

23:11

Saat 23:11'de, Marakeş'in yaklaşık 73 kilometre güneybatısında, İgil yakınlarında 6,8 büyüklüğünde deprem olur. Kaynak yerin yaklaşık 19 kilometre altındadır. Fas'ta aletle ölçülmüş en güçlü depremdir. Sarsıntı İspanya'da, Portekiz'de ve Cezayir'de de hissedilir.

İgil Ntalgumt'taki düğünde müzik, karanlık ve çığlıklara dönüşür. Taş ve kerpiç evler çöker. Ama köy halkı açık avluda olduğu için köyde kimse ölmez, yalnızca bir kişi yaralanır.

Diğer köylerin çoğunda insanlar evlerinin içindedir. Taş, kerpiç ve ahşaptan yapılmış evler çökerken malzemeler un ufak olup birbirine karışır; enkazın altında hayatta kalmayı sağlayacak hava boşlukları neredeyse hiç kalmaz.

İlk saatler

Marakeş'te insanlar binalardan, alışveriş merkezlerinden, restoranlardan sokaklara kaçar. Eski şehirde bazı evler ve surların bir kısmı çöker. Cemaa el-Fna Meydanı'nda Harbuş Camii'nin minaresi ve duvarlarının bir bölümü, aşağıdaki araçların üzerine yıkılır. Kutubiye Camii de hasar görür. Marakeşliler ilk üç geceyi dışarıda, meydanlarda, kavşaklarda ve otoparklarda geçirir.

Asıl yıkım ise dağlardadır. Ama dağlara ulaşmak zordur: yollar düşen kayalarla kapanmıştır ve yardım araçları dar dağ yollarında birbirine sıkışır. Amizmiz'de insanlar enkazı elleriyle kazar.

Sabah

Gün ağardığında yıkımın boyutu görülmeye başlar. Asni'de evlerin yüzde 90'ı yıkılmıştır. 200 kişilik Tafeghaghte köyünde 90 kişi ölmüştür. İcukak'ta 80 ile 100 arasında kişi, yani köyün yaklaşık yarısı hayatını kaybetmiştir. Adassil'de aynı okulun 32 öğrencisi ölmüştür. Mecat köyündeki 50 geleneksel evin neredeyse tamamı yıkılmıştır.

Tarihî Tinmel Camii'nin kulesi kısmen çöker, çevre duvarları yıkılır. Cami, 12. yüzyıldan kalmadır ve Muvahhidler'in ilk merkezinin simgesidir.

Marakeş'te hastaneler, dağlardan getirilen yaralılarla dolar. Şehir halkına kan bağışı çağrısı yapılır. 9 Eylül sabahı turistler de dahil yüzlerce kişi kan vermek için hastanelere gider; aralarında Fas millî futbol takımının oyuncuları da vardır. Bir gün içinde 6 bin ünite kan toplanır.

Devletin yanıtı

Kral VI. Muhammed, ordunun deprem bölgesine konuşlandırılmasını emreder. Ordu, en çok etkilenen bölgelere giden ana yollardan birini açar; ulaşılması zor köylere helikopterlerle yardım taşır. Sağlık Bakanlığı 2 binden fazla doktor ve hemşireyi bölgeye gönderir. Ordu, Mulay Brahim'de bir sahra hastanesi kurar.

Kral 9 Eylül'de Rabat'a döner ve bir çalışma toplantısına başkanlık eder. Üç günlük ulusal yas ilan edilir, depremzedeler için bir yardım komisyonu ve bağış hesapları açılır. Başbakan Aziz Ahannuş, 11 Eylül'de kralla görüştükten sonra hükümetin yeniden yapımı finanse edeceğini ve depremzedelerin zararını karşılayacağını açıklar. Kral, 12 Eylül'de Marakeş Üniversite Hastanesi'nde yaralıları ziyaret eder ve kan bağışlar.

Kralın depremden yaklaşık 18 saat sonra resmî bir açıklama yapması, İspanyol ve Fransız basınında eleştirilir.

Yardım tartışması

Dünyanın dört bir yanından yardım teklifi gelir: ABD, Fransa, Türkiye, Avrupa Birliği, Afrika Birliği ve Cezayir bunlar arasındadır. Fas, resmî olarak yalnızca dört ülkenin yardımını kabul eder: İspanya, İngiltere, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri. Yetkililer, koordinasyon eksikliğinin zarar verebileceğini, diğer tekliflerin ihtiyaç olursa değerlendirileceğini söyler. İçişleri Bakanlığı, yardımların seçilerek kabul edilmesinin sahadaki ihtiyacın dikkatli bir değerlendirmesine dayandığını açıklar.

İspanya, 86 asker ve 8 arama köpeği taşıyan iki askerî uçak gönderir. Katar ekibi 11 Eylül'de ulaşır. Uluslararası kurtarma ekiplerinin bir kısmı ise havaalanlarında izin bekler; Fransız Sınır Tanımayan Kurtarıcılar örgütünün başkanı Arnaud Fraisse, ekiplerinin ülkeye girişine izin verilmemesini anlayamadıklarını söyler.

Cezayir, Fas'la ilişkilerini kestiği 2021'den bu yana ilk kez hava sahasını yardım uçakları için açar ve bir kurtarma ekibi önerir. Fas, bu teklife ihtiyaç olmadığını bildirir.

Dağlarda çadırlar

Mulay Brahim'de hayatta kalanlar, köyün üstündeki tepede ölülerine mezar kazar. Evsiz kalanlar için köylerde büyük çadırlar kurulur. Kızılay gönüllüleri, ilaç kervanları ve sağlık çadırlarıyla köyleri dolaşır.

Depremde 2.960 kişi hayatını kaybeder, 5.674 kişi yaralanır. 2.930 köyde evler hasar görür, 19 binden fazla ev tamamen çöker. 585 okul hasar görür, 7 öğretmen ölür.

Kral, depremde öksüz kalan bütün çocuklara "Milletin Emanetleri" statüsü verir; devlet bu çocukların bakımını ve eğitimini üstlenir.

Kış yaklaşırken dağ köylerinde aileler hâlâ çadırlarda yaşar. Ekim sonunda Amizmiz'de yüzlerce kişi, yardımların ve vaat edilen nakit desteğin gecikmesini protesto etmek için sokağa çıkar.

Yeniden yapılanma

20 Eylül'de, kral, ordu ve hükümet yetkilileriyle yapılan toplantının ardından beş yıllık, yaklaşık 11,7 milyar dolarlık bir yeniden iskân planı açıklanır. Plan, altı vilayette 4,2 milyon kişiyi kapsar. Evi tamamen yıkılan ve hasar gören ailelere yeniden yapım yardımı, etkilenen ailelere bir yıl boyunca aylık destek verilir. Ocak 2024'e gelindiğinde hükümete göre yaklaşık 57.600 aile aylık desteği, 44 binden fazla hane yeniden yapım yardımını almıştır.

Ama yeniden yapım yavaş ilerler. Hükümet, ailelerin kendi evlerini bir mimarın çizdiği plana göre, taksitle ödenen parayla yapmalarını öngören "denetimli kendi yapımı" yöntemini seçer. Depremin birinci yıl dönümünde, Reuters'a göre planlanan 55 bin yeni evden yalnızca bin kadarı tamamlanmıştır; pek çok aile hâlâ çadırlarda, misafirhanelerde ya da akrabalarının yanındadır. Talat N'Yakub'da ve Tarudant'ta da gecikmeleri protesto eden gösteriler yapılır.

Depremzedelerin önde gelen sözcülerinden Said Ait Mehdi, 2025'te yerel yetkililerin açtığı hakaret ve yalan haber yayma davasında bir yıl hapis cezasına çarptırılır.

Neyi değiştirdi

Al Haouz depremi, 1960 Agadir depreminden bu yana Fas'ın en ölümcül depremi oldu. Deprem, ülkenin kuzeyine göre altyapısı çok zayıf kalmış dağ bölgelerinin ne kadar savunmasız olduğunu gösterdi. Geleneksel taş ve kerpiç yapıların depreme dayanıklı hâle getirilmesi ve dağ köylerinin yeniden nasıl kurulacağı, Fas'ta hâlâ tartışılıyor.

Bugün

Atlas köylerinin bir kısmında yeni evler yükseliyor; bir kısmında ise yıkıntılar hâlâ duruyor. İgil Ntalgumt halkı, bir düğünün hayatlarını kurtardığı o geceyi anlatmaya devam ediyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• USGS, M 6.8 - Al Haouz, Morocco, 8 September 2023
• Agence France-Presse, "Wedding party saved Moroccan villagers from deadly quake" (Eylül 2023)
• Reuters, depremin birinci yıl dönümü haberleri (Eylül 2024)
• Middle East Eye, Al Haouz'da yeniden yapım üzerine haber (Eylül 2024)
• Vikipedi (İngilizce), 2023 Al Haouz earthquake (başlangıç kaynağı)