1731 Foggia Depremi: Koyun Gümrüğünün Şehri Yıkılıyor

20 Mart 1731, şafaktan önce. Güney İtalya'nın büyük tahıl ovası Tavoliere'nin ortasındaki Foggia uykuda. Kış otlaklarına inen Abruzzolu çobanlar sürüleriyle ovada, şehrin altındaki çukurlarda buğday saklı. Yer önce derinden uğulduyor. Ardından gelen sarsıntı Foggia'nın üçte birinden fazlasını yıkıyor. Ölenlerin sayısı bugün bile tartışmalı: kimi kaynak 164 diyor, kimi 3.600.

Koyun gümrüğünün şehri

1731'de Foggia, Napoli Krallığı'nın Capitanata eyaletindedir. Krallık Avusturya Habsburglarının yönetimindedir ve Napoli'yi imparator adına bir genel vali yönetir; 1728-1733 arasında bu görevde Kont Aloys Thomas von Harrach vardır. Foggia'nın nüfusu İtalya'nın tarihsel deprem kataloğu CFTI'ye göre 15 bin civarındadır.

Şehri zengin eden şey koyundur. 15. yüzyılda Aragonlu krallar Foggia'da "Dogana della mena delle pecore", yani koyun gümrüğünü kurmuştur. Her kış Abruzzo dağlarından çobanlar, tratturo denen geniş hayvan yollarıyla Tavoliere'ye iner ve otlak hakkı için bu kuruma vergi öder. Gümrüğün yetki alanı Andria, Barletta ve Canosa'ya kadar uzanır; mahkemesi Foggia'dadır ve yalnızca Napoli'deki Sommaria Dairesi'ne hesap verir. Krallığın en büyük vergi gelirlerinden biri buradan çıkar.

Yılın en önemli olayı mayıs panayırıdır. Çobanlığın ürünleri bu pazarda el değiştirir. CFTI'ye göre 1731'de panayırın gelirleri krallıkta konuşlu Alman garnizonuna ayrılmıştır. Ovanın kırsalında insanlar masseria denen büyük çiftliklerde, çobanlar ise jazzo denen basit barınaklarda yaşar.

Bölge depremi tanır. Foggia 1456'da ağır hasar görmüş, 1534'te ve 1627'de yeniden sarsılmıştır. 1627'de Gargano'nun eteğindeki San Severo'yu yıkan depremin çatlakları bazı kasabalarda kötü onarılmıştır. CFTI'nin araştırmacıları, 104 yıl sonra bu eski yaraların özellikle kiliselerin dayanıklılığını zayıflattığını not eder.

Gün doğmadan

Dönemin İtalya'sında saatler gün batımından itibaren sayılır. Kaynaklar depremi "İtalyan saatiyle dokuz buçuk" olarak verir; bugünkü kataloglar bunu Greenwich'e göre yaklaşık 03.00'e çevirir. NOAA'nın veritabanı ise 02.30 yazar. Yani sarsıntı insanları yataklarında yakalar.

Önce yerin altından boğuk bir gürültü gelir, sonra deprem. Foggia'da ve çevresinde 6-8 metre derinliğindeki kuyuların suyu yükselip taşar ve bazı bağları sular altında bırakır. İtalya'nın parametrik kataloğu CPTI15 büyüklüğü 6,33 olarak hesaplar, CFTI 6,5 verir. Foggia'da ve Cerignola'da şiddet on iki derecelik MCS ölçeğinde IX'dur.

On beş dakika kadar sonra, 03.15 sularında, Foggia'da ve Adriyatik kıyısındaki Molfetta'da bir artçı hissedilir. Sarsıntı Gargano'dan Lecce'ye kadar bütün Puglia'da, kuzeyde Roma'ya, batıda Napoli'ye kadar duyulur.

Yıkılan Foggia

Gün ağardığında Foggia'nın binalarının üçte birinden fazlası tamamen çökmüştür; ayakta kalanların çoğu ağır yaralıdır. Ana kilise Santa Maria'da kısmi çöküntüler vardır. Annunziata ve Santa Chiara manastırları, Gesù e Maria, San Tommaso, San Lazzaro, San Marco ve Sant'Angelo kiliseleri yarı yarıya yıkılmıştır. San Francesco manastırı tamamen yok olur.

Şehrin kalbindeki bina da düşer: koyun gümrüğünün sarayı çöker. Krallığın hazinesine para akıtan kurum, bir gecede çatısız kalır. Çevredeki masserialar ve kırsal yapılar da büyük ölçüde yıkılır; enkazın altında hayvanlar ve kışlık erzak kalır.

Foggia'nın 40 kilometre kadar güneydoğusundaki Cerignola da en ağır vurulan yerlerdendir. CFTI'ye göre orada bütün kiliseler çöker, Santa Maria della Mercede yurdu ve dük sarayı kısmen yıkılır, Karmelitler kilisesinin çatısı göçer ve yedi kişi ölür. Tressanti'de bir masseria çöker, 18 kişi altında kalır. Manfredonia yakınında Kartezyen keşişlere ait Tre Santi çiftliği tamamen yıkılır; bir keşiş ve orada çalışan 17 genç ölür.

Canosa, Orta Nova, Ascoli Satriano, Orsara ve Molfetta'da da ağır hasar vardır. Molfetta'da üç ev yıkılır, üç kişi ölür. Barletta ile Manfredonia arasındaki kıyıda balıkçılar, sarsıntıyla birlikte denizin birden yükseldiğini ve teknelerini devirdiğini anlatır.

Haber Napoli'ye gidiyor

Foggia'dan Napoli'ye haber ancak ulakla gider. Koyun gümrüğünün başkanı Marki Carlo Ruoti hemen bir ulak yollar. Haber merkezi hükümete 23 Mart'ta ulaşır. Ruoti 22 Mart'ta komşu Melfi'nin valisine de bir mektup yazar; bu mektup bugün Roma'daki Doria-Pamphilj ailesi arşivinde durur.

Bu arada yer durmaz. 21 Mart sabahı, Greenwich'e göre 07.35'te, üç dalga hâlinde gelen güçlü bir artçı ilk depremin çatlattığı binaları daha da sarsar. Melfi'den Brindisi'ye, Bitonto'dan Napoli'ye kadar hissedilir. Kaynaklara göre sarsıntılar 1732'nin ilk aylarına kadar sürer.

Napoli'de başpiskopos inananlardan yardım toplatır ve deprem zamanı için özel bir ayin yaptırır. Papa XII. Clemens haberi alır almaz Napoli Krallığı için bir jübile ilan eder. Papalığın Napoli elçisi Raniero Simonetti, Roma'ya ayrıntılı raporlar gönderir.

Felaket burada bitmez. 27 Mart'ta bölgeyi bir fırtına vurur ve evsizlerin geçici barınaklarını hırpalar. Depremden sekiz gün sonra yoğun kar yağar; badem ve zeytin bahçeleri zarar görür. CFTI'nin aktardığı kaynaklara göre bu soğuk dalgası, açıkta yatan hastalar için ölümcül olur.

Ovada baraka şehri

Foggialılar evlerine dönmez. İlk gün şehrin içindeki en geniş boş alana, Piano delle Fosse'ye koşarlar. Bu meydanın altı, Foggia'nın buğday stoklarının saklandığı çukurlarla doludur. İnsanlar burada geçici barınaklar kurar.

Kiliseler yıkıldığı için halk tahtadan küçük bir şapel yapar; alaylar buraya yürür. Cerignola'da da aynısı olur. Serracapriola halkı, kasabayı depremden koruduğuna inandığı Aziz Filippo Neri için dokuz günlük dua izni ister ve 9 Nisan'da izni alır.

Ekmek en büyük sorundur. Şehrin değirmenleri ve fırınları çökmüştür. Ruoti 29 Mart'ta, şehri terk eden San Rocco ve Santo Stefano bölüklerinin çukur işçilerine geri dönme emri verir: buğday stoklarını açacak, koruyacak olanlar onlardır. Ekmek üzerindeki vergi 20 Mart'tan 1 Nisan'a kadar kaldırılır.

Marki Ruoti'nin bildirileri

Foggia Devlet Arşivi'ndeki gümrük kayıtları, depremden sonraki haftaları gün gün izlemeyi sağlar. Ruoti'nin "banno" denen bildirileri birbirini izler. 26 Mart'ta izinsiz kimsenin şehre girmesi yasaklanır, gece sokağa çıkma yasağı konur, yıkık evlerden kiriş ve kereste çalanlara ceza ilan edilir. 28 Mart'ta buğday çukurlarının üstüne baraka kurmak yasaklanır; barakalar surların dışına taşınır.

1 Nisan'da kırsalda enkazdan çıkarılan cesetlerin şehir mezarlıklarına getirilmesi yasaklanır; amaç salgını önlemektir. 16 Nisan'da molozun yalnızca Gesù e Maria tratturosu boyundaki çukurlara dökülmesine izin verilir. 27 Nisan'da enkazdan alınan her şeyin geri verilmesi istenir; yağmacılara ağır cezalar bildirilir.

CFTI'nin araştırmacılarına göre bu telaşın arkasında mayıs panayırı vardır. Dönemin gazeteleri hükümetin Foggia'ya hızla yardım gönderip baraka yaptırmasını anlatır; pek çok yorumcu bunun panayırın aksamaması için yapıldığını not eder. Panayır sırasında hırsızlığa karşı 15 Nisan'da yeni bir gece yasağı çıkar. Ruoti, gümrük mahkemesi ve pazarlık salonu için de barakalara yer ister.

Temmuzda başka bir sorun belirir. Ustalar fırsattan yararlanıp ücretleri yükseltir. Foggialıların dilekçesi üzerine 4 Temmuz'da yeni yapı için izin zorunlu olur, fahiş fiyat isteyen duvarcı ve marangozlara ceza konur. Bir gün önce de barakaların yakınına saman yığılması, yangın tehlikesi yüzünden yasaklanmıştır.

Arşivdeki adlar

Ölenlerin çoğunun adı bilinmez. Ama gümrük arşivindeki dilekçeler birkaç hayatı görünür kılar. Mayıs 1731'de Nicolò Tenore adlı bir Foggialı, depremde ölen kardeşinin kızlarının vesayetini almak için başvurur. Temmuzda Santa Monica kardeşliğinin başı, depremde ölen kardeşlik veznedarının mirasçılarından kardeşliğin kasasını geri istemek zorunda kalır.

Santa Chiara manastırının rahibeleri, yıkılan binalarını onarmak için mülklerinin bir kısmını satmaya izin ister. 1735'te bile Marchesani kardeşler, depremde hasar gören iki evlerinin yeniden yapımı için gümrüğe dilekçe vermektedir.

Foggialıların depremi nasıl hatırladığı ise başka bir yerde saklıdır. Şehrin geleneğine göre ana kilisenin simgesi olan, yedi peçeyle örtülü eski ikona, Iconavetere, deprem sonrası yan taraftaki San Giovanni Battista şapeline taşınır. 22 Mart'ta, Kutsal Perşembe günü, inananlar peçelerin arasında Meryem'in yüzünü gördüklerini anlatır. Bu bir inanç anlatısıdır, ama şehir onu bugün de her mart kutluyor.

Kaç kişi öldü?

1731'in ölü sayısı kaynaktan kaynağa çok değişir. Dönemin bazı tarihçileri Foggia için 164 ölü yazar; CFTI bu rakamı inandırıcı bulmaz. Gazeteler ve basılı haber kâğıtları şehirde bin kadar, yakın çiftliklerde 200 kadar ölüden söz eder. Depremden hemen sonra çıkan bazı anlatılar enkazdan 500 ceset çıkarıldığını yazar.

CFTI'nin vardığı sonuç, Foggia'da ölenlerin büyük olasılıkla 500'ü aştığıdır; bu, nüfusun yüzde 3'ünden fazlası demektir. Kırsaldaki ölümler sayılamaz. Kışı ovada geçiren Abruzzolu çobanların kayıpları da hiçbir tahmine girmemiştir. 19. yüzyıl araştırmacıları bütün Foggia bölgesi için 3.600 ölü tahmin etmiştir. ABD'nin NOAA veritabanı da bu rakamı kullanır. Yani 3.600, 1731'de sayılmış bir rakam değil, sonradan yapılmış bir hesaptır.

Surların dışına taşan şehir

Yeniden yapım hızlıdır. Yerel yönetim, şehirden çıkan tratturoların yanındaki alanları yapıya açar. Evleri en ağır hasarı gören yoksul aileler bu yeni alanlara yerleşir. CFTI'ye göre yaptıkları evler de depremden önceki yoksul mahallelerin evleri kadar zayıftır. Ama sonuç kalıcıdır: Foggia ilk kez hendekle çevrili eski sınırlarının dışına taşar ve bugünkü şehir planının temeli atılır.

Malzeme kıttır. Kereste Venedik'ten ve İstirya'dan gelir; kıtlık yüzünden el koymaya gidilir, ormanlardan kaçak ağaç kesilir. Demir de azdır; duvarları bağlayan kenetlerde demirin yerine kestane ağacı kullanılır.

Gümrük binası için ise ders çıkarılır. Onarım planına göre ana duvarlar demir gergilerle birbirine bağlanacak, kapılar duvar kesişimlerinden uzağa konacak, kemerlerin yerine düz lentolar kullanılacak ve ikinci kat yeniden yapılmayacaktır. 1733'te gümrük, Cizvitlerin yarım kalmış kolej binasını satın alıp yeni merkezine dönüştürür.

Ana kilise Santa Maria'nın onarımı halktan toplanan parayla Temmuz 1731'de başlar. 12. yüzyıldan kalan Romanesk yapı Barok üslupta yenilenir; yanına süslü, yüksek bir çan kulesi yükselir. San Francesco manastırı yeniden yapılırken genişletilir.

Neyi değiştirdi

1731 depremi, aletle izlenmeye çalışılan ilk İtalyan depremlerinden biri sayılır. Napolili hekim ve doğa bilimci Nicola Cirillo'nun muhabirleri, Ascoli Satriano'ya ve Giovinazzo'ya birer sarkaç kurar. Ascoli Satriano yıkım bölgesine yakındır, Giovinazzo ise dört kat uzaktadır. Ascoli'deki sarkaç daha sık ve daha geniş salınır. Cirillo sonuçları Londra'daki Royal Society'ye anlatır ve depremlerin de hareket yasalarına uyduğunu kanıtladığını savunur.

Deprem Foggia'nın biçimini de değiştirdi. Surların içine sıkışmış ortaçağ kasabası, tratturolar boyunca dışarı doğru büyümeye başladı. Bu, sonraki on yıllarda Bourbon yönetimi altında tahıl ticaretiyle büyüyen Foggia'nın başlangıcı oldu.

Bugün

Foggia bugün yaklaşık 145 bin nüfuslu bir şehir ve Foggia ilinin merkezi. Şehrin büyük bölümü 1943 yazında Müttefik bombardımanlarında bir kez daha yıkıldı. Koyun gümrüğünün 18. yüzyılda taşındığı Palazzo Dogana bugün il yönetiminin merkezi. Katedralin Barok çan kulesi Pericle Felici meydanına bakıyor.

Foggialılar her yıl 20-22 Mart'ta Madonna dei Sette Veli bayramını kutluyor. Bayram, 1731 depreminden sonraki günlerin anısını taşıyor. Şehir İtalya'nın deprem haritasında orta tehlike bölgesinde; 1627 ve 1731, Tavoliere ile Gargano'nun yüzyılda bir de olsa büyük depremler üretebildiğini hatırlatıyor.

Kaynaklar

• INGV, CFTI5Med ve CFTI4Med (İtalya Güçlü Depremler Kataloğu), 20 Mart 1731 Foggiano depremi kaydı (01667): sosyal etkiler, demografi, idari önlemler, Foggia Devlet Arşivi'ndeki Dogana bildirileri, yeniden yapım, deprem dizisi kronolojisi ve 49 yerleşimin hasar açıklamaları
• INGV, ASMI İtalya Tarihsel Makrosismik Veri Arşivi, 17310320_0300 olayı (CPTI15: Mw 6,33; CFTI5Med: 6,5; Io IX)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1256 (Italy: Foggia; 3.600 ölü, 6,3 büyüklük)
• D. Molin, "The Foggia earthquake of March 20, 1731", Atlas of Isoseismal Maps of Italian Earthquakes, CNR-PFG (1985), CFTI'de aktarıldığı biçimiyle
• Vikipedi (İtalyanca "Foggia", "Storia di Foggia", "Cattedrale di Foggia", "Madonna dei sette veli", "Chiesa di San Francesco Saverio (Foggia)", "Chiesa delle Croci"; İngilizce "Foggia", "Aloys Thomas Raimund, Count Harrach"; başlangıç kaynağı)