1694 Irpinia Depremi: Ofanto Vadisinde Yıkılan On Dört Kasaba

8 Eylül 1694, öğleden sonra. Napoli Krallığı'nın iç kesiminde, Ofanto Irmağı'nın yukarı vadisinde, tepelere tutunmuş taş köyler. Yer bir dakikaya yakın sallanıyor. Calitri'nin üstündeki kale çöküyor, enkazı ve kopan kayalar alttaki evlerin üzerine iniyor. Sant'Angelo dei Lombardi'de katedral yıkılıyor. On dört kasaba neredeyse tamamen yok oluyor. Başkent Napoli'de kilise kubbeleri çatlıyor. Ölü sayısı bugün de tartışmalı: Napoli'de basılan rapora göre 4.820, NOAA'ya göre 4.057, bazı kaynaklara göre 6 binden fazla. Köylerin kendi kayıtları ise çok daha düşük rakamlar veriyor. Bu deprem, 286 yıl sonra 1980'de yeniden yıkılacak bir bölgenin hikâyesi.

Depremden önce

1694'te güney İtalya, İspanyol tacına bağlı Napoli Krallığı'dır. Kral II. Carlos'tur; Napoli'de onun adına genel vali (viceroy) Santisteban Kontu Francisco de Benavides yönetir. Depremin vuracağı köyler krallığın üç eyaletine dağılmıştır: Principato Citra, Principato Ultra ve Basilicata. Bugün bu topraklar Avellino ve Potenza illerinin sınırındadır.

Krallık ağır bir ekonomik bunalımdadır. İspanya'nın Fransa'ya karşı yürüttüğü Augsburg Birliği Savaşı (1688-1697) için büyük askerî harcamalar yapılmaktadır. İtalya'nın tarihî deprem kataloğu CFTI, en ağır etkilenecek bölgeyi şöyle anlatır: tarımsal üretim çok düşüktür, eşkıyalık yayılmaktadır, salgınlar bölgeyi birkaç kez vurmuştur. Halkın büyük kısmı yoksuldur; katalog bu yüzden evlerin kötü yapıldığını ve bakımsız kaldığını varsaymanın kolay olduğunu yazar.

Köyler Apenin sırtında, dik yamaçların ve kayalık tepelerin üzerindedir. Calitri'de 1676'dan beri kasabanın efendisi Mirelli ailesidir; aileye ait büyük kale, evlerin hemen üstündeki bir tepededir. Yakındaki Venosa'nın kiliseleri 1688 depreminde ağır hasar görmüştür. Aynı yılın nisan ayında Vezüv büyük bir patlama yapmıştır.

Bölgenin yerbilimi de tehlikelidir. Orta ve güney Apeninler milyonlarca yıldır gerilmektedir; buradaki etkin fayların çoğu kuzeybatı-güneydoğu doğrultulu normal faylardır.

7 Eylül akşamı

Depremden bir gün önce, 7 Eylül akşamı Napoli'de pek çok kişi küçük bir sarsıntı hisseder. Kimse bunu bir uyarı olarak kaydetmez. Bu öncü sarsıntıyı bugün papalığın Napoli elçisi Lorenzo Casoni'nin Roma'ya yolladığı haber mektuplarından biliyoruz.

Ertesi gün, 8 Eylül, Katolik takviminde Meryem'in doğum yortusudur. Calitri'de bu gün bugün de kasabanın bayramı olarak kutlanır.

Bir Miserere süresi

Ana sarsıntı 8 Eylül'de, CFTI'ye göre Greenwich saatiyle 11.40 civarında gelir. Dönemin İtalya'sında saat gün batımından itibaren sayılır; bu düzene göre vakit "on yediyi çeyrek geçe"dir. NOAA kataloğu 10.45'i verir, İtalyanca Vikipedi ise yerel saatle 18.45 yazar. Kaynaklar saat konusunda birbirini tutmaz.

Napoli'deki tanıklar süreyi saniyeyle değil duayla ölçer: sarsıntı bir "Credo" okunacak, ya da bir "Miserere" ilahisi söylenecek kadar sürer. Bugünkü hesapla bu, 30 ila 60 saniyedir. Tanıklara göre önce bir sarsıntı gelir, hemen ardından kuzey-güney yönünde bir "yan" sallantı. Büyüklüğü CFTI'ye göre 6,8, başka hesaplara göre 6,9'dur.

Sarsıntı kuzeyde Chieti ve Fano'ya, güneyde Messina'ya kadar hissedilir. Lecce ve Brindisi'de hasar yoktur. Brindisi limanında deniz hafifçe kabarır; kaynaklara göre ardından şehirde yarım saat kadar ağır bir çamur kokusu duyulur.

Ofanto vadisinde on dört kasaba

En büyük yıkım Ofanto'nun yukarı vadisindedir. CFTI'ye göre on dört kasaba neredeyse tamamen yıkılır: Atella, Bella, Cairano, Calitri, Carife, Castelgrande, Guardia Lombardi, Muro Lucano, Pescopagano, Rapone, Ruvo del Monte, Sant'Andrea di Conza, Sant'Angelo dei Lombardi ve Teora. On sekiz kasabanın yarısı çöker. Potenza dahil 40 yerde çok sayıda bina tamamen yıkılır. Avellino, Napoli ve Salerno dahil 130 kadar yerde de yer yer yıkım ve yaygın çatlaklar görülür.

Calitri'de binaların neredeyse tamamı, kiliseler ve manastırlar dahil, çöker. Mirelli ailesinin kalesi hemen hemen bütünüyle yıkılır. Kalenin enkazı ve kayalık sırttan kopan kaya parçaları alttaki evleri ezer. Sant'Angelo dei Lombardi'de evlerin neredeyse tamamı yıkılır; katedral, piskoposluk sarayı, San Marco kilisesi ve manastırı çöker. Muro Lucano'da binaların üçte ikisi yıkılır; katedral, piskoposluk sarayı, dört kilise ve rahibe manastırı çöker, kalenin en üst katı tamamen göçer. Bella'da 200 ev yıkılır, geri kalanlar oturulamaz hâle gelir.

Toprak da kımıldar. Teora ve Tito yakınında yerde büyük yarıklar açılır; Ricigliano ve Tricarico'da daha küçük yarıklardan gaz çıkar. Bisaccia'da kasabanın neredeyse bütün kesimlerinde eski heyelanlar yeniden harekete geçer, binaların temelleri oynar. Bölgenin su kaynaklarında da değişiklikler görülür.

Daha uzakta hasar azalır ama yine de ağırdır. Melfi'de 56 ev tamamen yıkılır, öbürleri hasar görür; Doria prenslerinin kalesinin bir bölümü çöker. Kentin toplam zararı 40 bin duka olarak hesaplanır. Potenza'da yaklaşık 300 ev tamamen ya da kısmen yıkılır; Kutsal Üçlü (Santissima Trinità) kilisesi ve kulesi, piskoposluk sarayı ve ruhban okulu çöker.

Napoli'de çatlayan kubbeler

Başkentte evlerin çoğu hafif hasar görür. Kayıtlarda tamamen çöken tek bir yapı geçer: Porta Nolana mahallesinde bir mevzi yıkılır, bir kişi yaralanır. Bir kişi de korkudan ölür.

Asıl hasar kiliselerdedir. Katedralde, Aziz Gennaro'nun Hazine Şapeli'nin Domenichino ve Giovanni Lanfranco'nun fresklerle süslediği kubbesinde çatlaklar açılır. Girolamini kilisesinin kubbesi o kadar zarar görür ki üstündeki küçük fener kubbesi yıkılarak indirilir. Santa Maria Maggiore'nin kubbesi tehlikeye girer, yıkılması bile konuşulur. Carmine kilisesinin çan kulesinin tepesinden ağır bir demir haç ve büyük bir taş düşer. Mahkemelerin bulunduğu Castel Capuano ve kraliyet tersanesi de onarım gerektirecek kadar hasar alır.

Napoli'deki Venedik temsilcisi Giacomo Resio, 14 Eylül ile 26 Ekim arasında Doç Silvestro Valier'e altı mektup yazar. Bu mektuplar hem kentteki hasarı hem de depremin yönetimde ve toplumda yarattığı hareketi anlatır. Kentte tanık olanlardan biri de başrahip (abate) Giovanni Battista Pacichelli'dir; 18 Eylül'de Roma'daki bir dostuna yazdığı uzun mektup ertesi yıl basılır.

Sayılar neden tutmuyor

Haber taşradan başkente vali ve vergi memurlarının raporlarıyla gelir. Napoli'deki Parrino ve Cavallo matbaası bunları iki kez "Gerçek ve ayrıntılı rapor" başlıklı broşürlerle basar: ilki 16-18 Eylül arasında, ikincisi 15 Ekim'de. CFTI'yi hazırlayan araştırmacılara göre ilk broşür, ilk günlerin karışık ve kısmen abartılı haberlerini toplar; ikincisi daha sonra gelen ayrıntılı bilgilere dayanır.

Güvenilir sayılan rapordan çıkan toplam 4.820 ölüdür. Köy köy rakamlar şöyledir: Calitri 700, Sant'Angelo dei Lombardi 700, Muro Lucano 600, Ruvo del Monte 400, Teora 300, Guardia Lombardi 280, Bella 250, Pescopagano 230, Cairano 190, Atella 160, Sant'Andrea di Conza 120, Tito 100. ABD'nin NOAA veritabanı 4.057 ölü kaydeder. İngilizce ve İtalyanca Vikipedi ise 6 binden ya da "yaklaşık 6 bin"den söz eder.

Ama köylerin kendi kayıtları başka bir tablo çizer. Calitri'nin papazı San Canio kilisesinin ölüm defterine 311 ad yazar; raporlar 700 ile 1.200 arası ölü der. Sant'Angelo dei Lombardi'de bir noter, 1694 yılının senet defterinin altına 206 kişinin öldüğünü not eder; rapordaki sayı 700'dür. Tito'da papaz vaftiz defterine 70 ölü yazar; rapor 100 der. Bella için çağdaş kaynaklar 250 ile 1.300 arasında rakamlar verir; katalog 1.300'ü "inanılmaz" bulur. Muro Lucano'daki 600 ile 1.000 arası sayının bütün piskoposluk bölgesini kapsadığı düşünülür. CFTI'nin vardığı sonuç açıktır: denetlenebilen her yerde raporların rakamları belirgin biçimde şişkin çıkmıştır. Kesin olan, ölülerin birkaç bin olduğudur.

Mağaralarda ve samanlıklarda

En çok etkilenen bütün kasabalarda hayatta kalanlar kırlara çıkar. Kulübelerde, samanlıklarda yaşarlar; Calitri'de mağaralara sığınırlar. Koşullar ağırdır ve bazı yerlerde yiyecek bulmak bile sorun olur.

Yer sallanmayı sürdürür. Napoli'de 8 Eylül gecesi hafif bir artçı, 9 Eylül gecesi iki sarsıntı daha hissedilir. Melfi'de 11 Eylül'de yeni sarsıntılar olur, 18 Eylül'de hâlâ sürmektedir. Vietri di Potenza'da sarsıntılar aylarca devam eder. Atella iki güçlü artçı yaşar: 30 Ekim'de ve 5 Ocak 1695 gecesi. Ocak sarsıntısı Atella'da yeni yıkımlara yol açar ve Napoli'den Calabria'daki Oriolo'ya kadar hissedilir. Hafif sarsıntılar Ocak 1695 sonuna kadar sürer.

Melfi'nin sahibi Doria ailesi Roma'dadır. Feodal mülkün yöneticileri prens III. Giovanni Andrea Doria'ya ve prenses Violante Lomellini Doria'ya her hafta mektup yazar. Bu mektuplar hem Melfi'deki hem de komşu Calitri, Torella dei Lombardi, Guardia Lombardi ve Genzano'daki yıkımın en yakın tarihli tanıklarındandır. Saymanın 25 Eylül'de prensese bildirdiğine göre ustalar Lagopesole kalesinin onarımına 500 skudo biçmiştir; sayman bir hafta sonra bu paranın yetmeyeceğini yazar. Ekim sonunda önce tahıl ambarları onarılır.

Napoli'den gelen yardım

Krallığın en yüksek karar organı Consiglio Collaterale'nin 15 Eylül tarihli kaydı, zarar gören kasabaların ilk dilekçelerinin geldiğini gösterir. Yönetim hasarın abartılmasından çekinir. Eyalet yöneticilerinden ve vergi tahsildarlarından birbirleriyle bilgi alışverişi yapmadan ayrıntılı rapor göndermeleri istenir. Her kasaba, ölenlerin sayısını ve medeni hâlini, özellikle aile reisi mi kadın mı olduklarını bildirecektir. Vergi muafiyetleri buna göre dağıtılacaktır. Bu arada vergi toplanmasına ara verilir.

Raporlar gecikir. 9 Ekim'de maliye mahkemesi Regia Camera della Sommaria tahsildarları yeniden uyarmak zorunda kalır ve vergi ertelemesini bir ay daha uzatır. Bütün eyaletlerin raporları ancak 12 Kasım'a kadar Napoli'ye ulaşır. Bundan sonrasını bilemiyoruz: dosyaların büyük kısmı bugün kayıptır. CFTI'ye göre büyük olasılıkla Napoli devlet arşivinin savaşta uğradığı yıkımda yok olmuştur.

Genel vali Santisteban, Napoli'ye yakın kasabalara yardım götürür. Yoksulluktan biraz kurtulmaları için erkekleri askere yazılmaya çağırır. Hazinenin darlığı ve Napoli'deki onarım masrafları, ona başka bir şey için de gerekçe olur: Piemonte'de Fransa'ya karşı savaşan müttefik ordunun istediği parayı göndermez.

Kiliseleri yeniden kurmak

Yeniden yapımın ayrıntılı biçimde bilinen tek bölümü kiliselerdir; bunu piskoposların Vatikan'a düzenli olarak gönderdiği raporlardan biliyoruz. Kilise binaları genellikle 10-15 yıl içinde, kıt imkânlarla ve çoğu zaman halkın emeğiyle yeniden yapılır. Papa XII. Innocentius bazı yerlere yardım gönderir.

Sant'Angelo dei Lombardi'de iş yarım yüzyıla yayılır. Katedralin yeniden yapımına 1697'de başlanır, ilk işler 1704'te biter; çan kulesi ise halkın sırtına kalmıştır. 1723 tarihli bir rapor, katedralin "simetri ve düzen olmadan" yapıldığını ve paranın bitmesi yüzünden yarım bırakıldığını yazar. 1729'da kilise yıkılır ve baştan yapılır; yeni yapı 1738'de neredeyse tamamlanmıştır.

Bisaccia'da heyelanlar işi zorlaştırır. Kasabanın üzerinde durduğu bütün toprak kaydığı için katedrale daha güvenli bir yer bulunamaz; eski yerinde yeniden yapılır ve 1710'a kadar bitirilir. Guardia Lombardi, Lioni ve Torella dei Lombardi'nin kiliseleri de 1710'a kadar yeniden yapılmıştır. Potenza'nın San Gerardo katedrali 1696 yazında onarılmıştır.

Calitri'deki kale ise bir daha kale olarak yapılmaz. İtalyan Çevre Vakfı FAI'nin aktardığına göre yıkıntıların üzerinde bir halk mahallesi büyür. Kasabanın ana kilisesi San Canio da depremde yıkılmıştır; yeniden yapımı 1747'de tamamlanır.

Neyi değiştirdi

1694 depremi, tarihî bir felaketin rakamlarının nasıl büyüyebileceğini gösterir. Uzun süre İtalyan sismolojisinin bu depreme dair bildiği her şey, Napoli'de basılan iki broşüre ve Pacichelli'nin mektubuna dayanmıştır. Daha sonra araştırmacılar Napoli, Venedik, Foggia arşivlerine, Vatikan'daki piskopos raporlarına, Doria ailesinin mektuplarına ve köy kiliselerinin ölüm defterlerine indiler. Bir papazın tek tek yazdığı 311 ad, başkentte basılan 700 rakamından daha güvenilir bir tanık oldu.

Deprem, yöneticilerin ne yaptığını da gösterir. Yardımın asıl biçimi vergi ertelemesi ve muafiyettir. Yönetim abartıdan korktuğu için kasabalardan ayrıntılı ölü listeleri ister ve bu listelerin toplanması aylar sürer.

Bugün

1694'te yıkılan kasabalar, 23 Kasım 1980 akşamı yeniden yıkıldı. 6,9 büyüklüğündeki Irpinia depreminde ölü sayısı kaynağa göre 2.483 ile 2.914 arasında verilir. Sant'Angelo dei Lombardi yine en çok kaybı olan kasabalardandır: İngilizce Vikipedi 300, İtalyanca Vikipedi 482 ölüden söz eder. Lioni, Conza della Campania ve Teora yine yıkıldı. İngilizce Vikipedi'ye göre iki deprem aynı bölgeyi yıktı ama farklı faylar üzerinde meydana geldi.

Calitri'de 1980 depremi iki can aldı ve tarihî merkezin büyük kısmını yıllarca kullanılamaz hâle getirdi. 1694'te çöken kalenin yıkıntıları üzerinde kurulan mahalle, 1980'de boşaltıldı. Avrupa fonlarıyla kısmen onarılan "Borgo Castello" 2010'dan beri ziyaretçilere açık. Ofanto vadisine bakan kasabalar bugün de tepelerin üzerinde duruyor; birkaç yüz yılda bir yıkılıp yeniden kurulan yerler olarak.

Kaynaklar

• Guidoboni, E. ve diğ., CFTI5Med / CFTI4Med, İtalya Büyük Depremler Kataloğu, INGV: 8 Eylül 1694 Irpinia-Basilicata depremi kaydı ve yerleşim yeri yorumları
• Vera, e distinta Relatione del Terremoto accaduto in Napoli, e parte del suo Regno il giorno 8 di Settembre 1694 (Napoli, 1694; iki baskı, CFTI'de aktarıldığı biçimiyle)
• Pacichelli, G. B., Tremuoto di Napoli, e del Regno à puntino spiegato, Lettere familiari (Napoli, 1695; CFTI'de aktarıldığı biçimiyle)
• Serva, L. (1985). The earthquake of September 8, 1694 in Campania-Lucania. Atlas of Isoseismal Maps of Italian Earthquakes, CNR-PFG.
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1134
• FAI (Fondo Ambiente Italiano), Calitri Complesso Borgo Castello sayfası
• Vikipedi (İngilizce), 1694 Irpinia–Basilicata earthquake ve 1980 Irpinia earthquake (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İtalyanca), Terremoto dell'Irpinia e Basilicata del 1694, Terremoto dell'Irpinia del 1980, Calitri, Sant'Angelo dei Lombardi