1949 Ambato Depremi: Yeri Değiştirilen Kasaba Pelileo

5 Ağustos 1949, cuma. Ekvador And Dağları'nda, Tungurahua vadisinde öğle yemeği saati. Ambato'da çocuklar okuldan çıkıyor, ana kilisede kız çocukları ilk komünyona hazırlanıyor. Biraz doğuda, Patate Irmağı'na bakan Pelileo kasabasında evler kerpiçten. Saat ikiye doğru yer sarsılıyor. Kırk saniye sonra Pelileo'da ayakta tek ev kalmıyor; yamaçlar kayıyor, ırmağın yolu kapanıyor. Kasaba bir daha aynı yere kurulmayacak.

Tungurahua vadisinde bir cuma

1949'da Ekvador'un başında Galo Plaza Lasso vardır. Yeni seçilmiş devlet başkanı, ülkeyi planlama ve tarımda sanayileşmeyle modernleştirmek istemektedir. Orta And bölgesinin merkezi Ambato'dur; şehir merkezinde yaklaşık 5 bin aile yaşar. Sokaklar dar ve azdır; şehirde sekiz taksi vardır, insanlar hâlâ at arabası, at ya da eşekle dolaşır. Şehrin ana kilisesi Matriz, halkın otuz yıl boyunca verdiği bağışlarla yapılmıştır.

Ambato'nun doğusundaki Pelileo, on iki köyü kapsayan bir ilçenin merkezidir. Kasabadan geçen yol, And Dağları'nı Amazon ormanlarına, Ekvador'un Oriente denen doğusuna bağlar; tüccarlar bu yoldan geçer. Pelileo'da cumartesi günleri pazar kurulur. İlçe tarımla, hayvancılıkla, rakıya benzeyen aguardiente içkisiyle, ahşap işleri, yün şapkalar ve atkılarla geçinir. Evler çoğunlukla bahareque denen kerpiç dolgulu ahşap iskeletten, kerpiçten ve taştan yapılmıştır; damları kiremittir.

Vadi deprem tanır. 1698'de Carihuairazo Dağı'ndan kopan heyelanla birlikte gelen bir deprem eski yerleşimi yok etmiş, İspanyollar şehri bugünkü Ambato'nun yerine taşımıştır; 1797 Riobamba depremi de bölgeyi yıkmıştır; 1949 depremi, Ekvador'un modern tarihinde 1797'den sonraki en ağır deprem olarak anılacaktır. Ama Pelileo'nun altındaki toprak, yeraltı sularının yüzeye yakın aktığı yumuşak bir zemindir. Bunu herkes depremden sonra öğrenecektir.

Saat ikiyi sekiz geçe

Önce hafif bir öncü sarsıntı gelir. İnsanları evlerinden sokaklara kaçıracak kadar güçlüdür. Ardından ana deprem başlar. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun (USGS) kataloğu depremi yerel saatle 14.08'e koyar; El Telégrafo gazetesinin yıl dönümü haberi 13.55 der. Sarsıntı yaklaşık kırk saniye sürer. Bugünkü kataloglara göre büyüklüğü 6,4-6,5'tir; Ekvadorlu kaynaklar 6,8 verir, o günlerde yerel sismologların ilk ölçümü ise 7,5'tir. Merkez üssü, Pelileo ilçesindeki Chacauco köyünün çevresidir; USGS bunu Baños'un 22 kilometre kuzeydoğusu olarak gösterir.

Ambato'da Matriz kilisesi çöker. İçinde ilk komünyona hazırlanan kız çocukları vardır; çoğu enkazın altında kalır. Askerî kışla, valilik binasının bir kısmı, tren istasyonu ve şehrin yeni hastanesi yıkılır. Hastaneden geriye dört duvar kalır. Su boruları patlar, telefon ve telgraf hatları kopar, köprüler çöker, bir tren raydan çıkar.

On beş yaşındaki Jaime Robalino, Plaza Urbina yakınındaki La Europea fabrikasında çıraktır. Bina üstüne çöker. Yetmiş yıl sonra El Telégrafo gazetesine anlattığına göre onu çevikliği ve refleksleri kurtarır.

Kayan dağlar, yok olan kasaba

Pelileo'da yıkım tamdır. Kerpiç duvarlar devrilir, kiremit damlar içeri çöker. Pelileolu duvarcı Nicolás Rodríguez, 1983'te UPI ajansına o anı anlatır: toprak vahşice sarsılır, karşıdaki tepenin ikiye ayrıldığını görür, sarsıntı ona saatlerce sürmüş gibi gelir.

Dağlardan inen heyelanlar yolları kapatır, ırmakların önünü keser. Deprem üzerine kitap yazan Peder Alberto Semanate'nin anlattığına göre Chacauco'da yerleşik bir yamaç çöker; bir kısmı tamamen yıkılırken öbür kısmı evleri, tarlaları, insanları ve hayvanları taşıyarak Patate Irmağı'nın yatağını tıkar. Semanate'nin açıklayamadığı bir ayrıntı da vardır: toprak yavaş kaydığı için üzerindeki insanlar ve hayvanlar yara almadan kurtulur. Patate Irmağı depremden sonra yatağını değiştirir. Resmî raporlara göre ölülerin bir kısmı, tıkanan bir drenaj kanalının taşırdığı sularda boğulur.

İngilizce kaynaklarda Pelileo yakınındaki Libertad köyünün, yaklaşık 100 sakiniyle birlikte 800 metre çaplı bir çukura 460 metre gömüldüğü yazılır. Okuduğumuz Ekvador kaynaklarında bu köyden ve bu sayılardan söz edilmez; rakamlar ihtiyatla okunmalıdır.

İlk gece

Akşam olduğunda Ambato'da insanlar meydanlarda ve iki parkta toplanır: 12 de Noviembre ve Montalvo parkları. Montalvo Parkı'nın kapıları o güne kadar kapalı tutulur, bekçiler köylülerin ve yerlilerin girmesine izin vermez; park şehrin seçkinlerinin eğlencelerine ayrılmıştır. O gece kapılar herkese açılır. Parka çadırlar kurulur, portakal yaprağıyla kaynatılmış sıcak içecekler satılır.

Bölge dünyadan kopmuştur. Haber, Amazon'daki Shell Mera petrol kampının telsiziyle Guayaquil radyolarına ulaşır. İlk haberler merkez üssünü Ambato sanır, çünkü dışarıyla ilk konuşan şehir odur. Ertesi gün Guayaquil gazetesi El Universo ilk haberlerini yayımlar. Pelileo'nun gerçek durumu ancak akrabalar ve yetkililer oraya ulaştığında anlaşılır.

Galo Plaza bölgede

Devlet Başkanı Galo Plaza Lasso uçakla Ambato'ya gelir ve yardım çalışmalarını iki gün boyunca bizzat yönetir. Quito'dan kalkan uçaklar bölgeye malzeme atar. Plaza olağanüstü hâl ilan eder; ordu bölgeye yerleşir. Kendi çiftliklerinden yiyecek gönderir ve dünyaya duyurmak için İngilizce radyo konuşmaları yapar. Aynı günlerde şu sözleri dönemin basınına geçer: Cesaretimizi yitirmedik; ne Ambato ne Ekvador artık ağlamayacak, işe koyulacak.

Pelileo'yu gördüğünde, dönemin basınının aktardığına göre, daha önce görülmemiş bir felaketle karşı karşıya olduklarını, merkez üssünün büyük ihtimalle burası olduğunu söyler. Evlerden geriye yalnız damlar kalmıştır, sokaklar tanınmaz hâldedir.

7 Ağustos'ta yeni bir acı gelir. Shell şirketinin yardım uçağı, Pelileo ile Baños arasındaki yoğun siste Salasaca dağına çarpar. Uçakta bulunanların çoğu, ailelerine yardıma giden Pelileolu ve Píllarolu işçilerdir. Kurtulan olmaz. Dönemin Ekvador gazeteleri ölü sayısını 36, ABD kaynakları 34 olarak verir.

Ölü sayısı günler içinde değişir. 7 Ağustos civarındaki ilk tahmin 2.700'dür: Pelileo'da 1.300, Patate'de 1.000, Ambato'da 400-500. El Universo bir başlığında yalnız Pelileo'da 3.500 ölü olduğunu, yalnız 150 kişinin kurtulduğunu yazar. Sonraki sayımlar Pelileo için 3.200, toplam için 4.000 civarı verir. USGS'in son sayısı 5.050'dir; Ekvador kaynakları 6 bin der, dönemin basınında 6 ila 8 bin rakamları da geçer. UPI'nin 1983'teki yıl dönümü haberi ise Pelileo'da 2.500, Ambato'da 3.500 ölü yazar. Kesin sayı bilinmez; en güvenilir aralık 5-6 bindir. Yaklaşık 30 yerleşim ağır hasar görür, 100 bin kişi evsiz kalır.

Enkazın altındakiler

Pelileo'da hayatta kalanlar, toprağın altında kalan yakınlarını delikler açarak beslemeye çalışır. Yardım ekipleri bunu kendi gözleriyle görür. Bir Ekvador gazetesi, pazar sabahına kadar enkaz altından acı çığlıklar geldiğini, bütün gücün Pelileo'ya, birkaç kişiyi daha kurtarmaya ve ölüleri gömmeye yöneltildiğini yazar. Aynı haber Pelileo'yu artık bir "sağlık sorunu" diye anar.

Nicolás Rodríguez depremde bir erkek kardeşini kaybeder. Kız kardeşini iki duvarın arasında, bacakları ve kaburgaları neredeyse ezilmiş hâlde bulur. Babası enkazın altında kalır ama kurtarılır; seksen yaşına kadar on yıl daha yaşar. Abel Carrasco ise o gün evlerinde bir kutlama vardır. Ev çöker; annesi ve iki kız kardeşi enkazın altında kalır. Babası, sarsıntılar sürerken onu ve erkek kardeşini kendi bedeniyle örterek kurtarır. Carrasco, 1983'te UPI'ye, ardından yağan sağanakların kurtarmayı zorlaştırdığını, hastaları tedavi etmenin hiçbir yolu olmadığını anlatır.

Günler geçtikçe Pelileo'da hastalık yayılır. Yardıma gelen ABD askerleri su arıtma cihazları ister, bölgeye uçakla böcek ilacı DDT atılır, hastalar karantinaya alınır. Sosyal Yardım ve Sağlık Bakanı Franklin Tello, enkaz altındaki cesetler yüzünden Pelileo, Píllaro ve Patate'yi yakmayı düşünür; bunun için yangın bombası ve benzin arar. Plan, geniş bir yangının verimli toprakları da yok edeceği gerekçesiyle uygulanmaz.

Çadırlar, kulübeler ve unutulan köyler

Yardım geniş bir ağdan gelir. Kızılhaç gönüllüleri ve ilaçlar ABD uçaklarıyla taşınır; ABD ordusu serum ve kan plazmasıyla iki ekip yollar. İlk yardım gönderen ülkelerden biri Kolombiya'dır; Peru, Brezilya, Arjantin, Şili, Venezuela, Meksika ve İspanya onu izler. Arjantin'deki Eva Perón Vakfı, Pelileo'ya ilaç, çadır ve yiyecek getirir, yaralılara ve yetim çocuklara bakar. Venezuela 200 yetim çocuğa sahip çıkmayı önerir. Ekvador'da başlatılan bir kampanya ilk iki saatte 250 bin sucre, o günün parasıyla yaklaşık 15 bin dolar toplar.

Ama yardım her yere eşit ulaşmaz. Merkez üssü Chacauco köyünün halkı, 23 Ağustos'ta yeniden yapılanma kurulunun başkanı Humberto Albornoz'a yazar: Pelileo'daki yetkililere başvurduklarını, başka köyden oldukları için geri çevrildiklerini, kendilerine hiçbir şey verilmediğini anlatır, gözyaşlarıyla yardım isterler. Pingue köyünde hafif yaralı dokuz kişi tedavi edilmediği için ölür. El Rosario'da 14 kişi ölmüştür, ayakta tek ev yoktur. Pelileo'nun yardım komitesi, 20 bin depremzedenin yalnızca birkaç battaniye aldığını söyler.

Evsizlere Guayaquil'de yapılmış ahşap kulübeler dağıtılır; Kızılhaç'ın ulusal başkan yardımcısı María Elvira Yoder Pelileo'nun barınma işini üstlenir. Kulübeler yetmez. Yeniden yapılanma kurulunun 1950 raporuna göre o yıl hâlâ Pelileo'ya 250, Píllaro'ya 250, Ambato'ya 200 kulübe borçludur. Aylar sonra bölgeye giden Olga Molina, anılarında yol boyunca yıkıntılar, aç hayvanlar ve yol kenarında el açan yırtık giysili çocuklar gördüğünü, Pelileo'da insanların evsiz, okulsuz, kilisesiz yaşadığını yazar.

Ambato'da mahalleler kendi başının çaresine bakar. Mahalle komiteleri enkaz kaldırır, çadırların kurulduğu meydanlarda gece nöbeti tutar, And köylerinin ortak çalışma geleneği minga ile ev yapar. Depremden 15 gün sonra Blanca Martínez de Tinajero'nun önderliğinde halk sokaklarda yürür ve şehri terk etmeyip yeniden kurma sözü verir. 20 Eylül 1949'da mahalle komiteleri bir federasyonda birleşir.

Pelileo yer değiştiriyor

Daha olağanüstü hâl sürerken Pelileo'nun nereye kurulacağı tartışılır. Tungurahua'nın sivil ve askerî yöneticisi, jeolog Jorge A. Rivadeneira, eski kasabanın altında yüzeye yakın yeraltı suları bulur. Önerisi, kasabanın biraz yukarıdaki El Tambo düzlüğüne, cangahua denen sert, sıkı bir toprağın üzerine taşınmasıdır: 60 hektar alan, geniş caddeler, meydanlar ve depreme dayanıklı tek katlı binalar.

Galo Plaza'nın kurduğu Tungurahua Yeniden Yapılanma Kurulu'nun başında önce Humberto Albornoz, Şubat 1950'den itibaren Ambato'nun ilk piskoposu Bernardino Echeverría vardır. Hükümet, Amerikan Devletleri Örgütü'nden bir jeolog ister. Gelen jeolog Edward Lewis, Pelileo, Píllaro ve Mocha için yeni yerleri seçer. Lewis de Tambo-Alto'yu, eski kasabanın yaklaşık 1,5 kilometre ötesini önerir; başka kaynaklar mesafeyi 2 kilometre olarak verir. Mimar Sixto Durán Ballén, Wilson Garcés Pachano ve Leopoldo Moreno Loor depremden etkilenen 42 yerleşimin planlarını çizer.

Pelileo'nun imar planı 1950'de belediye meclisinde oybirliğiyle kabul edilir. İnşaat yavaştır. Halk çadırlarda ve kulübelerde aylarca, bazıları yıllarca bekler; hırsızlıklar, toprak kavgaları ve işgaller başlar. Sonraki kurul döneminde Pelileo'nun yeni yerinde 76 ev yapımına başlanır. Eski sakinlere 300 metrekarelik arsalar verilir, fazlası beş yılda ödenecektir. Pek çok aile ödeyemez; 1956'da Devlet Başkanı José María Velasco Ibarra evleri depremzedelere bağışlar, borçları ve ipotekleri siler. Taşınma yaklaşık on yıl sürer.

Ambato'da ise kurul fonlarının büyük kısmı yeni katedrale gider. Halk 25 Şubat 1951'de hesap sormak için yürür; bu yürüyüş Yaptırım Geçidi diye anılır. Katedral ve piskoposluk sarayı 1954'te açılır.

Neyi değiştirdi

Deprem Ambato'ya bugün en çok bilinen geleneğini bıraktı: Meyve ve Çiçek Bayramı. Kaynaklar başlangıç tarihinde ayrışır. İngilizce kaynaklar ilk bayramı 29 Haziran 1950'ye koyar; Ambatolu sosyolog Estefanía Parra'nın çalışması ise yerel ziraat merkezinin Şubat 1951'de düzenlediği tarım fuarını başlangıç sayar. Bayramın geçit töreni bugün de şehir mezarlığından başlar; Ambato'ya "Anka Kuşu Şehri" denir.

Pelileo da kendi simgelerini yarattı. Jorge A. Gómez'in yazdığı, Carlos Rubira'nın bestelediği "Pelileo Inmortal" (Ölümsüz Pelileo) şarkısı kasabanın marşı oldu. Kasabanın lakabı "El Dorado'nun Kapısı"ndan "Anka Kuşu Şehri"ne döndü. 5 Ağustos her yıl ölüler için anılıyor.

Deprem bir ders de bıraktı: yeniden yapılanma eşit dağılmadı. Planlı yeni evler şehir merkezlerine gitti; köylerde bugün de depreme dayanıksız kerpiç ve taş evler görülüyor.

Bugün

Eski kasabanın yerinde bugün Pelileo Grande köyü var. Eski kiliseden kalan kırık bir taş sütun ve kalıntılar, kasabanın ilk yerini gösteriyor. Pelileo Nuevo ise Tambo'da büyüdü; 1983'te nüfusu eski kasabanın beş katına ulaşmıştı. 1980'lerden sonra kot pantolon atölyeleriyle tanındı ve üçüncü lakabını aldı: "Mavi Şehir".

Ambato yeniden kuruldu; çöken Matriz'in yerinde 1954'te açılan katedral duruyor. Her 5 Ağustos'ta, depremin saatinde mumlar yakılıyor, Pelileo'da çanlar çalıyor.

Kaynaklar

• Lozada Fiallos, V. M. (2023). Estrategias de reapropiación territorial, reconstrucción y memoria colectiva: Pelileo luego del terremoto de 1949 (1944-1961). Lisans tezi, Pontificia Universidad Católica del Ecuador (El Universo, Crónica ve Junta de Reconstrucción belgelerini aktarır).
• Parra Ortíz, E. (2019). La memoria de una ciudad: Ambato, el desastre y la reconstrucción social. XXXII. Latin Amerika Sosyoloji Derneği (ALAS) Kongresi, Lima.
• Semanate, A. (1950). Sismología del Terremoto de Pelileo. Quito: Casa de la Cultura Ecuatoriana (Lozada Fiallos'un aktardığı biçimiyle).
• UPI, "Ecuador town recalls quake", 5 Ağustos 1983.
• El Telégrafo (Ekvador), "Ambato recuerda hoy 70 años del sismo que transformó su historia", Ağustos 2019.
• USGS, ISC-GEM deprem kataloğu (5 Ağustos 1949, 19.08 UTC).
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce ve İspanyolca), 1949 Ambato earthquake; Pelileo (başlangıç kaynağı)