1877 Iquique Depremi: Yangını Söndüren Deniz, Pasifik'i Aşan Dalga

9 Mayıs 1877, akşam. Peru'nun güneyindeki nitrat limanı Iquique'de dükkânlar kapanmış, evlerde gaz lambaları yanıyor. Saat sekizi biraz geçe derinden bir uğultu geliyor, ardından yer dakikalarca sallanıyor. Devrilen lambalar yangın çıkarıyor; itfaiyeciler hortumları sahile kurarken deniz kabarıyor. Aynı gece Arica'dan Mejillones'e kadar bütün kıyı sular altında kalacak, dalga ertesi gün Hawaii'ye, iki gün içinde Japonya'ya ve Yeni Zelanda'ya ulaşacak.

Depremden önce

1877'de Iquique, Peru'nun Tarapacá departmanına bağlı bir liman kentidir. Sömürge döneminde suyu olmadığı için yüz kişiyi geçmeyen bu koy, 19. yüzyılda nitrat (güherçile) ticaretiyle büyür; 1843'te ve 1855'te büyük liman olarak tanınır. Arkasındaki çölden çıkarılan nitrat buradan dünyaya gönderilir. Kent felaketlere yabancı değildir: 1868'de sarsıntı görmüş, 1875'te bir yangın 25 sokak bloğunu yakmıştır.

Kıyı şeridi o yıllarda üç ülke arasında bölünmüştür. Kuzeyde Arica ve Iquique Peru'dadır. Güneyde Tocopilla, Cobija, Mejillones ve Antofagasta, Bolivya'nın Litoral departmanındadır; 1874 sınır antlaşmasına göre iki ülke arasındaki sınır 24. paralelden geçer. Kıyı boyunca guano (kuş gübresi) iskeleleri, nitrat depoları ve madenci kasabaları sıralanır. Pabellón de Pica ve Chanabaya gibi guano limanlarında işçiler kayalık yamaçların dibindeki evlerde yaşar.

Bu kıyı, Nazka levhasının Güney Amerika levhasının altına daldığı Peru-Şili Çukuru'nun hemen yanındadır. Dokuz yıl önce, 13 Ağustos 1868'de, kuzeydeki Arica büyük bir deprem ve tsunamiyle yıkılmış, ABD Donanması'nın Wateree gambotu dalgayla karaya taşınmıştır. Geminin gövdesi hâlâ Arica'nın kuzeyindeki kumlukta durmaktadır.

Akşam sekizi çeyrek geçe

Depremin saati kaynaklara göre değişir. Iquique'den gelen tanıklıklar sarsıntıyı yerel saatle 20.15 ile 20.22 arasında verir; Tocopilla'daki maden sahibi Alman mühendis Otto Harnecker ana şokun 20.30'da geldiğini yazar. Bugünkü kataloglarda da tek bir saat yoktur: NOAA olayı 10 Mayıs, 00.59 UTC olarak kaydeder, İngilizce Vikipedi yerel saatle 21.16 der. O dönemde saatler eşitlenmiş değildir; Iquique'de deniz fenerindeki saatle tren istasyonundaki saat arasında altı dakika fark vardır. Tacna'daki saatçiler, sarsıntı sırasında sarkaçlı saatlerin çoğunun durduğunu anlatır.

Iquique'de önce derinden, boğuk bir gürültü duyulur. Yer önce yavaş yavaş, sonra giderek şiddetlenerek sallanır. Kentteki Dr. Watson sarsıntının kesintisiz 4 dakika 22 saniye sürdüğünü, desteksiz ayakta durmanın imkânsız olduğunu kaydeder; başka tanıklar iki ile üç dakika arası söyler. Dükkân raflarından şişeler düşer, otellerde ve çini dükkânlarında camlar kırılır, bazı yapıların duvar parçaları çöker. Toz bulutu havaya kalkar. Sokaklarda kadınların ve çocukların bağırışı duyulur: "Yangın!" ve "Deniz geliyor!"

Güneyde, Iquique'nin 70 kilometre aşağısındaki Pabellón de Pica'da sarsıntı beş dakika boyunca artarak sürer. Yamaçlardan dev kaya parçaları kopar; bir heyelan 33 işçiyi toprağın altında bırakır. Tocopilla'da Harnecker, yerin önce deniz gibi dalgalandığını, sonra yavaşça kalkıp indiğini, en sonunda şiddetle sarsıldığını anlatır. Tocopilla'nın yakınındaki bir maden kuyusunda 40 madencinin göçük altında kaldığı haberi yayılır.

Depremin büyüklüğü de tartışmalıdır. Yüzey dalgası ölçeğiyle 8,5 verilir; NOAA kataloğu 8,3 der; tsunaminin boyutundan yola çıkan hesaplar 8,9 ile 9,0'a kadar çıkar. Sarsıntının sismik dalgaları Rusya'daki Pulkovo Gözlemevi'nin teleskobunda bile fark edilir.

Ateş ve deniz

Iquique'de sarsıntı biter bitmez kilise çanları kentin güneyinde çıkan yangını haber verir. Yangın denizden yaklaşık yedi blok içeride, devrilen gaz lambalarından başlamıştır. İtfaiyeciler iki pompayı sahile kurar, denizden su çekip öbür pompalara aktarmaya çalışırlar. O sırada "Deniz!" diye bağırılır. Vidal-Gormaz'ın derlediği bir yerel anlatıma göre deniz iki pompayı yutar, itfaiyeciler canlarını kurtarmak için kaçar. Halk, yangından mı denizden mi kaçacağını bilemez.

Denizin ilk yükselişi sert değildir. Liman yetkilileri suyun depremden yaklaşık beş dakika sonra çekilmeye başladığını bildirir; başka anlatımlar ilk kabarmayı yirmi ila otuz dakika sonraya koyar. Su yavaş yavaş yükselir, sonra hızla geri çekilir. İkinci kabarma daha güçlüdür. Gece boyunca üç ila beş dalga daha gelir; gece saat bir sularında, yeni bir sarsıntının ardından gelen sonuncusunun en yıkıcısı olduğu düşünülür. Bir başka habere göre deniz kente o gece sekiz kez girer.

Dalgaların en çok vurduğu yer kentin kuzeyindeki La Puntilla'dır. Nitrat sanayisinin en değerli tesisleri, depolar ve ticarethaneler burada sıralanır; bu kesim tamamen yıkılır. Morro mahallesi de en az onun kadar zarar görür, iskelelerin hepsi yok olur. Koyda nitrat yüklü bir Alman gemisi batar, bir başkası karaya oturup parçalanır. Kente içme suyu taşıyan Cisterna vapuru dalgayla Serrano Adası'nın üzerine fırlatılır. Kıyı, kayık, mavna ve sandal enkazıyla dolar.

Iquique'de ölü sayısı 30 olarak verilir; su, gümrük binasının duvarlarının iki ila üç metre üstüne çıkar. Bir yerel anlatıma göre karada ölen olmaz, kayıplar denizdeki tekne ve gemi çalışanlarındandır. Halk geceyi kentin dışındaki tepelerde, kum ve taşlık yamaçlarda geçirir; kamp kuranlar kentten iki fersah (yaklaşık 9 kilometre) uzağa kadar dağılır. Sarsıntılar beşer dakikalık aralarla sürer. Aynı anlatıcı sabahı bekledikleri saatleri "sonsuz" diye anar. South Pacific Times gazetesi maddi kaybı iki buçuk milyon solün üzerinde tahmin eder.

Kıyı boyunca bir gece

Dalga yalnız Iquique'yi değil, yaklaşık 500 kilometrelik bir kıyıyı vurur. Pabellón de Pica'da depremin ardından on kadar yangın çıkar; insanlar yamaçlara kaçarken kopan taşlar aralarına yuvarlanır. Yangını kısmen söndürdüklerinde deniz gelir ve kasabaya altı kez girer. Bölgedeki guano valisi, denizin yangınları söndürdüğünü yazar. Limandaki gemiler birbirine çarpar; beş gemi batar, yirmi yedisi limandan çıkamayacak hâle gelir. El Nacional de Lima gazetesi 15 Mayıs'ta burada 200'den fazla kişinin boğulduğunu yazar. Hemen yakındaki Chanabaya'da 400 evden yalnızca ikisinin ayakta kaldığı, 3.500 kişinin evsiz kaldığı bildirilir.

Daha güneyde, Bolivya kıyısında, Cobija'da kerpiç evlerin neredeyse tamamı hasar görür. Depremden birkaç dakika sonra kasabanın meydanı da ticaret sokağı da yoktur; 97 evden geriye ayakta kalan yirmi kadar duvar kalır. Malların bir kısmı kilometrelerce kuzeyde bulunur. 12 Mayıs'ta kayıpların cesetleri bulunmaya başlar; ölü sayısı 14'e ulaşır. Tocopilla yerle bir olur.

Mejillones'te deniz, depremden yarım saat sonra sessizce gelir. Halk tehlikeyi ancak ilk evlerin kırılma sesiyle fark eder ve "Deniz!" diye bağırır. Su geri çekilir, kumsal 250 metre kadar açığa çıkar; on beş dakika sonra ikinci dalga ön sıradaki iki blok evi, rıhtımları ve taş merdivenleri süpürür. Mejillones için kayıp 810 bin peso olarak hesaplanır; ölü sayısı kaynağa göre sekizden fazla ya da 33'tür.

Antofagasta'da deniz, her zamanki dalgalı hâlinin aksine bir süre kıpırtısız durur; sonra kıyıdaki ilk binaların üzerine yürür. Ahşap bir ev bütün hâlinde kıyıdan 125 metre içeri taşınır, kayıklar kasabanın ana meydanına kadar sürüklenir. Kayıp 600-700 bin peso olarak tahmin edilir. İspanyolca kaynaklara göre bazı komşuların uyarısıyla halk zamanında tepelere çıkar ve Antofagasta'da kimse ölmez.

Arica bu kez kaçtı

Kuzeyde Arica'da dalga depremden yaklaşık 40 dakika sonra gelir ve gece boyunca sekiz kez kabarır. Alman konsolosluğunun raporuna göre en büyüğü sabaha karşı dörtte gelen yedinci dalgadır. Limanın alt kesimi tamamen silinir; gümrük binası su altında kalır, İngiliz konsolosluğu, telgraf kablosu binası ve vapur şirketinin bürosu yıkılır. Tren istasyonu, lokomotifler ve vagonlar dağılır; demiryolu Chacalluta Nehri köprüsüne kadar, altı mil boyunca harap olur. Ne bir kayık ne bir mavna kurtulur; iskeleden yalnızca birkaç demir kazık kalır. Dalganın enkazı, kentin San Marcos kilisesinin temellerine kadar ulaşır.

Ama Arica'da neredeyse kimse ölmez. 1868'i yaşamış kent halkı sarsıntı biter bitmez yüksek yerlere çıkar. Seysmolog Fernand de Montessus de Ballore yıllar sonra, 1909'da Arica'nın yaşlılarıyla konuşur; onlara göre kentteki kayıp yalnızca denizden gelmiştir. Kaynaklar Arica'daki ölümleri ya hiç kaydetmez ya da, İspanyolca Vikipedi'de olduğu gibi, beş kişiden söz eder.

Dalga, dokuz yıldır kumlukta duran Wateree'yi de yerinden oynatır. Gemi kalıntısı kıyı boyunca kuzeye sürüklenir ve denize daha yakın bir yere bırakılır. Vigny ve Klein, 2022'deki çalışmalarında geminin 1868'de yaklaşık 400 metre içeri taşındığını, 1877'de de kıyı çizgisine yaklaştırıldığını yazar; geminin bu kez kilometrelerce içeri taşındığı yönündeki anlatımları yanlış bulurlar.

Okyanusun öbür yakası

Tsunami bütün Pasifik'e yayılır. Hawaii'ye yaklaşık 14 saatte, 10 Mayıs'ın erken saatlerinde ulaşır ve takımadaların bütün adalarında görülür. En ağır darbeyi Hilo yer. Hilo'nun Waiakea ve Ohele kesimlerinde su 3,7 ile 4,8 metreye yükselir. Hilolu Joseph Nawahi, 13 Mayıs'ta Hawaii dilindeki Ka Nupepa Kuokoa gazetesine yazdığı mektupta beş kişinin öldüğünü anlatır: bir erkek, iki kadın ve iki küçük çocuk. Dört kişi ağır yaralanmış, elli kişi ölümden kıl payı kurtulmuştur. Otuzdan fazla ev hasar görmüş, on beş at ve eşek ölmüş, halkın çoğu evsiz kalmıştır; zarar 25 bin doların üzerindedir. NOAA kataloğu ise Hilo için 37 yıkılan, 17 hasarlı ev ve 7 yaralı kaydeder.

Nawahi'nin mektubundaki asıl kaygı yiyecektir: önümüzdeki ay için yeterli yiyecek yoktur; Hilo'daki Hawaiililer ve yabancılar ellerindekini paylaşmaktadır, ama bu yetmeyecektir. Nawahi felaketin ardından üç resim yapar: sel sonrası manzarayı, kurtulanları ve eski pazar yerinin bulunduğu alanı gösterir. Resimler Hilo'da bir kitapçının vitrininde sergilenir.

Dalga Yeni Zelanda'ya, yerel takvimle 11 Mayıs sabahının erken saatlerinde varır. GeoNet'in derlemesine göre tsunami kuzeyde Mangonui'den güneyde Riverton'a kadar 50 yerde gözlenir. Chatham Adaları'ndaki Waitangi'de su 3-3,5 metreye çıkar, bir ev ve bir köprü sürüklenir. Banks Yarımadası'ndaki Akaroa'da 3 metreyi biraz aşar. Yine de dalganın bir kısmı cezir sırasında geldiği için zarar 1868'dekinden az olur.

Japonya'da dalga yaklaşık bir gün sonra görülür: Kamaişi'de 3 metre, Hakodate'de 2,4 metre ölçülür. Samoa'da, Tonga'da, Avustralya'da, Meksika'da ve Kaliforniya'da da deniz seviyesindeki oynamalar kaydedilir. San Francisco'daki gelgit ölçerler dalgayı yaklaşık 13 saat sonra işler.

Rakamlar ve abartılar

1877 depremi ve tsunamisinin kayıpları, eski felaketlerde sık görüldüğü gibi, kaynaktan kaynağa değişir. NOAA kataloğu depremin kendisinden 103 ölü, tsunamiyle birlikte toplam 2.385 ölü verir. Bu toplamın yaklaşık 2.000'i Fiji'ye yazılmıştır; kataloğun açıklamasında Fiji'de "binlerce" kişinin dalgaya kapıldığı yazılır. Oysa aynı katalogda Fiji'deki dalga yüksekliği yalnızca 2 metredir ve Fiji için bu kayıpları ayrıntılandıran bir çağdaş anlatıma ulaşamadık. Güney Amerika kıyısında kaydedilen ölümler birkaç yüz, Hawaii'deki beştir. Bu yüzden 2.385 rakamı dikkatle okunmalıdır: kayıpların büyük kısmı belirsiz bir Fiji kaydına dayanır.

Yerel rakamlarda da abartılar vardır. Tocopilla madeninde gömüldüğü söylenen 40 madenci için, Mayıs-Haziran 1877'de kıyıyı Coquimbo'dan Callao'ya kadar dolaşıp dalga izlerini ölçen J.C. Hilliger, madenlerde çok sayıda kişinin gömüldüğü hikâyelerini "masal" olarak niteler ve ölü sayısının üç-dört olabileceğini yazar. Lima gazeteleri Arica'da dalganın 65 fit (yaklaşık 20 metre) yükseldiğini yazar; liman yetkilileri 8,6 metre bildirir, Hilliger kent önünde 4,5 metre ölçer.

Paris'teki École normale supérieure'den Christophe Vigny ve Emilie Klein, 2022'de dönemin raporlarını yeniden okur. Onlara göre bazı dalga yükseklikleri kopyalama hatalarıyla şişmiştir: Tocopilla için verilen 24 metre büyük olasılıkla 30 fitin 80 fit diye okunmasından, Mejillones için verilen 21 metre ise bir derlemedeki yazım hatasından gelir. Dalga hiçbir yerde 10 metreyi gerçekten aşmamıştır. Şiddetli sarsıntı alanını da daha dar bulurlar: kırılma 420-500 kilometre değil, yaklaşık 225 kilometredir ve deprem 9'a yakın değil, yaklaşık 8,5 büyüklüğündedir.

Neyi değiştirdi

Depremin en çok tartışılan sonucu siyasidir. İngilizce Vikipedi'ye göre Antofagasta belediyesi, yıkılan kasabanın yeniden yapımına kaynak bulmak için ihraç edilen her kental (yaklaşık 46 kilo) nitrattan 10 sentlik bir vergi alınmasına karar verir. Şili sermayeli Antofagasta Nitrat ve Demiryolu Şirketi, Şili hükümetinin desteğiyle ödemeyi reddeder. Pasifik Savaşı maddesi ise bu vergiyi Bolivya Kongresi'nin Şubat 1878'de onayladığını, şirketin 1874 antlaşmasını gerekçe göstererek itiraz ettiğini yazar ve depremle ilişki kurmaz. Hangi yoldan gelirse gelsin, 10 sentlik vergi anlaşmazlığı 1879-1884 Pasifik Savaşı'na giden yolun parçasıdır. Savaş sonunda Arica'dan Antofagasta'ya kadar depremin vurduğu bütün kıyı Şili'nin eline geçer; Bolivya denize çıkışını kaybeder.

Deprem bilim insanlarının da gündemine girer. Alman bilim insanı Eugen Geinitz, dalganın Pasifik'i geçiş sürelerinden okyanusun ortalama derinliğini hesaplamaya çalışır. Arica'da ise 1868'den alınan ders işe yarar: halkın tepelere kaçması kent içinde can kaybını neredeyse sıfıra indirir.

Bugün

Iquique bugün Şili'nin Tarapacá Bölgesi'nin başkentidir. Nitrat sanayisi 1930 dolaylarında çöktü; kent 1974'ten sonra serbest bölge ve madencilik yatırımlarıyla yeniden büyüdü. Cobija'dan geriye çölün kıyısında yıkıntılar kaldı.

1877'de kırılan kesim uzun süre "Kuzey Şili sismik boşluğu" olarak izlendi. 2005'te bu bölgede büyük depremlerin yaklaşık 135 yılda bir tekrarlandığı hesaplanmış, 21. yüzyılın başında benzer bir deprem beklenmişti. 2007'de boşluğun güney ucunda 7,7 büyüklüğünde Tocopilla depremi oldu; 1 Nisan 2014'te ise Iquique açıklarında 8,1-8,2 büyüklüğünde bir deprem geldi. Vigny ve Klein'a göre 1877 depremi sanıldığından küçükse, bu kıyının ne kadar enerji biriktirdiği sorusu hâlâ açıktır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay 2248) ve Küresel Tarihî Tsunami Veritabanı (olay 1075, dalga gözlem kayıtları)
• C. Vigny ve E. Klein (2022), The 1877 megathrust earthquake of North Chile two times smaller than thought? A review of ancient articles, Journal of South American Earth Sciences
• F. de Montessus de Ballore (1911), 1877 depremi bölümü (Vigny'nin İngilizce çevirisi; Geinitz 1878, Vidal-Gormaz 1878, South Pacific Times, El Nacional de Lima ve liman raporlarından aktarımlarla)
• J. Nawahi, Hilo'dan mektup, Ka Nupepa Kuokoa, 26 Mayıs 1877 (Nupepa-Hawaii çevirisi)
• GeoNet (Yeni Zelanda), Northern Chile tsunami, 11 May 1877
• Memoria Chilena (Şili Ulusal Kütüphanesi), Iquique (1556-2004)
• Vikipedi (İngilizce): 1877 Iquique earthquake, War of the Pacific; (İspanyolca): Terremoto y maremoto de Iquique de 1877 (başlangıç kaynağı)