1679 Sanhe-Pinggu Depremi: Pekin'i Sarsan Deprem ve İmparatorun Fermanı

2 Eylül 1679, Cumartesi sabahı. Qing hanedanının başkenti Pekin'de sıcak bir yaz sonu. Yirmili yaşlarındaki İmparator Kangxi on sekiz yıldır tahtta, güneyde bir isyanı bastırmaya uğraşıyor. Sabah dokuzla on bir arasında, şehrin elli kilometre doğusunda, Sanhe ve Pinggu kasabalarının altındaki fay kırılıyor. Kuzey Çin Ovası'nda kaydı tutulmuş en büyük deprem başkentin kapılarını deviriyor, sarayın duvarlarını yarıyor. Ertesi gün imparator, felaketin sorumluluğunu önce kendi üzerine alan, sonra memurlarını tek tek suçlayan fermanlar yayımlıyor.

Depremden önce

1679'da Pekin, Mançu kökenli Qing hanedanının başkentidir. İmparator Kangxi 1661'de, sekiz yaşında tahta çıkmıştır. 1674'te güneydeki üç büyük valinin başlattığı "Üç Feodal Bey İsyanı" hâlâ sürmektedir; savaş sonuca yaklaşmıştır ama kazanılmamıştır. Saray yıllıkları o yılın ilk aylarını cepheden gelen haberlerle doldurur: geri alınan şehirler, yenilen asi generaller.

Başkentin kendi dertleri de vardır. Bahar kurak geçer; resmî tarihe göre imparator nisanda Gök Tapınağı'na yürüyerek gider ve yağmur için dua eder. Aynı yıl saray, büyük bir sınavla devşirdiği âlimlere önceki hanedanın, Ming'in resmî tarihini yazdırmaya başlar.

Pekin çevresi deprem görmüş bir topraktır. On dört yıl önce, 1665'te, Tongzhou'da yaklaşık 6,5 büyüklüğünde bir deprem olmuştur. Qing hanedanının resmî tarihi, o yılın baharında başkentte "sesli" bir deprem kaydeder; saray o sarsıntının ardından genel af ilan etmiş ve ödenmemiş vergileri silmiştir. Ama Pekin'in elli kilometre doğusunda, Sanhe ile Pinggu arasından geçen Xiadian Fayı'nın ne büyüklükte bir deprem saklayabileceğini kimse bilmez.

Yılan saatinde gelen ses

Deprem Çin takviminin yedinci ayının 28. günü, "si" saatinde, yani sabah dokuzla on bir arasında gelir. Sanhe ilçesinin yerel tarihine göre önce kuzeybatıdan gök gürültüsüne benzeyen, giderek yaklaşan bir uğultu duyulur. Ardından yerin altından top atışlarını andıran patlamalar gelir; kayıt, sesi binlerce topa ve dörtnala gelen yüz binlerce atlıya benzetir.

Bugünkü hesaplara göre depremin büyüklüğü 8,0'dır; Xiadian Fayı'nın neredeyse tamamı kırılır. Kırılma yatay atımlıdır, odak derinliği yaklaşık 19 kilometredir. 2022'de Çin'in sismoloji dergisi Acta Seismologica Sinica'da yayımlanan bir modelleme çalışması ise yaklaşık 80 kilometrelik fay kesimi üzerinde 180 farklı kırılma senaryosunu dener ve büyüklüğün 8,0'ın biraz altında, 7,8-7,9 civarında olduğunu öne sürer.

Çağdaş kayıtlar, sarsıntıların sabahtan akşam altıya kadar sürdüğünü yazar. Gündüz kararır. Pek çok yerde toprak yarılır, yarıklardan sarı ve kara sular, kara bir duman çıkar. Deprem batıda Gansu'dan kuzeydoğuda Liaoning'e kadar hissedilir; kaynaklara göre 130 ile 165 arasında ilçenin kayıtlarında bu günün izi vardır.

Başkentte çöken kapılar

Pekin'de şiddet VIII'e ulaşır. Yazar Ye Mengzhu, dönemin olaylarını not ettiği "Yueshi Bian" adlı eserinde depremin sesini gök gürültüsüne, gücünü dalgalara benzetir. Şehir surlarındaki Shuncheng, Desheng, Haidai ve Zhangyi kapıları çöker, surlar pek çok yerden yıkılır. Ye Mengzhu'ya göre sivil ve askerî memurlardan ve onların hanımlarından ölenler "pek çoktur".

Yasak Şehir de sarsıntıdan kurtulmaz. Pekin tarihi üzerine yazılmış bir derlemeye göre sarayda 31 yapı hasar görür; hanedan atalarının tapınağı Fengxian Salonu ile veliahdın sarayı en ağır hasarı alır. İmparatorun yaşadığı Qianqing Sarayı'nın duvarları yıkılır. Desheng Kapısı'nın dibinde derin bir yarık açılır, içinden su fışkırır; Gök Tapınağı yakınında da yerden su çıkar. Beihai'deki Beyaz Pagoda bazı kaynaklara göre yıkılır, bazılarına göre çatlar. Aynı derlemenin aktardığı sayıma göre başkentte 12.793 oda çöker, 18.028 oda hasar görür.

Ölenler arasında devletin üst kademesinden adlar vardır. Saray Müzesi'nin yayımladığı bir makaleye göre Büyük Sekreter Lede Hong enkaz altında yaralanır. İmparatorluk Sekreterliği'nden Wang Fuzheng ile Hanlin Akademisi'nden Zhuang Tongsheng enkaz altında kalarak ölür. Daha önce Bayındırlık bakanı rütbesiyle nehir işlerinin başında bulunmuş Wang Guangyu'nun evinde 43 kişi hayatını kaybeder.

Sanhe, Pinggu, Tongzhou

Asıl yıkım fayın üzerindeki kasabalardadır. Sanhe ve Pinggu'da şiddet X olarak tahmin edilir. Sanhe neredeyse tamamen yerle bir olur. İngilizce Vikipedi'ye göre Pinggu'da hanelerin ancak yüzde 30-40'ı kurtulur; Pekin tarihi derlemesinin aktardığı yerel kayda göre ilçede duvar ve çatı altında kalanlar ile yarıklara düşenler dışında hayatta kalanlar, halkın onda üçü-dördüdür. Pinggu'nun doğusundaki dağlarda yamaçlar çöker, bir dağın sırtı testere dişi gibi yarılır, yarıklardan çamurlu kara su taşar.

Pekin'e daha yakın olan Tongzhou'da surlar, kule, ambarlar, okul, Konfüçyüs tapınağı, devlet daireleri, evler ve manastırlar moloz yığınına döner. Kentin simgesi olan Randeng Pagodası da hasar görür. Aynı derlemeye göre Tongzhou'da ölenlerin sayısı 10 binin üzerindedir. Qing hanedanının resmî tarihi Tongzhou, Sanhe, Pinggu, Xianghe, Wuqing, Yongqing, Baodi ve Gu'an için aynı tabloyu çizer: sesler koşan arabalara ve ani gök gürültüsüne benzer, gündüz gece gibi kararır, evler yıkılır, altında kalan erkek ve kadınların "sayısı bilinmez", yarılan topraktan pis kokulu kara su çıkar.

İmparator tepede

Sarayın duvarları çatlayınca imparator içeride kalamaz. Saray Müzesi makalesine göre Kangxi, sarayın hemen kuzeyindeki Jingshan tepesine çekilir ve üç gün üç gece orada kalır. Pekin tarihi derlemesi ise imparatorun veliahtla birlikte açık alanda kurulan geçici bir "deprem çadırına" taşındığını yazar.

Hava sıcaktır. Saray Müzesi makalesi, enkazdan çıkarılamayan ya da gömülemeyen cesetlerin hızla çürüdüğünü, sokakların ağır bir kokuyla dolduğunu anlatır. Artçılar durmaz: makaleye göre sekizinci ayın 8'inde, 12'sinde ve 13'ünde yeniden şiddetli sarsıntılar olur ve yeni kayıplar yaşanır. Ayın 19'undan 21'ine kadar yağan sağanakta şehrin dokuz kapısının sokakları suyla dolar. Sarsıntılar dokuzuncu ayda da sürer; Pekin tarihi derlemesine göre ilk ay içinde 6 büyüklüğe yakın birkaç güçlü artçı yaşanır, hissedilen artçılar bir yıldan uzun sürer.

Gümüş ve tabutlar

Qing hanedanının resmî tarihi, deprem günü imparatorun saray hazinesinden yardım için 100 bin tael (gümüş birimi) ayrılmasını emrettiğini ve yıkılan evlerin devlet eliyle onarılacağını kaydeder. Saray Müzesi makalesi yardımın ayrıntılarını verir: başkentin içinde ve dışında evi yıkılan Mançu sancak mensuplarına oda başına 4 tael, sıradan halka oda başına 2 tael gümüş verilir. Ölüsünü tabuta koyacak parası olmayan ailelere ölü başına 2 tael ödenir.

Yarım maaş alan dördüncü ve daha alt rütbeli memurlara yeniden tam maaş bağlanır, askerlere iki aylık erzak ve maaş peşin verilir; amaç, yıkılan evlerini onarabilmeleridir. Tongzhou ve Sanhe'de ölüler o kadar çoktur ki gömecek kimse kalmamıştır. İmparator, Maliye ve Bayındırlık bakanlıklarından memurları gümüşle bölgeye gönderir; görevleri cesetleri toplamak ve gömmektir.

On birinci ayda Tongzhou, Sanhe ve Pinggu'nun o yılki toprak ve kişi vergilerinin tamamı silinir. Daha az hasar gören Xianghe, Wuqing, Yongqing, Baodi, Jizhou ve Gu'an'ın vergilerinden onda iki-üç düşülür.

"Benim erdemsizliğim"

Çin'in siyasi geleneğinde büyük doğal felaketler, Gök'ün hükümdara verdiği bir uyarı olarak okunur. Kangxi de depremin ertesi günü yayımladığı fermanda bu dili kullanır. Çince Vikipedi'nin aktardığı metne göre imparator, tahta çıktığından beri gece gündüz çalıştığını, ama ayın 28'inde, si saatinde yerin birden sarsıldığını yazar ve bunun nedenini kendi "erdemsizliğine" ve yönetimin uyumsuzluğuna bağlar. Bu metin, bir hükümdarın kendini suçladığı "zuijizhao" fermanları arasında anılır.

Ama fermanın asıl yükü memurlaradır. Saray Müzesi makalesine göre imparator aynı gün, başkentteki üçüncü ve daha üst dereceli bakanlardan ve eyalet valilerinden "neyin yapılması, neyin kaldırılması gerektiğini" açıkça yazmalarını, herkesin kendi görevini dürüstçe değerlendirmesini ister. Bir gün sonra, depremden iki gün sonra, bakanları huzuruna çağırır. Qing resmî tarihinin kaydettiği sözlerinde altı soru sorar: Halkı yöneten memurlar halktan fazla vergi alıp üstlerine mi yaranıyor? Büyük memurlar hizip kurup kendi adamlarını mı atıyor? Askerî komutanlar yağma ve yakmayı engellemiyor mu? Vergi muafiyetleri halka gerçekten ulaşıyor mu? Yargıçlar masum insanları mı mahkûm ediyor? Prensler ve büyük memurlar adamlarının halkın malına el koymasına göz mü yumuyor?

İmparatora göre bunlardan biri bile felakete yol açmaya yeter. Saray Müzesi makalesine göre fermanın sonunda, kendini düzeltmeyen memurların devletin kanunundan kaçsalar bile Gök'ün cezasından kaçamayacaklarını yazar. Makale, üç gün içinde art arda yayımlanan bu fermanların sertliğinin o dönem için nadir olduğunu belirtir. Resmî tarihe göre dokuzuncu ayda imparator, deprem nedeniyle bir kez daha Gök Tapınağı'nda dua eder.

Kaç kişi öldü

Depremin toplam ölü sayısı bilinmiyor. Dönemin resmî kayıtları rakam vermez; "sayısız" ya da "pek çok" der. ABD Okyanus ve Atmosfer Dairesi'nin (NOAA) önemli depremler veri tabanı 13.162 ölü verir. İngilizce Vikipedi ise toplam sayının bilinmediğini belirtip 45.500'ü aşan bir tahmini aktarır. Pekin tarihi derlemesindeki başkent sayımı yalnızca 485 ölüden söz eder; aynı derleme yalnız Tongzhou'da 10 binden fazla kişinin öldüğünü yazar.

Rakamlar arasındaki fark büyüktür ve hiçbiri tam bir sayıma dayanmaz. Başkentteki 485 rakamı, Ye Mengzhu'nun "pek çok" memurun öldüğünü yazdığı ve tek bir evde 43 kişinin can verdiği bir şehir için düşük görünür; büyük olasılıkla eksik bir sayımdır. Fay hattı üzerindeki ilçelerde ise imparator ölüleri gömmek için başkentten memur göndermek zorunda kalmıştır. 45 bini aşan tahmin dikkatle okunmalıdır: kaynağı bir dönem sayımı değil, sonradan yapılmış bir hesaptır.

Neyi değiştirdi

Saray Müzesi makalesi, Kangxi'nin depremi yalnızca bir yardım işi olarak görmediğini, onu yönetimdeki aksaklıkları düzeltmek için bir fırsata çevirdiğini anlatır. Deprem, Üç Feodal Bey İsyanı'na karşı savaşın kazanılmak üzere olduğu bir döneme denk gelir; yolsuzluğu, yağmayı ve haksız yargılamayı doğrudan "Gök'ün uyarısı" ile ilişkilendiren fermanlar, genç imparatorun memurlarını sıkı denetim altına alma iradesini gösterir.

Bilim için 1679 depremi, Pekin'in dibindeki bir fayın 8'e yakın bir deprem üretebileceğinin kanıtıdır. Xiadian Fayı hâlâ aktiftir. Araştırmalara göre bu büyüklükte bir deprem aynı fayda ortalama 6.500 yılda bir beklenir, ama Kuzey Çin Ovası'nda büyük bir deprem ortalama 300 yılda bir yaşanır; sonuncusu 1976 Tangshan depremidir. Risk Management Solutions'ın 2007'de yaptığı bir çalışma, 1679 büyüklüğünde bir depremin bugün 35 bin ile 75 bin arasında can kaybına ve 445 milyar yuanlık ekonomik zarara yol açabileceğini hesapladı.

Bugün

Sanhe bugün Hebei eyaletinin Langfang şehrine, Pinggu ise Pekin'in bir ilçesine bağlı. Depremde hasar gören Desheng Kapısı'nın ok kulesi Kangxi döneminde yeniden yapıldı ve bugün hâlâ ayakta. Beihai'deki Beyaz Pagoda da yerinde duruyor; 1730'daki bir başka Pekin depreminde temeli yeniden çatladı. Deprem kayıtları ise üç yüz yılı aşkın süredir sismologların elinde: Pekin'in deprem tehlikesi hesaplanırken başvurulan en büyük örnek hâlâ 1679.

Kaynaklar

• Liu Wenpeng, "1679 nian de jingshi da dizhen" (1679 Başkent Büyük Depremi), Saray Müzesi (Pekin) yayını
• Qing Shi Gao (Qing Hanedanı Taslak Tarihi), Shengzu Benji (İmparator Kangxi kayıtları) ve Zaiyi Zhi (afetler bölümü)
• Ye Mengzhu, Yueshi Bian (Pekin tarihi derlemesinde aktarıldığı biçimiyle)
• "Beijing diqu lishi shang de da dizhen" (Pekin bölgesinde tarihteki büyük depremler), Qianggen kültür sitesi, 2013
• Sanhe İlçe Yerel Tarihi (Fenghuang/ifeng haberinde aktarıldığı biçimiyle, 2014)
• Acta Seismologica Sinica (Dizhen Xuebao), 1679 Sanhe-Pinggu depreminin büyüklüğü üzerine modelleme çalışması, DOI 10.11939/jass.20220054
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (kayıt 1087)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1679 Sanhe-Pinggu depremi (başlangıç kaynağı)