1290 Chihli Depremi: Kara Kumlu Su ve Göğün Uyarısı

Eylül 1290. Kuzey Çin'in bozkıra açılan kapısında, eski bir başkentin üzerine kurulmuş Wuping şehri. Moğol hanedanı Yuan'ın hükümdarı Hubilay Han yetmiş beş yaşında, üç yıl önce bu topraklarda çıkan bir isyanı daha yeni bastırmış. Sekizinci ayın yirmi üçüncü günü yer sarsılıyor. Resmî kayıt 7.220 ölü yazıyor; bugünkü katalogların bir kısmı 100 bin diyor. Bu fark, yedi yüz yıl önce yazılmış iki cümlenin farklı okunmasından doğuyor.

Bozkırın kapısında bir şehir

Depremin merkezi, bugün Çin'in İç Moğolistan Özerk Bölgesi'ne bağlı Ningcheng ilçesinin bulunduğu yerdir. Bu toprakların uzun bir başkentlik geçmişi vardır. 11. yüzyılda Kitan halkının kurduğu Liao hanedanı burada beş başkentinden birini, "Orta Başkent"i kurar. Şehrin en görkemli yapısı, 80 metreyi aşan sekizgen tuğla pagodadır. Liao'yu yıkan Curçenlerin Jin hanedanı, 1153'te sarayını bugünkü Pekin'e taşıyınca bu şehri yan başkent yapar ve adını "Kuzey Başkent", Çincesiyle Beijing koyar.

13. yüzyılda bölge Moğolların eline geçer. Hubilay Han'ın kurduğu Yuan hanedanı, şehri önce "Kuzey Başkent Genel Valiliği" olarak yönetir. 1288'de, depremden yalnızca iki yıl önce, burası Wuping eyaleti (Wuping lu) adını alır ve başkenti çevreleyen, doğrudan merkezden yönetilen bölgeye bağlanır. Şehre güçlü bir garnizon yerleştirilir.

Garnizonun bir sebebi vardır. 1287 baharında Cengiz Han'ın kardeşinin soyundan gelen prens Nayan, Mançurya'daki topraklarına dayanarak Hubilay'a isyan eder. O sırada 72 yaşında olan Hubilay ordusunun başına bizzat geçer, Liao Nehri kıyısında Nayan'ın ordugâhını basar ve isyanı bir günlük çarpışmayla bitirir. Nayan idam edilir. Ama yandaşları ortadan kalkmamıştır; Wuping, Moğol yurdu ile Mançurya arasındaki yolun üzerindedir.

Başkentte ise başka bir gerilim vardır. Hubilay'ın maliyeyi emanet ettiği Tibet asıllı bakan Sangha, 1287'den beri imparatorluğun gelirlerini sıkı bir denetimle toplamaktadır. Memurlar ülkenin her yanında geçmiş yılların vergi borçlarını yeniden hesaplar; halkın birikmiş borcu tahsil edilir. Bu politika birçok kesimde öfke yaratmıştır.

Sekizinci ayın yirmi üçüncü günü

Deprem, Çin takvimine göre Zhiyuan döneminin yirmi yedinci yılı, sekizinci ayın yirmi üçüncü gününde gelir. Günün döngüsel adı guisi'dir. Batı kataloglarında bu tarih 27 Eylül 1290 olarak geçer. Saati kaynaklarda yoktur.

Yuan hanedanının resmî tarihi Yuanshi, depremi Hubilay'ın yıllıklarında tek bir cümleyle kaydeder: yer büyük bir sarsıntıyla sallanmış, en ağır yıkım Wuping'de olmuştur. Aynı cümle bilançoyu da verir. Enkazın altında kalanlar arasında eyaletin teftiş dairesinden memurlar ve genel valilikten Wang Lian adlı bir yetkili vardır. Onlarla birlikte ölen halkla toplam 7.220 kişi hayatını kaybeder. Devletin 480 bölmelik ambar ve atölyesi yıkılır; çöken evlerin sayısı ise "hesaplanamayacak kadar çok" diye yazılır.

Aynı eserin başka bir bölümü, ressam ve hattat Zhao Mengfu'nun biyografisi, sarsıntının etkisini daha çarpıcı anlatır. Buna göre deprem en çok "Kuzey Başkent"te, yani Wuping'de şiddetli olur. Yer çöker, yarıklardan kara kumlu su fışkırır. Bu tarif, bugün sıvılaşma denen olaya uyar: sarsıntıyla su dolu kum tabakaları akışkanlaşır ve yüzeye çıkar.

Bugünkü tahminlere göre depremin yüzey dalgası büyüklüğü 6,8'dir; en yüksek şiddet Mercalli ölçeğine göre IX, yani "yıkıcı" düzeydedir. Amerikan NOAA kataloğu merkez üssünü 41,5 kuzey enlemi ve 119,3 doğu boylamında, bugünkü Ningcheng yakınında gösterir.

Uzak bir tapınakta çatlayan duvarlar

Sarsıntı geniş bir alanda hissedilir. Wikipedia'nın derlediği listelere göre bugünkü Pekin'in kuzeyindeki Changping'den güneye, Hejian, Renqiu, Xiong, Baoding gibi Hebei kasabalarına kadar uzanan bir bölge etkilenir. Bu yerlerdeki hasarın ayrıntısına dair okunabilir bir kayıt yoktur.

Ayrıntısı bilinen yerlerden biri doğudaki Yixian'dır. Burada, 1020'de Liao döneminde kurulmuş Fengguo Tapınağı vardır. Tapınağın ana salonu dokuz bölmeli, 55 metreyi aşan bir ahşap yapıdır ve içinde geçmiş çağların yedi Buda'sını temsil eden büyük heykeller durur. Tapınağın bahçesindeki yazıtlara dayanan araştırmalara göre 1290 depremi tapınağa ağır hasar verir. Onarım için gereken parayı Moğol hanedanından bir hanın damadı bağışlar.

Hubilay'ın korkusu

Haber başkente ulaştığında Hubilay'ın ilk düşüncesi yardım değil, güvenliktir. Yuanshi'ye göre altı gün sonra, ayın yirmi dokuzunda, imparator Wuping'deki depremi öğrenir ve Nayan'ın yandaşlarının bu fırsatı kullanarak saldırmasından endişe eder.

Hubilay bölgeye iki yetkili gönderir: devlet konseyinden Temür ve askerî işler dairesinden Taluhudai. Yanlarında beş yüz asker vardır. Görevleri hem yıkımı görmek hem de sınır şehrinin düşmana açık kalmamasını sağlamaktır.

Yağmalanan yıkıntılar

Korkulan saldırı gelmez, ama içeride başka bir tehlike baş gösterir. Yuanshi'nin sonraki bir kaydına göre hırsızlar yıkımdan yararlanıp yağmaya başlar; halkın korkusu daha da artar.

Temür, başkente sormadan kendi yetkisiyle karar alır. Bölgenin toprak vergisini kaldırır, ticaret vergisini durdurur, içki yasağını gevşetir ve yağmacıları idam ettirir. Halka 840 ding kâğıt para dağıtılır; deniz yoluyla taşınan tahıl sevkiyatından on bin dan pirinç bölgeye yönlendirilir. Dan, o dönem Çin'de tahıl ölçmekte kullanılan bir hacim birimidir.

Kayıtta ne çadırlardan ne de yaralılara nasıl bakıldığından söz edilir. Kaç kişinin evsiz kaldığı, kışı nasıl geçirdikleri bilinmez.

Sarayda "göğün öfkesi" tartışması

Yuan sarayında doğal afetler yalnızca doğa olayı sayılmaz. Çin'in eski siyasi geleneğine göre deprem, sel ya da kıtlık, gökyüzünün yönetimdeki bir yanlışa verdiği uyarıdır. Zhao Mengfu'nun biyografisi, Hubilay'ın depremden "derin kaygı" duyduğunu yazar.

İmparator o sırada başkentte değil, Longhutai denen konaklama yerindedir. Yakın adamlarından Arahun Sali'yi atla geri gönderir ve iki akademinin, Jixian ve Hanlin akademilerinin memurlarını toplatır. Sorusu açıktır: bu felaketin sebebi nedir?

Toplananlar arasında Zhao Mengfu da vardır. 1254'te doğan Zhao, Moğolların yıktığı Song hanedanının soyundandır. 1286'da başkente çağrılmış, 1290'da Jixian Akademisi'nde yükselmiştir. Bugün Çin'in en büyük ressam ve hattatlarından biri olarak anılır.

Zhao'nun cevabı, deprem kadar Sangha'nın maliye politikasıyla ilgilidir. Biyografiye göre Sangha'nın gönderdiği memurlar ülkenin vergi hesaplarını yeniden yapmış, birkaç milyonluk borç tahsil edilmiş, birkaç on milyonluk kısım hâlâ bekletilmektedir; bu uygulama halka büyük zarar vermektedir. Zhao, Arahun Sali'yle yakındır ve ondan imparatora bir öneri götürmesini ister: imparator genel af ilan etsin, tahsil edilmemiş borçlar tümden silinsin; belki böylece göğün uyarısı yatışır.

Arahun Sali öneriyi imparatora sunar, Hubilay kabul eder ve ferman taslağı hazırlanır. Sangha öfkelenir, bunun imparatorun gerçek isteği olamayacağını söyler. Zhao'nun ona verdiği cevap kayda geçmiştir: vergisi henüz tahsil edilmemiş olanların çoğu çoktan ölmüştür, borç kimden alınacaktır? Biyografiye göre Sangha sonunda ikna olur ve halk "ancak o zaman nefes alır".

7.220 mi, 100 bin mi?

Bu depremin ölü sayısı, kaynaklar arasındaki en büyük farktır. Hubilay'ın yıllıkları ölenleri tek tek sayılmış gibi kesin bir rakamla verir: 7.220. Rakamın kesinliği, bölgeden gelen bir resmî rapordan alındığını düşündürür.

Zhao Mengfu'nun biyografisi ise "ölen ve yaralananlar on binlerce, hatta yüz binlerce" anlamına gelen bir ifade kullanır. Bu ifade belirsizdir ve ölüleri yaralılardan ayırmaz. NOAA'nın kataloğu ve Wikipedia'nın Çince ve Japonca sayfaları, 100 bin ölü rakamını bu biyografiye dayandırır. İngilizce Wikipedia hem 7.270 hem 100 bin rakamını verir; 7.270, Yuanshi'deki 7.220'nin yanlış aktarılmış hâli gibi görünmektedir.

Resmî rakam, en ağır yıkılan Wuping'i anlatan cümlede geçer; çevredeki köyleri ve uzak kasabaları kapsamıyor olabilir. Biyografideki ifade ise bir edebiyat ve ahlak metninde, sarayın kaygısını anlatmak için kullanılmıştır. Bu yüzden 100 bin rakamı büyük olasılıkla abartılıdır. Kesin olan, depremin birkaç bin kişiyi öldürdüğü ve bir eyaletin merkezini yıktığıdır.

Bir karışıklık daha vardır. Bugün bazı kaynaklar bu depremi "Chihli" ya da "Zhili" depremi diye anar. Zhili, başkenti çevreleyen eyaletin Ming ve Qing dönemlerindeki adıdır; 1290'da bu ad kullanılmıyordu. Biyografideki "Kuzey Başkent" de bugünkü Pekin değil, Wuping'in eski adıdır.

Neyi değiştirdi

Deprem, Sangha'nın maliye politikasına karşı yükselen sesleri güçlendirdi. Ertesi yıl, 1291'de, Zhao Mengfu'nun da aralarında olduğu memurlar Sangha'yı yetkisini kötüye kullanmakla suçladı. Sangha tutuklandı ve aynı yıl öldü. Yuanshi onu "kötü bakanlar" arasında anar; bugünkü bazı tarihçiler ise onun bir vergi reformcusu olduğunu, Moğol ve Çinli ileri gelenlerin çıkarına dokunduğu için devrildiğini düşünür.

Wuping'in toparlanması kolay olmadı. Yuanshi'ye göre depremden bir yıl sonra, 1291 sonbaharında, Wuping eyaletinde kıtlık vardır ve o yılın toprak vergisi de silinir. Aynı kayıtta Wuping'in genel valisi Zhang Lidao'nun törenler bakanı yapılıp elçi olarak Vietnam'a gönderildiği yazılır.

Wuping adı Yuan hanedanıyla birlikte tarihe karıştı. 1387'de Ming hanedanı aynı yerde Daning adlı bir garnizon kurdu; bölge, sonraki yüzyıllarda Moğol boylarıyla Çinli çiftçilerin bir arada yaşadığı bir sınır toprağı olarak kaldı.

Bugün

Depremin merkezindeki topraklar bugün İç Moğolistan'ın Chifeng şehrine bağlı Ningcheng ilçesidir. 2020 sayımına göre ilçede yaklaşık 484 bin kişi yaşıyor. Mısır, sera sebzesi, soya ve sorgum yetiştiriliyor; ilçe içki üretimiyle tanınıyor. 2020'de açılan hızlı tren istasyonu Ningcheng'i Pekin'e ve Shenyang'a bağlıyor.

Eski başkentten geriye, Daming kasabası yakınındaki kalıntılar ve pagodalar kaldı. 80 metreyi aşan Liao pagodası, Çin'in ayakta kalan en yüksek ikinci eski pagodası. 1290 depreminden bugüne ayakta kalan yapı, 1854'ten 1982'ye kadar defalarca onarıldı. Yixian'daki Fengguo Tapınağı'nın 1020'den kalma ana salonu ve yedi Buda heykeli de korunuyor.

Kaynaklar

• Yuanshi (Yuan Tarihi), cilt 16, Hubilay yıllıkları, Zhiyuan 27. yıl 8. ay ve Zhiyuan 28. yıl 10. ay kayıtları (Çince Vikikaynak metni)
• Yuanshi, cilt 172, Zhao Mengfu biyografisi (Çince Vikikaynak metni)
• Yuanshi, cilt 50, Beş Element bölümü, deprem kayıtları
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, 27 Eylül 1290 Ningcheng kaydı
• Vikipedi (İngilizce, Çince, Japonca), 1290 Zhili earthquake; Ningcheng County; Fengguo Temple; Daming Pagoda; Nayan; Zhao Mengfu; Sangha (başlangıç kaynağı)