1654 Tianshui Depremi: Dağların Köyleri Gömdüğü Gece

21 Temmuz 1654, yaz gecesi. Çin'in kuzeybatısında, Wei Irmağı'nın yukarı vadisindeki Qinzhou kasabası, bugünkü Tianshui. Yeni Çing hanedanı ülkeyi on yıldır yönetiyor; halk uzun savaş yıllarından yeni çıkmış. Pek çok aile sarı lös tepelerine oyulmuş mağara evlerde uyuyor. Gece yerin altından gök gürültüsüne benzer bir ses geliyor. Birkaç dakika içinde surlar yıkılıyor, dağlar vadilere kayıyor, mağara evler içindekilerle birlikte göçüyor. Yer bir yıldan uzun süre sallanmayı sürdürecek.

Depremden önce

Qinzhou, 1654'te Gansu ile Shaanxi'nin henüz ayrılmadığı büyük Shaanxi eyaletinin batı ucundadır. Lös Platosu ile Qinling Dağları'nın buluştuğu yerde, Wei Irmağı'nın kıyısında kurulmuş eski bir kasabadır. Yerel kayıtlara göre kasaba surunun çevresi dört li, yüksekliği üç buçuk zhang kadardır. Doğu kapısının adı Chang'an, batı kapısınınki Xining'dir; kapıların üzerinde iki katlı kuleler yükselir, surun dışında derin bir hendek vardır. Çevredeki köylerde insanların bir kısmı yumuşak lös yamaçlarına oyulmuş mağara evlerde, bir kısmı tahta evlerde ve tahkimli köy kalelerinde yaşar.

Ülke yeni bir hanedanın elindedir. Mançu kökenli Çing hanedanı 1644'te Pekin'e girmiş, Ming hanedanını devirmiştir. Tahtta henüz 16 yaşındaki Shunzhi İmparatoru vardır; naibi Dorgon'un 1650 sonunda ölümünden sonra yönetimi kendisi üstlenmiştir. Güneyde Ming yanlısı direniş sürmektedir. Fuqiang'ın yöneticisi Wang Yijing'in sonradan yazdığı şiir, insanların bu yıllarda savaştan kaçtığını hatırlatır. Şair Li Kai de depremden sonra yazdığı bir şiirde, bir önceki yıl değirmen taşı büyüklüğünde dolunun ekinleri vurduğunu anlatır.

Bölgeye yeni bir yönetici gelmiştir. Şiirleriyle tanınan Song Wan, 1653'te Longxi bölgesinin gözetmen memurluğuna atanmış, 1654 baharında Qinzhou'da göreve başlamıştır. Bir yazısında, "Longtou"daki görevini daha yeni üstlendiği bir sırada felaketle karşılaştığını söyler. Bölgenin altında bugün bilinen bir fay sistemi uzanır: Hint levhasının Avrasya'yı sıkıştırmasıyla doğuya itilen Tibet Platosu'nun kuzeydoğu kenarında, sol yanal hareket eden Lixian-Luojiapu Fayı ve onun kuzeyindeki Batı Qinling Fayı.

21 Temmuz gecesi

Çin takvimine göre Shunzhi'nin 11. yılı, altıncı ayın sekizinci günüdür. Bugünkü kataloglar sarsıntıyı yerel saatle 21.00 ile 23.00 arasına yerleştirir. Fuqiang (bugünkü Gangu) ilçesinin yöneticisi Wang Yijing'in uzun şiiri o geceyi anlatır: gece nöbeti yeni başlamıştır, yerin altında bir gök gürültüsü patlar ve toprak âdeta ters döner. Şiire göre vadiler yarılır, evler devrilir; "bin li boyunca sağlam direk kalmaz." Qingshui ilçesinin kroniği, aynı ay boyunca gökyüzünde gök gürültüsüne benzer bir ses duyulduğunu, uzun süre sonra kesildiğini kaydeder.

Wang Yijing'in şiiri karanlıkta birbirine tutunan insanları anlatır: başını kollarıyla örten karı kocalar, ağabeyinin koluna yapışan kardeşler. Şiire göre gücü olan kaçıp saklanabilir, yoksulların gidecek yeri yoktur. Bir gecede binlerce ev yıkıntıya döner, ocaklardan duman tütmez olur. Hayatta kalanlar açıkta, rüzgârın ve çiğin altında bekler.

Yürüyen dağlar: Mumen ve Luojiapu

En ağır yıkım Qinzhou'nun güneybatısında, bugünkü Tianshui ile Li ilçesinin sınırındaki lös vadilerindedir. Kayıtlar burada dağların vadilere kaydığını anlatır. Mumen denen yerde dağ çöker, toprak yüzlerce chi derinliğe göçer. Yerel kaynaklara göre yaklaşık on li boyunca köyler toprak altında kalır, gömülen hane sayısı bini bulur.

Luojiapu'daki Qishiyu vadisinde iki dağın yamacı karşılıklı kayarak birleşir ve ırmağın önünü keser. Arkada su birikir, bir göl oluşur. 18. yüzyılda yazılan Qinzhou kroniği, Li ilçesinin Mumen bölgesinde dağın çöküp suyun önünü kestiğini, köyleri gömüp sürüklediğini, biriken suya "haizi", yani küçük deniz dendiğini yazar. Aynı kayıt, bu gölün zamanla kuruyup yeniden tarlaya döndüğünü de ekler.

Mumen köyünde, 3. yüzyılda Shu ordularının komutanı Zhuge Liang adına kurulmuş bir anma tapınağı vardır. 1996'da çıkarılan bir taş yazıta göre bu tapınak Ming döneminde yapılmış ve 1654'ün altıncı ayındaki depremde yıkılmıştır.

Topal bir koyunun aşabileceği sur

Qinzhou kasabasında surlar ve resmî binalar neredeyse tamamen çöker. 1687'de basılan Qinzhou kroniği kasaba için ölü sayısını kadın ve erkek 7.464 olarak verir; yıkılan ev sayısını 3.672 (sonraki bir ilçe kroniğinde 3.762) olarak kaydeder. Göçen mağara evlerin ve köy kalelerinin ise "sayılamayacak kadar çok" olduğunu yazar. 18. yüzyıldaki bir başka kronik ise yalnız Qinzhou için on binden fazla ölüden söz eder.

Song Wan, sonradan surların yeniden yapılışını anlatan yazısında yıkımı kendi gözüyle tarif eder: tepeler düzlenmiş, çukurlar dolmuş, sağlam surlar yerle bir olmuştur. Sur öyle alçalmıştır ki, onun deyişiyle, "topal bir koyun bile aşabilir." Eski kitaplarda bu topraklarda bundan büyük bir felaketin yazılmadığını ekler.

Song Wan'ın göreve başlarken yazdığı bir başka metin, ölümün nereden geldiğini gösterir. Ona göre halkın yarısı yıkılan duvarların altında, daha çoğu ise mağara evlerin içinde can vermiştir. Kalan birkaç kişi evsiz barksız, yağmurun altında, köpeklerin ve domuzların yanında yatmaktadır; sonbahar geldiği hâlde yer hâlâ durulmamıştır.

Depremin bir tuhaf izi de vardır. Dönemin yazarlarından Song Luo'nun aktardığına göre Qinzhou'nun kuzeyindeki eski tapınağın zemini bir zhang'dan fazla yarılır ve içinden eski porselenlerle dolu bir mahzen çıkar.

Kırk ilçe, dört eyalet

Yıkım yalnızca Qinzhou'yla sınırlı değildir. Fuqiang ilçe kroniği gece yerin gök gürültüsü gibi sarsıldığını, dağların çöküp toprağın yarıldığını, üç binden fazla kişinin öldüğünü yazar. Ningyuan'da (bugünkü Wushan) kayıtlara göre "köyler ve kaleler dümdüz olur", ölenlerin sayısı bilinmez. Gongchang'ın kroniği yüz günden uzun süren sarsıntılardan, "dağların tersine döndüğünden" söz eder.

Çing hanedanının resmî tarihine göre Shaanxi'deki Xi'an, Yan'an, Pingliang, Qingyang, Gongchang ve Hanzhong vilayetlerinde surlar, kuleler, setler ve evler yıkılır. Baoji'de, Mian ilçesinde, Lanzhou'da ve Ankang çevresinde de evler çöker. Bugünkü araştırmalara göre eyalet içinde kırktan fazla ilçe hasar görür; sarsıntı Shanxi, Sichuan, Henan ve başkentin bulunduğu Zhili'ye kadar doksandan fazla ilçede hissedilir. Fufeng'de tapınaklar ve bir saray yıkılır, Hanzhong'da surlar zarar görür.

Kayıtların ortak bir cümlesi vardır: yer bir yıldan uzun süre sallanmayı sürdürür. Qinzhou, Qingshui ve Fuqiang kroniklerinin hepsi artçıların "ancak bir yıl sonra" kesildiğini yazar. Wushan'da halk arasında, depremin bir yıl boyunca sürdüğünü anlatan bir deyiş yaşar.

Song Wan'ın kasabası

Bölgedeki en yüksek yöneticilerden Song Wan, kendi yazdığına göre beyaz yas giysileri giyip memurları ve halkı yanına alır, kasabanın dışına çıkıp ağlar, dağlara ve ırmaklara dua eder, ardından yıkılan arazide dolaşır. Biyografisine göre depremzedeleri kendi servetinden yardımla destekler. Bu yüzden imparator kendisine piton işlemeli resmî bir kaftan verir ve rütbesini bir derece yükseltir.

Song Wan ölenler için bir de yas metni yazar. Metinde aileler birbirine sarılmış hâlde ölmüş, kocasını kaybeden kadınlar, babasını kaybeden çocuklar dört bir yanda ağlamaktadır; gökyüzü bile renk değiştirmiştir. Kasaba surları da onun öncülüğünde, maaşını bağışlamasıyla yeniden yapılır. Qinzhou'nun yöneticisi Jiang Guangyin de yıkılan sur ve kulelerin onarımını yönetir. Song Wan 1657 baharında yeni görevine giderken Jiang'a veda ettiği şiirde, "Qin halkının yarısının mağara evlerde öldüğünü" yeniden hatırlar.

Song Wan'ın Qinzhou'daki çabası unutulmaz. Daha sonraki bir dönemde bir yerel yönetici, ırmak kıyısına set yaptırdığında yanına üç odalı bir yapı kurdurur ve depremden sonra surları onaran Song Wan'ı orada anar.

Saraydan bir ferman

Haber yavaş yavaş Pekin'e ulaşır. Saray kayıtlarına göre Shaanxi'deki deprem 31 binden fazla asker ve sivili öldürmüş, sayısız hayvanı telef etmiştir. Aynı yılın onuncu ayında genç İmparator Shunzhi, art arda gelen deprem, sel ve kuraklık haberleri karşısında halkın sıkıntısını düşünüp kendini suçladığını açıklayan bir ferman yayımlar. Fermana göre bundan sonra resmî yazışmalarda kendisine "kutsal" diye hitap edilmeyecek, ülke genelinde genel af ilan edilecektir.

Ertesi yılın beşinci ayında ikinci bir karar gelir. Yan'an, Pingliang, Qingyang, Gongchang ve Hanzhong vilayetlerindeki ilçelerde depremde ölenlerin o yıla ait vergi ve angarya yükümlülükleri silinir. Ölülerin vergisi kâğıt üzerinde de olsa böylece ailelerin sırtından kalkar.

Kaç kişi öldü

Kayıp sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Çing sarayının kaydı Shaanxi genelinde 31 binden fazla ölüden söz eder; İngilizce Vikipedi yaklaşık 30 bin ölü verir. ABD'nin NOAA kurumunun önemli depremler veritabanı ise 10.400 ölü kaydeder. Yerel kronikler parça parça sayılar verir: Qinzhou kasabasında 7.464 (sonraki bir kronikte on binden fazla), Fuqiang'da üç binden fazla. Ningyuan gibi pek çok yer için ise yalnızca "sayısız" yazılmıştır. Toplam rakam bu yüzden kesin değildir; 31 bin, sarayın vergi kayıtlarına dayanan ve bölgenin tamamını kapsayan tahmindir, NOAA'nın düşük rakamı ise büyük olasılıkla daha dar bir alanı yansıtır.

Depremin büyüklüğü de tartışmalıdır. Çin'in tarihî deprem kataloğu ve NOAA büyüklüğü 8 olarak verir. 2022'de Earth Surface Processes and Landforms dergisinde yayımlanan, deprem kaynaklı heyelanları haritalayan bir çalışma ise moment büyüklüğünü 7,0'a indirir. Yaygın iki yanlışı da düzeltmek gerekir: deprem bazı kaynaklarda Ming hanedanına yazılsa da 1654'te ülke Çing hanedanının elindedir. Ünlü yazar Pu Songling'in "Deprem" öyküsü ise bu depremi değil, 1668'deki Shandong-Tancheng depremini anlatır.

Neyi değiştirdi

1654 depremi, lös topraklarında depremin en büyük öldürücüsünün yalnızca yıkılan duvarlar olmadığını gösterdi. Mağara evler ve yamaçlarda başlayan dev heyelanlar, köyleri bir gecede toprağın altına gömdü. Aynı ders 64 yıl sonra, 1718'de bölgenin hemen kuzeyindeki Tongwei depreminde yeniden yaşandı.

Depremin kaynağı yüzyıllarca tartışıldı. 2001'de Çin Deprem İdaresi'nden Han Zhujun ve arkadaşları, Lixian-Luojiapu fay zonunda Holosen tabakalarının doğrudan kesildiğini, yaygın heyelan ve sıvılaşma izleri bulunduğunu gösterip bu fayı 1654 depreminin kaynağı olarak önerdiler. 2021'de yayımlanan iki çalışma da bu fayın yaklaşık 106 kilometrelik bir bölümünün ve kuzeydeki Batı Qinling Fayı'nın deprem sırasında kırıldığını savundu. Bu bulgular, bugün Gansu'nun güneydoğusundaki deprem tehlikesi hesaplarına giriyor.

Bugün

Tianshui bugün Gansu'nun ikinci büyük şehri; 2020 sayımına göre il genelinde yaklaşık 3 milyon kişi yaşıyor. Şehrin simgesi olan Fuxi Tapınağı, 1939'da basılan Tianshui ilçe kroniğine göre savaşlar ve depremlerden zarar gördü, Çing döneminde dört kez onarıldı. Güneyde, Mumen köyünde 1654 depreminde yıkılan Zhuge Liang tapınağı, köylülerin 1996'da başlattığı ve 2002'de şehir yönetiminin desteğiyle bitirilen çalışmayla yeniden yapıldı. Luojiapu ve Mumen'in lös vadilerinde, bir zamanlar ırmağı kesen heyelanların izleri hâlâ araştırılıyor.

Kaynaklar

• Tianshui Zaixian (2008), "Tianshui tarihindeki deprem afetlerine dair belgeler derlemesi (1)": Shunzhi Shilu, Qingshigao Wuxingzhi, 1687 ve 18. yüzyıl Qinzhou kronikleri, Fuqiang, Qingshui, Ningyuan kronikleri, Song Wan'ın Anyatang derlemeleri, Wang Yijing ve Li Kai'nin şiirleri, Tianshui ve ilçe kronikleri
• Hua Linfu, "Çing döneminde 8 büyüklüğündeki depremler", Renmin Üniversitesi Çing Tarihi Enstitüsü
• Han Zhujun, Xiang Hongfa, Ran Yongkang (2001), Lixian-Luojiapu fay zonu ve 1654 Tianshui depremi, Seismology and Geology 23(1)
• Xu Yueren ve diğ. (2022), Understanding historical earthquakes by mapping coseismic landslides in the Loess Plateau, Earth Surface Processes and Landforms 47(9)
• Xie Chao ve diğ. (2021), Lithosphere; Chen Peng ve diğ. (2021), Seismological Research Letters 92(5): 1654 Tianshui depreminin kaynak fayı
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı (olay no. 990); Global Historical Earthquake Archive
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1654 Tianshui earthquake, Song Wan, Mumen Wuhou tapınağı, Shunzhi İmparatoru, Tianshui (başlangıç kaynağı)