1718 Gansu Depremi: Lös Tepelerinin Yürüdüğü Gün

Haziran 1718. Çin'in kuzeybatısında, Gansu'nun lös tepeleri arasında ekin vakti. Tahtta Qing hanedanından İmparator Kangxi var; 57. saltanat yılındayız. 19 Haziran'da Tongwei'nin güneyinde yer kırılıyor. Şehir surları yıkılıyor, ama asıl ölüm yukarıdan geliyor: rüzgârın binlerce yılda biriktirdiği yumuşak toprak tepelerden kopup vadileri dolduruyor. Kataloglarda bu depremin ölü sayısı 73 bin olarak geçiyor. Dönemin yerel kayıtlarına bakınca bu rakamın nasıl oluştuğu da sorgulanabiliyor.

Depremden önce

Tongwei, Gansu'nun ortasında, Wei Nehri'nin kuzeyindeki tepelik bir ilçedir. Bölge Qin ve Han dönemlerinden beri sınır boyu sayılır; tepelerine serpilmiş sayısız küçük kale yüzünden "bin kalenin diyarı" diye anılır. İlçe olarak kuruluşu 1106'ya, Kuzey Song dönemine uzanır. Güneyinde, Wei vadisinde, o dönemde Fuqiang adını taşıyan bugünkü Gangu ilçesi vardır; İpek Yolu üzerinde çay ve at pazarı olarak bilinen eski bir yerleşimdir. Wei'nin kıyısında Yongning kasabası, daha doğuda Qin'an ve Tianshui uzanır.

Burası Lös Platosu'nun güney kenarıdır. Lös, Gobi ve çevresindeki çöllerden rüzgârla taşınmış, ince, gözenekli, yapışkanlığı zayıf bir topraktır. Kalınlığı yer yer on metrelerden 200 metreye kadar çıkar. Kuru havada dik duvarlar gibi ayakta durur, ama sarsılınca kolayca dağılır. Bölgenin insanları yüzyıllardır bu toprağa yaslanarak yaşar; köyler yamaçların dibine kurulur, birçok aile de yamaçlara oyulmuş yaodong denen mağara evlerde oturur. Bu evler kışın sıcak, yazın serin tutar; depremde ise en güvensiz konutlar arasındadır.

Bölge depremi tanır. Tianshui 734'te yıkılmış, Tang dönemi kayıtları dört binden fazla ölüden söz etmiştir. 1654'te bugünkü Li ilçesi yakınındaki büyük depremde Fuqiang'ın ilçe kayıtları üç binden fazla ölü yazar; Qinzhou'da (Tianshui) 7.464 kişinin öldüğü kaydedilir. Hindistan levhasının Avrasya'ya çarpmasıyla doğuya itilen Tibet Platosu'nun kuzeydoğu kenarındaki faylar, Gansu'yu Çin'in en tehlikeli deprem bölgelerinden biri yapar.

İmparatorluğun gözü o yaz başka yerdedir. Cungarlar 1717'de Tibet'i ele geçirmiştir; 1718'de Qing ordusu batıda, Xining'de bir sefer için toplanmaktadır.

19 Haziran 1718

Deprem, Batı takvimiyle 19 Haziran 1718'de, Kangxi'nin 57. yılının beşinci ayında olur. Kaynaklar ay içindeki günü farklı veriyor; Çin kaynaklarından biri beşinci ayın 15'ini, bir başkası 21'ini yazıyor. Sarsıntının günün hangi saatinde geldiğini okuduğumuz kaynakların hiçbiri söylemiyor.

Bugünkü kataloglar depremin büyüklüğünü yüzey dalgası ölçeğinde 7,5, en yüksek şiddetini X olarak verir. Merkez üssü Tongwei'nin güneyinde, kuzey enlemi 35, doğu boylamı 105,2 dolayında gösterilir. Sarsıntı Gansu'nun pek çok ilçesinde, Shaanxi'de, Shanxi'de ve Henan'ın Changyuan ilçesine kadar hissedilir.

Depremi hangi fayın ürettiği hâlâ tartışılıyor. Bir görüşe göre kaynak, 600 kilometre uzunluğundaki Batı Qinling Fayı'dır. Bir diğer görüş, heyelanların dağılımına bakarak daha kuzeydeki Tongwei Fayı'nı işaret eder. Yüzeyde bir fay kırığı bulunamamıştır; kırılma yerin altında kalmış olabilir.

Tongwei'de çöken şehir

Qianlong döneminde yazılan Tongwei ilçe kayıtları, şehrin o gün nasıl yıkıldığını anlatır. Şehrin kuzeyindeki Bijia Dağı'nın bir tepesi kopup çöker. Şehrin kuzeydoğu köşesinde düz zemin yarılıp çöker; yarıklardan sarı kum ve kara su fışkırır. Güney köylerinde bu daha da şiddetlidir. Toprak tepelerin çoğu yıkılır.

Devlet daireleri, Konfüçyüs okulu, tapınaklar ve devlet sunağı yıkılır; memurların ve halkın evleri çöker. Surlardan geriye yalnızca bir köşe kalır. Hangi köşe olduğu konusunda bile kaynaklar ayrılır: NOAA'nın kullandığı İngilizce katalog çevirisi kuzeydoğu köşesinden söz eder; ilçe kayıtlarını aktaran 2020 tarihli Çin çalışmasına göre ise kuzeydoğu surları tümüyle gömülmüş, yalnızca güneybatı köşesi ayakta kalmıştır.

İlçe kayıtlarına göre şehirde ve köylerde, yaşlı genç, kadın erkek, kırk binden fazla kişi ezilerek ölür. Sağ kalan memurlar ve halk, yıkılan şehrin batısındaki Xiguan semtine taşınır.

Yürüyen dağlar

Güneyde, Wei vadisinde tablo daha da korkunçtur. Fuqiang ilçe kayıtlarına göre kuzeydeki dağlar güneye doğru yürür ve Yongning kasabasını baştan sona örter. Lixin'in ancak küçük bir kısmı ayakta kalır; ilçe merkezinin kuzeybatısındaki köylerden kurtulan olmaz. Katalog kayıtları Yongning'e bağlı Dazhenghuan köyünde birkaç bin evin toprak altında kaldığını yazar.

Aynı ilçe kaydında, depremi anlatan bir metin de yer alır. Metne göre o anda gökyüzü kararır, sarsıntının gürültüsü gök gürültüsünden on kat şiddetli, kesintisiz sürer. Kuzey dağlarında yamaçlar çöker, toprak havaya savrulur; kopan kütle Wei Nehri'ni tıkayarak karşıya, güney dağın yamacına çarpar ve kasabanın çevresinde yirmi li içindeki insanları altına alır. Düz arazi tepeye, tepeler çukura dönüşür, her yer kara balçıkla kaplanır. Yazar, gördüklerinin Tongwei'dekinden farksız olduğunu ekler.

Fuqiang kayıtları, ilçede ölen ya da yaralanan kadın erkek halkın toplamını "otuz binden fazla" diye verir.

Jingning'den Tianshui'ye

Yıkım iki ilçeyle sınırlı kalmaz. Jingning'de kapı kuleleri, mazgallar, okullar, resmî binalar ve evler çöker. Nanwutai Dağı'nın önü kopar; şehrin 35 kilometre güneyindeki Zhipingchuan'da bir heyelan nehri tıkar ve birkaç bin kişi ölür.

Zhuanglang'da surun güney kesimi yıkılır. Güneybatıdaki Anzi tepesi kayar, binden fazla kişiyi öldürür ve nehirleri tıkar. Qin'an'da kapı kuleleri, köşkler ve mazgallar yıkılır; Konfüçyüs tapınağının duvarları ve bir anıt kapı zarar görür. Tianshui'de Konfüçyüs tapınağının salonları çöker, tepeler kayar, toprak yarılır, ölen ve yaralananlar olur. Huining'de surlar yerle bir olur. Longde'de çok sayıda insan ölür; Minxian ve Lanzhou'da da can kaybı kaydedilir. Shaanxi'deki Huxian ve Zhouzhi'de insanlar ve hayvanlar ölür.

Toprağın kendisi

1718 depremini bilim dünyasında öne çıkaran şey, tetiklediği heyelanlardır. İngilizce kaynaklar 300'den fazla büyük heyelandan söz eder. Bunların çoğu Wei Nehri yakınındaki dik yamaçlarda, metrelerce kalınlıktaki lös ve çamurtaşı katmanlarının kaymasıyla oluşur. Tianshui'ye bağlı Gangu ilçesinin Pan'an çevresindeki en büyük üç heyelanın toplam hacmi 600 milyon metreküpü aşar.

Çin Deprem İdaresi'ne bağlı araştırmacılar, uydu görüntüleri, insansız hava aracı fotoğrafları ve arazi çalışmasıyla bu depremin heyelanlarını tek tek haritalar. 2020'de yayımlanan çalışmaya göre 5.019 heyelan, toplam 635 kilometrekarelik bir alanı kaplar. Heyelanlar Tongwei Fayı'nın iki yakasında yoğunlaşır ve X şiddet eğrisiyle örtüşür. Lös Platosu'nun kuru iklimi ve boş vadileri, bu izlerin üç yüz yıl sonra bile seçilebilmesini sağlar.

Aynı çalışma, deprem bölgesinde adı heyelanı hatırlatan en az 27 yerleşim bulur; "kayan dağ" anlamına gelen adlar bunlardan biridir. Heyelandan etkilenen yerleşimlerin yarısından fazlası Tongwei Fayı'nın iki yakasına toplanmıştır. Araştırmacılara göre heyelanlar, yetmiş binden fazla ölüme yol açan felaketin belirleyici etkenlerinden biridir.

73 bin mi, 40 bin mi?

NOAA'nın önemli depremler veri tabanı bu deprem için 73 bin ölü verir; İngilizce Vikipedi ve pek çok liste bu rakamı tekrarlar. Çince Vikipedi ve Çin kaynaklı başka özetler ise 40 binden fazla ölü ve 30 binden fazla yaralıdan söz eder.

Farkın kaynağı yerel kayıtların kendisinde görünüyor. NOAA'nın dayandığı Çin deprem kataloğu çevirisi, Tongwei için "40 binden fazla ölü", Fuqiang için "otuz binden fazla ölü ya da yaralı" yazar; Jingning'de birkaç bin, Zhuanglang'da binden fazla ölü ekler. Bunlar toplanınca 73 bin dolayında bir rakam çıkar. Ama Fuqiang kaydındaki otuz bin, ölü ile yaralıyı ayırmayan bir sayıdır; bazı Çin kaynakları bunu yaralı olarak okur. Yani 73 bin, ölülerin yanında yaralıları da içeriyor olabilir. Gerçek ölü sayısı büyük olasılıkla 40 binin üzerindedir, ama kesin rakam bilinmiyor.

Tarihî kayıtlarda abartı da vardır. Jiaqing döneminden bir bölge kaydı, dağların yüz li yürüdüğünü ve Fuqiang ilçesinin tamamının toprağın altına gömüldüğünü yazar. İlçe merkezi bugün de yerinde durduğuna göre bu, felaketin büyüklüğünü anlatan bir söz olarak okunmalıdır.

Yongning'in kaderi de tartışmalıdır. Bazı kaynaklar antik Yongning kasabasının bir heyelanın altında tamamen kaybolduğunu yazar. 2020'de bölgede arazi çalışması yapan Xu Yueren ve ekibi ise farklı bir sonuca varır: kasabanın ortadan kalkması heyelanlarla doğrudan ilişkili değildir. Onlara göre "Yongning'in tamamı gömüldü" ifadesi, Wei vadisini baştan sona kaplayan lös tozunu anlatıyor. Heyelanlar vadi yamaçlarındaki evleri gömmüş olabilir; vadi tabanındaki yıkımı ise sarsıntının zeminde büyümesi açıklıyor.

Taşınan ilçe merkezi

Depremden sonra devletin ne kadar yardım gönderdiğini okuduğumuz kaynaklar ayrıntılı anlatmıyor. Katalog kayıtlarında yalnızca Xihe ilçesinde zarar gören ailelerin vergiden muaf tutulduğu geçer.

Tongwei'nin hikâyesi ise yıllarca sürer. İlçe kayıtlarına göre dağların çöküşü ve surların yıkılışıyla şehrin eski düzeni tümüyle silinmiştir. Memurlar ve halk önce Xiguan'a yerleşir. 1728'de, Yongzheng İmparatoru'nun altıncı yılında, ilçe merkezi Anding'e taşınır. Ancak 1748'de, Qianlong İmparatoru'nun emriyle eski yerine geri döner. Yıkılan şehrin yeniden ilçe merkezi olması otuz yıl alır.

Neyi değiştirdi

1718 depremi, Lös Platosu'nda ölümün çoğu zaman yıkılan binadan değil, yürüyen tepeden geldiğini gösteren erken ve iyi belgelenmiş örneklerden biridir. İki yüz yıl sonra, 16 Aralık 1920'de Haiyuan depremi aynı bölgeyi bir kez daha vurur; Tongwei'de 10.206, Gangu'da 1.365 kişi ölür. Tongwei çevresindeki eski heyelanların hangi depreme ait olduğu da tartışılmış; 2020'de yayımlanan bir çalışma bunların 1920'den değil, 1718'den kaldığını savunmuştur.

Bugün Çinli deprem bilimciler, bu eski heyelanları tarihî depremlerin büyüklüğünü ve kaynağını yeniden hesaplamak için kullanıyor. Batı Qinling Fayı'nın 1718'den beri büyük bir deprem üretmemiş olması da bölgeyi izlenmesi gereken yerler arasında tutuyor. Lös Platosu yedi ilde 200 milyondan fazla insana ev sahipliği yapıyor.

Bugün

Tongwei bugün Dingxi şehrine bağlı, 2009 sayımına göre 458 bin nüfuslu, çoğu çiftçi bir ilçe. Lös tepelerinin dik vadileri arasında rüzgâr türbinleri yükseliyor, tarlalarda mısır, patates ve geleneksel tıpta kullanılan hanımeli yetişiyor. Gangu, Tianshui'ye bağlı, Gansu'nun en kalabalık ilçesi; Wei vadisinde yine pazar kasabası olarak yaşıyor. Tepelerin yamaçlarında 1718'de kopan toprağın izleri, uydu görüntülerinde hâlâ seçilebiliyor.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, kayıt 1210 (Gu Gongxu ve diğ., Catalogue of Chinese Earthquakes, 1989, İngilizce çeviri, aktarıldığı biçimiyle)
• Xu Yueren, Du Peng, Li Wenqiao ve diğ. (2020), 1718 Tongwei M7,5 depremi heyelanları, Chinese Journal of Geophysics 63(3): Tongwei ve Fuqiang ilçe kayıtlarından aktarılan tablo dahil
• Wang Lanmin, Xu Chong, Cao Yanbo, Xu Yueren (2020), Preface to the Special Issue on Loess Landslides, Earthquake Research in China 34(4)
• Du Peng, Xu Yueren ve diğ. (2021), Using Google Earth Images to Extract Dense Landslides Induced by Historical Earthquakes at the Southwest of Ordos, Frontiers in Earth Science
• Vikipedi (İngilizce), 1718 Tongwei–Gansu earthquake, Tongwei County, Gangu County, Yaodong, Loess Plateau, 1920 Haiyuan earthquake, Battle of the Salween River (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince), 1718年通渭-甘谷地震 (başlangıç kaynağı)