1622 Guyuan Depremi: Ming Sınırında Çöken Surlar

25 Ekim 1622. Ming Çin'inin kuzeybatı sınırında, Sarı Irmak'ın güneyindeki lös tepelerinde sonbahar. Guyuan, Büyük Sur'u koruyan dokuz sınır garnizonundan birinin merkezi; çevresinde askerî kaleler, gözetleme kuleleri, kerpiç surlu kasabalar sıralanıyor. O gün yer, Guyuan'ın kuzeyinde 7 büyüklüğünde sarsılıyor. Toplam 26 kilometreye yakın sur yıkılıyor, 11.800 oda çöküyor, yaklaşık 12 bin kişi ölüyor. Üç yüz yıl sonra aynı topraklar 1920 Haiyuan depremiyle yeniden yıkılacak.

Depremden önce: sınırdaki garnizon şehri

Guyuan, bugünkü Ningxia'nın en eski şehridir. Kayıtlara göre MÖ 114'te Gaoping adıyla Anding komutanlığının merkezi olarak kurulur ve İpek Yolu'nun kuzey kolunda bir duraktır. Bugünkü adını Ming hanedanı döneminde alır: eski adı "Yuanzhou"daki "eski" anlamına gelen hece, "sağlam" anlamına gelen bir heceyle değiştirilir.

Ming döneminde şehrin önemi askerîdir. Hanedan kuzey sınırını ve Büyük Sur'u korumak için "Dokuz Garnizon" adı verilen bir sistem kurar; Guyuan bu garnizonlardan birinin, Shaanxi garnizonunun merkezidir. Garnizonun sorumluluk alanı Jingbian'dan Gansu'daki Gaolan'a kadar yaklaşık 500 kilometre uzanır. Şehir aynı zamanda Ningxia, Yansui ve Shaanxi sınırlarını birlikte yöneten üst komutanlığın da merkezidir.

Guyuan'ın iki kat suru vardır. Çince kaynaklara göre iç sur dokuz li'den uzun, otuz beş chi yüksekliğindedir ve üzerinde binden fazla mazgal, yirmi sekiz top burcu bulunur. Dış sur on üç li'yi aşar. Kapıların çoğu, Tianqi'den önceki Wanli imparatorunun döneminde yapılmıştır. Sınır boyunca, Guyuan bölgesinin kuzey kenarında, yaklaşık 100 kilometrelik bir şeritte Büyük Sur'a yaslanmış çok sayıda savunma kalesi ve karakol vardır.

Bölge depremi tanır. 1306'da, bugünkü Guyuan yakınındaki Kaicheng'de büyük bir deprem olur. Yuan hanedanının resmî tarihine göre saraylar ve halkın evleri yıkılır; ölenler arasında Qin prensinin eşi de vardır, toplam beş bin kişi ölür. Devlet bölgenin vergisini iki yıl affeder, sonra yerel yönetimin "halk hâlâ çok yoksul" diye başvurması üzerine bir yıl daha affeder. 1561'de daha kuzeyde, Zhongning'de 7,5 büyüklüğünde bir deprem kayıtlara "şehirlerdeki evlerin onda sekizi dokuzu yıkıldı" diye geçer. Sismolog Saumitra Mukherjee'nin aktardığına göre 1622 depremi, 1561 ile 1709 arasındaki 148 yılda batı Çin'de kaydedilen tek büyük depremdir.

Tianqi'nin ikinci yılı

1622'de tahtta Ming hanedanının sondan bir önceki imparatoru Tianqi oturmaktadır. On beş yaşında, babasının yalnızca bir ay süren saltanatından sonra tahta çıkmıştır; depremde on altı yaşındadır. Devlet işleriyle pek ilgilenmez. Saray hadımlarının başı Wei Zhongxian yönetimi giderek ele geçirir; muhalif Donglin çevresinden pek çok memur ileride idam edilecektir.

İmparatorluk aynı anda birçok cephede zorlanır. 1622'de kuzeydoğuda Mançu kökenli Sonraki Jin devleti, Ming'in Guangning şehrini alır. Aynı yıl Shandong'da Beyaz Lotus tarikatının lideri Xu Hongru'nun ayaklanması bastırılır ve Xu Hongru idam edilir. Guyuan gibi kuzeybatı garnizonları ise yüzyıllardır kuzeybatıdaki göçebe topluluklara karşı askerlerin hazırlandığı sınır kapılarıdır.

25 Ekim 1622

Deprem 25 Ekim 1622'de olur. Bugünkü kataloglar dış merkezini Guyuan'ın kuzeyinde, yaklaşık 36,5 derece kuzey enlemi ile 106,3 derece doğu boylamında gösterir. Büyüklüğü yüzey dalgası ölçeğinde 7 olarak tahmin edilir, en yüksek şiddet X'tur; Çin kataloglarında IX-X olarak da geçer. Saatini veren bir kayıt bulunmuyor. Bir Çin derlemesinde tarih yanlışlıkla 25 Şubat diye geçer; NOAA ve Çin'in akademik deprem listeleri 25 Ekim'i verir.

Dönemin kayıtlarında depremle birlikte geçen bir ifade dikkat çeker: "yıldızlar yağmur gibi düştü." Sina'da yayımlanan ve Ningxia'nın deprem tarihine dair çalışmalara dayanan bir derleme bu sözü 1622 kaydının başına koyar. Gökyüzünde gerçekten ne görüldüğü bilinmez; bu tür gök işaretleri Çin yıllıklarında felaketlerle birlikte sık anılır.

En ağır yıkım geniş bir kuşakta görülür. Çin'in tarihî deprem kataloğuna dayanan NOAA kaydı şu yerleri sayar: Pingliang; eski şehri bugünkü Jiangtaibao yakınında olan Longde; Tongxin'in güneybatısındaki Zhenrong; eski adı Yuwangcheng olan Pinglu; Menggu; Guyuan'ın kuzeyindeki Magang ve Shuangfeng. Bu yerlerin çoğu sınır boyundaki kaleler ve karakollardır.

Çöken surlar, yarılan dağlar

Daha uzaktaki ilçelerin kayıtları kısa ama açıktır. Zhenyuan'da yer sarsılır, dağlar yarılır; resmî binalar ve halkın evleri çöker, çok sayıda insan ölür. Chongxin'de binaların çoğu yıkılır. Linyou'da binalar yerle bir olur, dağ yamaçları kayar; kayda göre yer ancak beş gün sonra durulur. Bu, art arda gelen artçı sarsıntıları anlatır.

Lintao'da da yıkılan binalar, ölen ve yaralanan insanlar vardır. Ancak Lintao'nun kaydındaki tarih 3 Kasım'dır; katalog bunun ayrı bir deprem olabileceğini not eder. Zhengning ve Jingning'de yer şiddetle sallanır. Sarsıntı doğuda Shaanxi'deki Fengxiang ve Dali'de de hissedilir.

Lös platosunda insanların bir kısmı tepelere oyulmuş mağara evlerde, yaodonglarda yaşar. Çin deprem listeleri, bu bölgedeki depremlerin bu yüzden çok can aldığını not eder; 1303 Hongdong ve 1920 Haiyuan depremleri bunun örnekleridir.

Kayıt defterindeki rakamlar

Depremin bilançosu, Çin'in tarihî deprem kayıtlarında tek bir cümleyle verilir: surlardan 7.900 zhang'dan fazlası yıkılmış, 11.800'den fazla oda çökmüş, 16 binden fazla hayvan ölmüş, 12 binden fazla kadın ve erkek ölmüştür. Bir zhang yaklaşık üç metredir; NOAA bu uzunluğu yaklaşık 26 kilometre sur olarak çevirir.

Rakamlar dikkatle okunmalıdır. Çince metin evleri "jian" ile sayar; bu kelime bir evin bölmesini, odasını anlatır. Yani 11.800, yıkılan ev değil oda sayısıdır; NOAA'nın bir alt kaynağı aynı rakamı "11.800 ev hasar gördü" diye verir. Ölü sayısında da benzer bir ayrım vardır. Çoğu kaynak 12 bin ölüden söz eder, ancak NOAA'nın kullandığı eski bir İngilizce katalog aynı rakamı "12 bin kişi öldü ya da yaralandı" diye aktarır. Yani 12 bin, ölü ve yaralıların toplamı da olabilir.

Kayıt, bir yönetim raporunun diliyle yazılmıştır: surlar, odalar, hayvanlar ve insanlar aynı cümlede sayılır. Yıkılan sur uzunluğunun ayrıca hesaplanması, sınır savunmasının devlet için ne kadar önemli olduğunu düşündürür. Ölenlerin adları, enkazdan kurtulanların hikâyeleri, kurtarma ve yardımın nasıl yapıldığı okuduğumuz kaynaklarda yer almaz. Dört yüz yıl sonra elimizde kalan, bir sayılar listesidir.

Hangi fay?

1622 depremi, aletli kayıtların olmadığı bir dönemde olduğu için kaynağı yalnızca yıkım haritasından ve sahadaki izlerden tahmin edilebilir. Bugünkü yayınlar depremi Zhongwei-Tongxin fayına, diğer adıyla Tianjingshan fayına bağlar; deprem odağının derinliği yaklaşık 15 kilometre olarak verilir. Bu bağlantı 2008'de Çin Jeofizik Dergisi'nde yayımlanan bir çalışmaya dayanır; tek bir atıf olduğu için kesin kabul edilmemelidir.

Zhongwei-Tongxin fayı, bölgenin büyük fay sisteminin bir koludur. Bu sistemin ana omurgası Haiyuan fayıdır: Qilian dağlarından Liupan dağlarına kadar yaklaşık 1.000 kilometre uzanan, sol yönlü yatay atımlı bir faydır ve yılda 3 ile 9 milimetre arasında kayar. Hindistan levhasının Avrasya'ya çarpmasıyla kalınlaşan Tibet platosu doğuya doğru yayılır; Haiyuan fayı ve kolları bu hareketi taşır. Haiyuan fayı batıda Gulang yakınında ikiye ayrılır; ayrılan kol doğuda dört bölümlü Zhongwei-Tongxin fayı olarak devam eder. Bu kol yaklaşık 240 kilometre uzunluğundadır ve yılda yaklaşık 1,1 milimetre kayar.

Aynı fay 87 yıl sonra yeniden kırılır. 14 Ekim 1709'da Zhongwei'de 7,5 büyüklüğünde bir deprem olur; fayın orta bölümü yüzeyde 53 kilometre boyunca yarılır, Zhongwei surlarının dörtte üçü yıkılır, 2.032 kişi ölür. Fay boyunca kazılan hendeklerde son 14 bin yılda altı büyük eski deprem izi bulunmuştur.

Bir sonraki bahar: Luo Nehri

Lös platosunda büyük depremler çoğu zaman heyelan yapar, vadileri kapatır ve set gölleri oluşturur. Fudan Üniversitesi'nden Fei Jie ve arkadaşlarının 2019'da yayımladığı çalışma, MÖ 221'den 1911'e kadar Shaanxi ve Gansu'da kaydedilen set göllerini tarar. Yazarlara göre 1622 Guyuan depreminden hemen sonra bir set gölü oluştuğuna dair kayıt yoktur. Ancak Mart 1623'te Shaanxi'deki Pucheng'de Luo Nehri'nin kapanarak göl oluşturması bu depremle ilişkili olabilir, çünkü nehrin yukarı havzası depremin en ağır sarsılan bölgesindedir. Yazarlar bunu kesin bir bağ olarak değil, bir olasılık olarak sunar.

Üç yüz yıl sonra: 1920

Guyuan ve çevresi bir sonraki büyük felaketi 1920'de yaşar. 16 Aralık 1920 akşamı Haiyuan fayının kendisi yaklaşık 237 kilometre boyunca kırılır. Büyüklüğü 7,8 ile 8,5 arasında verilen deprem, Haiyuan, Guyuan, Longde ve Gansu'daki komşu ilçeleri yıkar. Ölü sayısı kaynaklarda 234 binden 270 binin üzerine kadar değişir. 1622'de sayılan yerlerin birçoğu, Guyuan ve Longde başta olmak üzere, bu kez de en ağır yıkılan yerler arasındadır.

1920 depremi, Çin'de bilimsel yöntemlerle incelenen ilk depremdir. 1622 ise ondan önceki, yalnızca yıllık ve kayıt defterleriyle bilinen dönemin bir örneğidir. İki deprem arasındaki fark, bilgimizin nasıl elde edildiğini de gösterir: 1920 için şiddet haritaları ve tanık anlatımları vardır, 1622 için birkaç ilçe kaydı ve bir sayılar listesi.

Neyi değiştirdi

Okuduğumuz kaynaklarda 1622 depreminin Ming yönetiminde bir değişikliğe yol açtığına dair bilgi yoktur. Hanedanın bu yıllardaki asıl sınavı başka yerdedir: 1628'den itibaren Shaanxi, Shanxi ve Henan'daki doğal afetler büyük köylü ayaklanmalarına dönüşecek, Ming hanedanı 1644'te yıkılacaktır.

Bilim açısından 1622 depremi önemlidir. Haiyuan fay sisteminin yalnızca ana kolunun değil, yan kollarının da yıkıcı depremler üretebildiğini gösterir. 1561, 1622, 1709 ve 1920 depremleri birlikte okunduğunda, Ningxia ve doğu Gansu'nun birkaç kuşakta bir büyük bir depremle karşılaştığı görülür. Bir Çin derlemesine göre bin yılı aşkın sürede Ningxia'da depremlerde ölenlerin sayısı 339 bin civarındadır.

Bugün

Guyuan bugün Ningxia Hui Özerk Bölgesi'ne bağlı, 1,1 milyondan fazla nüfuslu bir şehirdir; nüfusun yaklaşık yüzde 44'ü Hui Müslümanıdır. Ming döneminden kalan eski şehrin çan kulesi dahil kalıntılarının çoğu 1970'lerde hava saldırısı sığınağı yapmak için yıkılmış, surların yalnızca bazı parçaları ayakta kalmıştır. Şehrin yakınındaki Xumishan mağaraları, Çin'in en ünlü mağara tapınakları arasında sayılır. Haiyuan fayı ve kolları ise hareket etmeye devam eder: 2022'de Qinghai'deki Menyuan'da aynı fay sistemi 6,6 büyüklüğünde bir depremle yeniden kırılmıştır.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı, olay no. 897 (25 Ekim 1622, Çin: Ningxia, Pingliang, Longde); Çin tarihî deprem kataloğundan aktarılan ilçe kayıtlarıyla
• Fei Jie, He Hongming, Yang Shuai, Dong Lingxiao (2019). MÖ 221-1911 Shaanxi-Gansu bölgesindeki set göllerinin nedenleri üzerine. Çin Jeolojik Afetler ve Önleme Dergisi, 30(6)
• "Ningxia'yı yalnızca Haiyuan depremiyle mi biliyorsunuz?" Sina, 21 Eylül 2019 ("Jizhen Weixun" kaynaklı derleme; Ma Caixia ve Wang Yuqin'in çalışmalarına dayanır)
• Shi Zhigang, Lei Zhongsheng, Yuan Daoyang, Liu Xingwang (2011). 1306 Guyuan depremi üzerine metin araştırması. Kuzeybatı Sismoloji Dergisi, 33(4) (özet)
• Mukherjee, S. (2006). Earthquake Prediction. CRC Press (Vikipedi'de aktarıldığı biçimiyle)
• Vikipedi (İngilizce): 1622 North Guyuan earthquake, Zhongwei-Tongxin fault, Haiyuan Fault, 1709 Zhongwei earthquake, Nine Garrisons of the Ming dynasty, Tianqi Emperor, Battle of Guangning, Late Ming peasant rebellions, Guyuan, List of earthquakes in China (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince): 宁夏固原北地震, 固原市 (başlangıç kaynağı)