1920 Haiyuan Depremi: Dağların Yürüdüğü Kış

16 Aralık 1920, akşam. Kuzeybatı Çin'de, lös tepelerinin arasındaki Haiyuan'da insanlar toprağa oyulmuş mağara evlerde akşam yemeğinde ya da yatmaya hazırlanıyor. Saat yediyi geçerken yer yarılıyor. Birkaç dakika içinde tepeler vadilere akıyor, köyler toprağın altında kalıyor, sağ kalanlar karlı ve rüzgârlı bir kış gecesinde açıkta kalıyor. Ülke savaş beylerinin elinde, kuzeyde büyük bir kıtlık sürüyor. Haber dışarıya haftalar sonra ulaşacak, ölü sayısı hâlâ tartışılacak.

Depremden önce

1920'de Haiyuan, Çin Cumhuriyeti'nin Gansu eyaletine bağlı kırsal bir ilçedir; bugün Ningxia Hui Özerk Bölgesi'nin sınırları içindedir. Bölge, dünyanın en geniş lös alanının ortasında durur. Lös, rüzgârın yüzyıllar boyunca taşıyıp yığdığı ince sarı topraktır; yer yer yüzlerce metre kalınlığa ulaşır. Halkın çoğu bu toprağın yamaçlarına oyulmuş mağara evlerde yaşar. Bu evler kışın sıcak tutar, ama sarsıntıda ilk çöken yapılardır.

Nüfusun önemli bir bölümü Hui Müslümanlarıdır. Vadilerde camiler, kerpiç surlu kasabalar ve savunma için yapılmış toprak kaleler vardır. Han ve Wei dönemlerinde İpek Yolu'nun kuzey kolu Xi'an'dan Pingliang ve Guyuan üzerinden Haiyuan'a uzanırdı; Xi'anzhou gibi surlu eski kasabalar bu bölgededir.

Ülke karışıktır. Pekin'deki Beiyang hükümetinin sözü taşrada pek geçmez; eyaletleri fiilen generaller yönetir. Aynı yıl Kuzey Çin ovasında kuraklık büyük bir kıtlığa dönüşmüştür: beş eyalette 300'den fazla ilçe etkilenmiş, 20-30 milyon insan açlıkla karşı karşıya kalmıştır. Yardım kuruluşlarının, gazetelerin ve hükümetin gözü o ovadadır.

Haiyuan'ın altından, Tibet Platosu'nun kuzeydoğu kenarı boyunca yaklaşık bin kilometre uzanan Haiyuan Fayı geçer. Hindistan ile Asya'nın çarpışması platoyu doğuya iter; bu fay o hareketin bir parçasını taşır.

Bir kış akşamı, saat yediyi geçerken

Deprem 16 Aralık 1920'de, o dönem bölgede kullanılan yerel saatle 19.05'te gelir; dünya saatiyle 12.05'tir. Çin kaynakları bugünkü Pekin saatiyle 20.06 olarak verir. Merkez üssü Haiyuan'daki Xi'an kasabası ile Ganyanchi tuz gölü arasındadır.

Büyüklüğü için farklı rakamlar vardır. Çin kaynaklarında ve bilim yazınında uzun süre 8,5 kullanılmıştır; bugün bu rakamın, dönemin sınırlı cihazları yüzünden abartılı olduğu düşünülür. Uluslararası Sismoloji Merkezi büyüklüğü 7,9 olarak kataloglar, ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) ise 7,8 verir. Şiddeti, Mercalli ölçeğinin en üst basamağı olan XII'dir.

Fay, yaklaşık 230-237 kilometre boyunca yüzeye çıkacak biçimde kırılır; iki yaka yer yer 6,5 metre yana kayar. Sarsıntı Sarı Deniz'den Qinghai'ye, İç Moğolistan'dan Sichuan'ın ortasına kadar hissedilir. Lanzhou, Xi'an, Xining, Yinchuan ve Taiyuan gibi büyük şehirlerde de hasar olur. Dalgalar binlerce kilometre öteye ulaşır: Norveç'in batısında iki gölde ve üç fiyortta suyun salındığı gözlenir. Çin kaynaklarına göre dünya genelinde 96 gözlem istasyonu depremi kaydeder. Artçı sarsıntılar üç yıl sürecektir.

Yürüyen dağlar

Yıkımın en korkunç yüzü heyelanlardır. Kuru, gevşek lös toprağı sarsıntıyla birlikte akmaya başlar; yamaçlar vadilere iner, aşağıdaki köyleri, yolları, tarlaları gömer. Heyelan sayısı için de rakamlar birbirini tutmaz: bir kaynak 675 büyük heyelandan, Çin Deprem İdaresi araştırmacıları merkez bölgesinde 5 binden fazla heyelandan, başka bir derleme 50 binden fazla heyelandan söz eder. Fark, neyin "heyelan" sayıldığından kaynaklanır.

Xiji ilçesindeki Sujiahe köyü bir heyelanın altında kalır. Bazı nehirlerin önü kapanır, bazıları yatak değiştirir; önü tıkanan vadilerde yeni göller oluşur. Haiyuan'daki "Haizi" deprem gölü bunlardan biridir. Ganyanchi tuz gölü, Çin basınındaki anlatımlara göre yaklaşık bin metre kuzeye kayar.

Felaketi birkaç ay sonra yerinde gören Amerikalı gazeteci Upton Close ile Elsie McCormick, National Geographic'teki yazılarında bu manzarayı "gece yürüyen dağlar" diye anlatır. Yazarlar, evleri ve deve kervanlarını yutan yarıklardan ve yükselen bir gevşek toprak denizinin altında kalan köylerden söz eder. Yazının başlığı da buradan gelir: "Dağların Yürüdüğü Yer".

Soğuk ve açlık

Haiyuan ilçe merkezinde evlerin neredeyse tamamı yıkılır, surların büyük kısmı çöker. Kasabada ayakta kalan yalnızca bir çan kulesi ve kerpiçten bir kemerli oda olur. Xi'anzhou'nun surları yer yer yıkılır, kasaba bir harabeye döner. Longde ve Huining'de evlerin neredeyse hepsi çöker. Guyuan'da 30 binden fazla kişi ölür.

Sağ kalanların önünde Kuzeybatı Çin kışı vardır. Bölge deniz seviyesinden 1.200-1.800 metre yüksekte, ocak ortalaması sıfırın altında 6,7 derecedir. Evler ve tahıl ambarları yıkılmıştır. Artçılar sürdükçe insanlar yeniden çatı altına girmeye korkar, derme çatma barınaklarda kalır. Rüzgâr fırtınaları ve kar gelir. İlk sarsıntıdan kurtulan pek çok kişi soğuktan ve açlıktan ölür. Yollar, yapılar ve tanıdık yer işaretleri yok olmuştur; evsiz kalanlar eşkıyaların da hedefidir.

2020'de Çin basınında aktarılan dönem kayıtları, tarlalarda yükselen ağlamaları, donmak üzere olan erkekleri, dağılıp ölen hayvanları anlatır; aynı kayıtlarda kurtların ve köpeklerin sürü hâlinde insanlara saldırdığı yazılıdır. Bu kayıtların hangi belgeye dayandığı makalede belirtilmez.

Haber yavaş yürüyor

Gansu'nun dış dünyayla bağı zayıftır. Eyalette yalnızca ilkel bir telefon ağı vardır; deprem bölgesinden haber almak kolay değildir. Pekin'deki Aiguo baihua bao gazetesi depremi 25 Aralık 1920'de yazar. Şanghay'daki İngilizce North China Herald'ın haberi 15 Ocak 1921 tarihlidir. Pekin'deki Zhongguo minbao gazetesi yardım çağrılarını ancak 28 Şubat 1921'de ilk sayfasına taşır.

Gecikmenin bir nedeni de kıtlıktır. Kuzey Çin ovasındaki açlık doruğa çıkmışken, uzaktaki bir dağ eyaletinden gelen haberler ikinci planda kalır. Tarihçi Pierre Fuller, 1921'de Gansu'ya ayrılan yardımın kayıpların yanında çok küçük kaldığını yazar.

İlk yardım: askerler, eşraf, misyonerler

En hızlı yardım bölgedeki askerlerden gelir. Pingliang'daki garnizonun komutanı General Lu Hongtao'nun askerleri birkaç gün içinde Guyuan'a ulaşır; çadır ve yardım malzemesi getirir, yaralıları arabalarla Pingliang'a taşır. Ningxia garnizonlarından sorumlu Müslüman general Ma Fuxiang da ilk bilgileri merkeze iletenler ve çadır, erzak dağıtanlar arasındadır; Lanzhou'daki yardım çalışmalarında yer alır.

Guyuan'da eşraf, tüccarlar ve kasabanın ileri gelenleri yollar açılıp çarşılar yeniden dolana kadar aşevleri kurar. Jingning'de kaymakam, ilçe binasından çadır ve acil yardım dağıtır; bazı kaymakamlar resmî ambarlardaki tahılı açar. Pekin ve Şanghay'da yaşayan Gansulular yardım toplamak için dernekler kurar. Hunan ve Jilin'deki hayır kurumları ve Pekin'deki merkezî yardım dairesi de katkı gönderir, ama gelen yardım ihtiyacın çok altındadır.

Gansu'daki yabancı misyonerler kışın yeniden yapılanmaya katılır: haberleşme hatlarını ve yolları açmaya, bahar karları erimeden önce tıkanan dereleri temizlemeye çalışırlar. Lanzhou'daki misyoner Ebenezer J. Mann, Nisan 1921'de gördüklerini bir misyon dergisinde yazar ve depremin ardından Lanzhou'da çekilen fotoğraflara açıklamalar yazar.

Enkazdan kalan hikâyeler

Ölenlerden biri, Hui Müslümanlarının Cehriyye tarikatının yedinci şeyhi Ma Yuanzhang'dır. 1853'te doğan, gençliğinde ailesini kaybedip Gansu'ya sığınan, bölgede yirmiden fazla okul açan bu din adamı, deprem anında bir camidedir. Kaynaklar yerini farklı verir: bir anlatıma göre Zhangjiachuan'da camiinin çatısı kendisinin ve oğlunun üzerine çöker; tarihçi Pierre Fuller ise onun Longde bölgesinde namaz kılarken öldüğünü yazar. Fuller'a göre Longde'nin ağırlıklı olarak Müslüman vadilerinde nüfusun yaklaşık üçte biri ölür.

Bir yüzyıl sonra Haiyuan İlçe Deprem Bürosu'nun başında, 2020'de 54 yaşında olan Liu Gang vardır. Liu'nun ailesi depremde dört kişiyi kaybetmiştir. Çocukken ilçenin batısındaki toplu mezarı, halkın "On Bin Kişinin Mezarı" dediği yeri görmüştür. Liu, çocukluğunda tanıdığı, çöken mağara evde omurgası kırıldığı için başı neredeyse yere değerek yürüyen yaşlı bir depremzedeyi anlatır. Anlattığı bir başka hikâye bir kadına aittir: kadın yıkılan evde ısıtmalı yer yatağının altında kalır, bacakları ağır yanar ve yardım bulmak için komşu köye kadar sürünür.

Yabancı gözler: Upton Close ve Elsie McCormick

Upton Close, asıl adıyla Josef Washington Hall, Çince bilen Amerikalı bir gazetecidir; Pekin'de çalışmış, bir dönem savaş beyi Wu Peifu'ya danışmanlık yapmıştır. Şubat 1921'de Uluslararası Kıtlık Yardım Komitesi adına merkez bölgesine gider ve yıkılan bölgeden dışarıya ulaşan ilk anlatımlardan birini getirir.

Close ile Elsie McCormick'in yazısı Mayıs 1922'de National Geographic'te yayımlanır. Yazarlara göre yıkım alanı yaklaşık 100'e 300 mil genişliktedir ve on büyük şehri ve sayısız köyü kapsar. Heyelanların yoğunlaştığı daha dar bir şeritte gevşek toprak vadilerden aşağı akar, önüne çıkan her şeyi gömer. Bu anlatım, bugün bile lös heyelanları üzerine çalışan Çinli araştırmacıların başvurduğu bir kaynaktır.

Yazının alt başlığı depremin "100 bin can" aldığını söyler. Bu rakam, sonradan yapılan sayımların yarısından da azdır. Kış ortasında, telgrafsız bir bölgede, ölülerin çoğu toprağın altındayken yapılan ilk tahminlerin ne kadar eksik kalabildiğini gösterir.

Dört ay sonra gelen heyet

Pekin'deki Beiyang hükümeti, depremden dört ay sonra bölgeye altı kişilik bir bilim heyeti gönderir: Weng Wenhao, Xie Jiarong, Wang Lie, Su Benru, Yi Shoujie ve Yang Jingwu. Heyetin başındaki Weng Wenhao, Belçika'da jeoloji doktorası yapmış ilk Çinlidir. Heyet Pekin'den yola çıkıp Lanzhou, Tianshui ve Pingliang üzerinden ilerler, yolun bir kısmını eşekle yapar. Çin basınındaki anlatıma göre koşullar yüzünden Haiyuan ilçesine kadar ulaşamaz.

Weng'e göre sarsıntı 12 eyalette, yaklaşık 1,7 milyon kilometrekarelik bir alanda hissedilmiştir. En ağır yıkım Haiyuan, Guyuan, Jingyuan, Longde, Jingning ve Tongwei arasında, özellikle de Haiyuan ile Guyuan arasındadır. Merkez bölgesinde toprak evler ve mağara evler tamamen yıkılmış; tuğla duvarlar, resmî binalar, tapınak ve türbeler de ağır hasar görmüştür. Weng, deprem bölgesinin ilk şiddet haritasını çizer. Bu çalışma, Çin'de modern deprem araştırmalarının başlangıcı sayılır.

Kayıp: kaç kişi öldü?

Ölü sayısı hiçbir zaman kesinleşmemiştir. Dönemin resmî sayımı yalnızca Gansu eyaleti için 234.117 ölü verir; bazı eski kaynaklarda 235.502 geçer. 2003'ten bu yana Çinli sismologlar, doğrulanabilir aralığı 258.707 ile 273.407 arasında hesaplar. Pierre Fuller'ın derlediği 50-53 ilçenin raporlarında rakam 234.117 ile 314.092 arasında değişir. Bazı Çin yayınları 290 bine yakın ölü ve 300 bin dolayında yaralıdan söz eder. Close ve McCormick'in 1922'deki tahmini ise 100 bindir.

Yalnız Haiyuan ilçesinde 73.604 kişi ölür; bu, Çin basınındaki bir hesaba göre ilçe nüfusunun yüzde 59'udur. On dört ilçede yapıların yüzde 70'inden fazlası çöker. 808 binden 1,7 milyona kadar koyun, sığır ve çiftlik hayvanı telef olur. Maddi kayıp yaklaşık 30 milyon yuandır. Ne kadar insanın sarsıntıdan, ne kadarının heyelandan, ne kadarının sonraki soğuk ve açlıktan öldüğü bugün de bilinmiyor.

Neyi değiştirdi

Haiyuan depremi Çin'de deprem biliminin doğum yeri sayılır. Weng Wenhao'nun heyetinin raporu ülkenin ilk bilimsel deprem raporudur; 1922'de Çinli bilim insanları sonuçları Brüksel'deki Dünya Jeoloji Kongresi'nde sunar. 1930'da Pekin'in batısında Çin'in kendi kurduğu ilk deprem istasyonu, Jiufeng, açılır.

Sonraki on yıllarda fay adım adım haritalanır. 1958'de Çin Bilimler Akademisi kırılmanın doğu ucunu, 1960'larda jeolog Kan Rongju batı ucunu bulur. 1981-1985 arasında Çinli ve Amerikalı araştırmacılar fayı birlikte inceler. Haiyuan Fayı'nın batı ucunda, bin yıldır büyük deprem üretmemiş 260 kilometrelik Tianzhu boşluğu bugün en çok izlenen bölümlerden biridir. Aynı fay sistemi yedi yıl sonra, 1927'de Gulang'da bir büyük deprem daha üretmiştir.

Bugün

Haiyuan bugün Ningxia'nın Zhongwei şehrine bağlı bir ilçedir; 2020 sayımında nüfusu 333.518'dir ve halkın yaklaşık yüzde 70'i Hui'dir. 2008'de Çin Deprem İdaresi, depremin izlerini ulusal deprem kalıntı alanı ilan eder. Xi'anzhou'nun surları hâlâ büyük ölçüde depremden sonraki hâlindedir; Ganyanchi'de yarılan zemin, Haiyuan'ın 1934'te yeniden dövülen kuzey surunda eski ve yeni duvarın ayrıldığı yerler görülebilir. Bölgede yüzlerce mağara ev de ayaktadır.

Xi'an kasabası yakınlarındaki Shaomaying'de fayın ikiye ayırdığı yaşlı bir söğüt, "deprem söğüdü", kurumuş görünse de her yaz yeniden yaprak verir. Ganyanchi'de "Haiyuan Depremi Merkez Üssü" yazılı bir anıt taşı vardır. Bazı heyelan alanları maden ocakları ve yol yapımıyla zarar görmüş, kaçak kazılar yapılmıştır; ilçe yönetimi bir deprem müzesi kurmaya çalışmaktadır. 16 Aralık 2020'de, yüzüncü yılında, deprem Çin'de yeniden anılır.

Kaynaklar

• Upton Close ve Elsie McCormick, "Where the Mountains Walked", National Geographic Magazine 41/5, Mayıs 1922, s. 445-464 (Wang Lanmin ve diğ. 2020 içinde aktarıldığı biçimiyle)
• Wang Lanmin, Xu Chong, Cao Yanbo, Xu Yueren, "Preface to the Special Issue on Loess Landslides", Earthquake Research in China 34(4), 2020
• Pierre Fuller, "Haiyuan earthquake, 1920", Disaster History (disasterhistory.org), 2016; Modern Erasures, Cambridge University Press, 2022 (künye)
• Çin Haber Ajansı (chinanews.com.cn), Haiyuan depreminin 100. yılı haberi, 16 Aralık 2020
• The Paper (thepaper.cn), Haiyuan depremi 100. yıl yazısı, Aralık 2020 (Liu Gang anlatımı, Weng Wenhao heyeti)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı
• Vikipedi (İngilizce ve Çince): 1920 Haiyuan earthquake, 海原大地震, 海原大地震遗迹遗址, 马元章, Haiyuan Fault, Upton Close, Weng Wenhao (başlangıç kaynağı)