1739 Ningxia Depremi: Kış Gecesi Yanan Şehir, Taşan Buzlu Nehir

3 Ocak 1739. Çin'in kuzeybatısında, Sarı Irmak'ın kıyısındaki Ningxia ovası kışın en soğuk günlerini yaşıyor. Nehir donmuş, evlerde ısınmak için mangallar yanıyor. Akşam saat sekiz sularında yer, yerin altından gelen bir uğultuyla sallanıyor. Birkaç saniyede Ningxia şehrinin surları, tapınakları, resmî daireleri ve evleri çöküyor; devrilen mangallardan çıkan yangın beş gün sürüyor, buzu kırılan nehir köyleri basıyor. Kayıtlar 50 binden fazla ölüden söz ediyor.

Ningxia, 1739 kışı

1739'da Çin'i Qing hanedanı yönetir; tahtta henüz üçüncü saltanat yılını yaşayan İmparator Qianlong vardır. Bugünkü Yinchuan, o dönemde Ningxia şehri ya da Ningxia vilayet merkezi diye anılır. Bir zamanlar Batı Xia krallığının başkenti olan şehir, Sarı Irmak'ın sulama kanallarıyla beslenen verimli bir ovanın ortasındadır. Batısında ovayı Alaşan Çölü'nden ayıran Helan Dağları yükselir; dağların eteği boyunca Ming döneminde yapılmış Çin Seddi bölümleri uzanır.

Şehrin silueti iki yüksek pagodayla tanınır: Batı Xia döneminde, 1050'de tamamlanan Chengtian Tapınağı pagodası ve geleneğe göre beşinci yüzyıla uzanan Haibao pagodası. Şehrin kuzeydoğusunda, beş li kadar ötede, Mançu askerlerinin ve ailelerinin yaşadığı ayrı bir garnizon şehri, "Mançu şehri" vardır.

Ova, iki fay sisteminin arasına sıkışmış, yaklaşık 50'ye 160 kilometrelik bir çöküntü havzasının içindedir. Batıda Helan Dağları'nın eteğinden, doğuda Sarı Irmak'ın altından geçen faylar bu havzayı sınırlar. Bölge daha önce de sarsılmıştır; bilim insanları 1143 ve 1477'de 6,5 büyüklüğünde depremler olduğunu tahmin eder. Ama 1739'daki deprem, ovanın yazılı tarihinin en büyüğü olacaktır.

Yirmi dördüncü günün akşamı

Çin takvimine göre tarih, Qianlong'un üçüncü yılının on birinci ayının yirmi dördüncü günüdür. Ningxia Günlüğü'nde 2005'te yazan Liu Hong'an, dönemin kayıtlarına dayanarak o akşamı anlatır: hava dondurucudur, alacakaranlıkta gökte parlak, renkli bir ışık şeridi görüldüğü, ardından gecenin mürekkep gibi karardığı aktarılır.

Deprem saat sekiz sularında gelir. Kayıtlardan birine göre ilk gece nöbetinin başında yerin altından gök gürültüsüne benzeyen bir ses yükselir; ses kuzeybatıdan güneydoğuya doğru ilerler. Ardından toprak bir kalbur gibi aşağı yukarı sarsılır. Bir başka kayıt, "bir anda" bütün şehirdeki tapınakların, resmî dairelerin, askerlerin ve halkın evlerinin yıkılıp hiçbirinin ayakta kalmadığını, kaçmaya vakit bulamayan kadın ve erkeklerin büyük kısmının enkazda kaldığını yazar. Surlar dört bir yandan çöker; yalnız temelleri kalır.

Bugünkü hesaplar depremin büyüklüğünü farklı verir. Çin kataloglarında deprem 8 olarak geçer. Oxford Üniversitesi'nden Middleton ve arkadaşlarının 2016'daki çalışması ise uydu görüntüleri ve arazi ölçümleriyle büyüklüğü 7,1 ile 7,6 arasında tahmin eder. En şiddetli sarsıntı Yinchuan ile Pingluo arasındaki kuşakta yaşanır; Çin şiddet ölçeğinde XII, Mercalli ölçeğinde XI derece olarak değerlendirilir. Sarsıntı Shanxi, Shaanxi ve Hebei'de de hissedilir.

Mangallar ve yangın

Asıl felaket yıkımın hemen ardından başlar. Kayıtlardaki bir cümle durumu kısaca anlatır: Ningxia toprağı çok soğuktur, kış geceleri evlerde mangal yakılır; evler yıkılınca ateş alır ve şehrin içi gündüz gibi aydınlanır.

Yangını söndürecek kimse yoktur. Hayatta kalanlar yarı çıplak, sokaklarda ağlayarak koşuşur. Kanalların çoğu depremde yıkıldığı için su da akmaz. Kayıtlara göre alevler ancak beş gün beş gece sonra söner; mallar, giysiler, eşyalar, ne varsa yanmıştır. Enkazdan sağ çıkmayı başaranların önemli bir kısmı da kış soğuğunda barınaksız kalır.

Toprak da yarılmıştır. Kayıtlar, yer yer birkaç parmak, yer yer bir zhang (üç metreyi aşan) genişlikte yarıklar açıldığını, bu yarıklardan kara bir suyun taştığını ve suyun buharının sıcak olduğunu yazar.

Donmuş nehir taşıyor

Şehrin kuzeyinde, Pingluo, Xinqu ve Baofeng ilçelerinin kale köylerinde ve Sarı Irmak kıyısında başka bir felaket yaşanır. Kış ortasında buz tutmuş olan nehrin buzu sarsıntıyla yarılır, sular yükselip kasabalara girer. Liu Hong'an'ın aktardığı kayıtlara göre sular yer yer iki üç metre derinliğe ulaşır. İnsanlar ve hayvanlar donarak ya da boğularak ölür; köy evlerinin yarıdan fazlası su altında kalır.

Xinqu'nun ötesinden Baofeng ve Shizuizi'ye, doğuda Sarı Irmak'tan batıda Helan Dağları'na kadar yüz-iki yüz li genişliğindeki bir alan, kayıtların deyişiyle "buz denizine" döner. Hongguang ve Pingqiang gibi kale köylerinde de sayısız ev yıkılır. Hayatta kalan yaşlılar, kadınlar ve çocuklar hem aç hem açıkta kalır.

Mançu şehri

Şehrin kuzeydoğusundaki Mançu garnizonu da tamamen yıkılır. Bu küçük kale şehrin çevresi altı li kadardır, surları on metreyi aşar. Garnizonun hasar kaydı ayrıntılıdır; Qing yönetimi kendi askerlerinin kaybını dikkatle saymıştır. Kayda göre düz arazide onlarca zhang uzunluğunda, kimi birkaç parmak, kimi birkaç ayak genişliğinde yarıklar açılır; yerin içinden kum karışık kara su fışkırır ve yarıklara düşerek ölenler olur.

Sayıma göre Mançu şehrinde 1.256 kişi enkaz altında kalarak ölür. Garnizonun yeri bugün Yinchuan'ın Manchun köyü civarıdır. Bu yıkım, birkaç yıl sonra bölgenin haritasını değiştirecek bir kararın da başlangıcıdır.

Devlet bölgede

Haber, bölgedeki askeri ve sivil yöneticilerin raporlarıyla Pekin'e ulaşır. Ningxia'yı koruyan Mançu generali Alu, Savaş Bakanlığı yardımcısı Bandi, Gansu valisi Yuan Zhancheng ve Shaanxi-Sichuan genel valisi Cha Lang'a sırayla bölgeye gider ve saraya ardı ardına raporlar gönderir.

İmparator Qianlong'un ilk emirlerinden biri düzenin korunmasıdır. Fermanlar, halkın "kargaşa çıkarmasını" önlemek için asker gönderilmesini ister. Depremin üçüncü günü Ningxia tümen komutanı Yang Dakai 500 askerle, General Alu da 500 Sekiz Sancak askeriyle yıkık şehre girer. Ardından Zhongwei, Lingzhou, Huamachi ve çevredeki başka kalelerden 1.270 asker daha getirilir.

Dördüncü gün, tümen komutanı halkın moralinin bozulmasından endişe ederek yetkilileri askerleri ve halkı toplamaya, herkese birer dou tahıl dağıtmaya zorlar. Ölülerin gömülmesi için ayrılan para o yılın sonuna kadar dağıtılır: toplam 60.500 tael gümüş. Bunun 20.800 taelden fazlası ölen Mançu ve Han askerlerinin ailelerine gider. Sonraki aylarda ev yapımı için parça parça 297.000 tael daha dağıtılır.

Kaç kişi öldü

Depremin ölü sayısı için en çok anılan rakam 50 binden fazladır. Bu rakam, depremden 42 yıl sonra derlenen Ningxia Vilayet Yıllığı'nın tahminidir. İngilizce Vikipedi, yalnız Yinchuan'da 15.300'den fazla kişinin öldüğünü yazar; Mançu garnizonunun kaydı ise 1.256'dır.

Bu rakamlar arasında açıklanması gereken bir boşluk vardır. Elli bin, şehrin, garnizonun, kuzeydeki ilçelerin ve sel basan köylerin toplamı olarak okunabilir; ama yıllık rakamı kesin bir sayımdan değil, sonradan yapılmış bir hesaptan gelir. Garnizonun ölüleri tek tek sayılmışken köylerin donan ve boğulan halkı için kayıtlar yalnız "sayısız" der. Gerçek toplam, büyük olasılıkla kesin olarak hiçbir zaman bilinmeyecektir.

Bitmeyen artçılar

Yer iki yıldan uzun süre sallanmaya devam eder. En büyük artçı, ana depremden kırk gün kadar sonra, 13 Şubat 1739'da gelir; büyüklüğü 5,5 olarak tahmin edilir. Bu dönemde Yinchuan'da altı kez daha deprem kaydedilir; bunların arasında 22 ve 23 Mayıs 1740 ile 2 Mart 1741 sarsıntıları da vardır.

Yeniden yapım bu artçıların altında yürür. Qing yönetimi işi "iş karşılığı yardım" yöntemiyle örgütler: yıkılan kaleleri, surları ve evleri depremzedeler kendi elleriyle, ücret karşılığında yeniden kurar.

Yeni bir Mançu şehri

Şubat 1740 başında Bakan Bandi, yerinde yaptığı incelemenin ardından yıkık eski garnizonun terk edilmesini ve Mançu şehrinin başka bir yere kurulmasını önerir. Yeni yer, eski şehrin on beş li batısında, Pinghu köprüsünün güneydoğusundaki Fengle kalesidir.

İnşaat Mayıs 1740'ta başlar, Haziran 1741'de biter; on üç ay sürer. Ningxia bölge amiri Abing'an'ın yönettiği iş için 156 bin tael gümüş harcanır. Yeni şehir kare biçimlidir, surları tuğladır, her kenarı 3,7 li uzunluğundadır. Dört kapısı, dört köşe kulesi, 24 top tabyası vardır. Sonraki bir kayda göre içinde 7.176 oda bulunur; bunların 2.176'sı 80'i aşkın subaya, 5.000'i 2.800 asker ve ailelerine ayrılmıştır.

Aynı yıllarda ovanın neredeyse bütün kasabaları yeniden kurulur. Ningxia şehrinin surları 315 bin, Pingluo'nunkiler 70 bin, Lingzhou'nunkiler 67 bin tael tutar; Pingqiang ve Zhenbei kaleleri sekizer bin taele onarılır. Kayıtlardaki toplam 628 bin taeldir. Şehirdeki resmî daireler, okul, tapınaklar üç-beş yıl içinde yeniden yapılır. Yıkılan iki pagoda ise uzun süre bekler: Ningxia Günlüğü'ne göre Haibao pagodası 1778'de, Chengtian pagodası 1820'de yeniden yükselir. (İngilizce Vikipedi, Haibao tapınağının 1712 ve 1778 depremlerinden etkilendiğini yazar; tarihler kaynaklar arasında tutarsızdır.)

Çin Seddi kırıldı mı

1739 depremi, bilim dünyasında Çin Seddi'yle de anılır. Helan Dağları'nın eteğindeki Hongguozigou geçidinde, Ming döneminde, 16. yüzyılın başında yapılmış sur bir fay sırtının üstünden geçer. 1980'lerde Çinli araştırmacılar burada surun üç noktada yatay olarak 1,45-1,95 metre, düşeyde 0,9-2 metre kaydığını ölçer ve bunu 1739 depremine bağlar. Toplam kayma yatayda 3, düşeyde 2,7 metre olarak hesaplanır.

2013'te Kyoto Üniversitesi'nden Aiming Lin ve arkadaşları bu yorumu sorgular. Onlara göre sur depremde kırılmamıştır; zaten var olan bir fay basamağının üstüne inşa edilmiştir. Bu ekip depremin kaynağını ovanın içindeki gömülü Yinchuan-Pingluo fayında arar. 2015'te Lei Qiyun ve arkadaşları ise tersini savunur: Helan Dağı eteğindeki fayın son kırılması surun yapılmasından yaklaşık 500 yıl sonra olmuştur ve suru kaydırmıştır. Middleton ekibi de kaynağı Helan Dağı eteğindeki faya bağlar; bu fayın 87-88 kilometre boyunca kırıldığını, Suyukou'daki basamakların en fazla 5,1 metre yükseldiğini yazar.

Tartışma bugün de kapanmış değildir. Ama bir gözlem iki tarafı da düşündürür: dağ eteğindeki ikiz pagodalar depremde ayakta kalırken, ovanın ortasındaki Yinchuan'ın kuleleri tamamen yıkılmıştır. En ağır yıkım, fayın kendisinden çok gevşek ova toprağının üstünde yaşanmıştır.

Neyi değiştirdi

Mançu garnizonunun taşınması, kimsenin bilmeden yaptığı bir doğru karardır. Eski garnizon ovanın alçak, sulak kesimindedir; yeni şehir daha yüksek ve kuru bir zemine kurulur. Liu Hong'an'ın belirttiği gibi, Ningxia şehri ile Pingluo arasında kuzey-güney doğrultulu aktif bir fay kuşağı vardır ve yeni garnizon bu en ağır sarsılan kuşağın dışına çıkmıştır. O günün karar vericileri bunu bilmiyordu.

Bilim için 1739 depremi, levha sınırlarından uzakta, bir kıtanın içinde açılan bir havzada 7'yi aşan bir depremin olabileceğinin kanıtıdır. Bu tür büyük normal fay depremleri dünyada nadirdir. Araştırmacılara göre bu bölgede 1739 büyüklüğündeki depremler ortalama 1.500-2.000 yılda bir tekrarlanır; en son 1921'de 6 büyüklüğünde bir deprem yaşanmıştır.

Bugün

Yinchuan bugün Ningxia Hui Özerk Bölgesi'nin başkentidir; 2020 sayımında nüfusu 2,8 milyonu aşar. Bandi'nin önerisiyle kurulan yeni Mançu şehri, bugünkü Yinchuan'ın Xincheng (Yeni Şehir) semtinin çekirdeğidir. 1820'de yeniden yapılan Chengtian pagodası 64,5 metreyle Ningxia'nın en yüksek pagodasıdır.

Helan Dağı eteğindeki fay basamakları ise artık uydudan izlenir. İngiliz araştırma konseyinin desteğiyle Pleiades uydularından üretilen yüksek çözünürlüklü arazi modeli, fayın 100 kilometrelik bölümünü kayıt altına alır. Milyonlarca insanın yaşadığı ova, 1739'da kırılan fayların hemen yanında büyümeye devam eder.

Kaynaklar

• Liu Hong'an, "Qianlong üçüncü yıl Ningxia büyük depremi", Ningxia Günlüğü (Ningxia Ribao), 5 Eylül 2005: dönemin Ningxia, Gansu ve Shaanxi yöneticilerinin saraya raporları ve Ningxia yerel yıllıklarından alıntılar
• Middleton, T. A. ve diğ. (2016), A major, intraplate, normal-faulting earthquake: The 1739 Yinchuan event in northern China, J. Geophys. Res. Solid Earth 121 (veri seti açıklaması ve özetiyle)
• Lin, A., Rao, G., Gong, W., Hu, J. (2013), Reevaluation of the offset of the Great Wall caused by the ca. M 8.0 Pingluo earthquake of 1739, JpGU bildiri özeti
• Lei Qiyun ve diğ. (2015), 1739 Pingluo M8.0 depreminin sismojenik yapısı, Seismology and Geology 37(2)
• Li Mengluan, Wan Zicheng (1984), 1739 Pingluo depreminin deprem üreten yapıları, Seismology and Geology 6(3)
• Vikipedi (İngilizce ve Çince), 1739 Yinchuan–Pingluo earthquake, Pagoda of Chengtian Temple, Yinchuan (başlangıç kaynağı)