1927 Gulang Depremi: Dağların Yürüdüğü Bahar Sabahı

23 Mayıs 1927, şafak vakti. Kuzeybatı Çin'de, Çilian Dağları ile Tengger Çölü arasında uzanan Hexi koridorunda bahar sabahı. Gulang kasabası ve eski adıyla Liangzhou olan Wuwei şehri uykuda. Önce hafif bir sarsıntı geliyor; uyananların çoğu tehlikenin geçtiğini sanıp yatağına dönüyor. Birkaç dakika sonra ikinci sarsıntı geliyor ve Gulang kasabasını yerle bir ediyor. Ülke iç savaşın ortasında. Haber Şanghay'a ancak bir ay sonra ulaşacak.

Depremden önce

Hexi koridoru, Sarı Irmak'ın batısında güneyde Çilian Dağları, kuzeyde çöller arasında kalan dar bir ova şerididir. Yüzyıllar boyunca Çin'i Orta Asya'ya bağlayan İpek Yolu bu şeritten geçer. Koridorun doğu kapısında Wuwei, eski adıyla Liangzhou vardır. Han hanedanı zamanından beri önemli bir şehirdir; Budizm'in Çin'e girdiği yolun üzerindedir ve tapınakları, pagodaları, cami minareleri bir arada durur. Şehrin surlarının dört kapısında yirmi dört tuğla kule yükselir.

Gulang, Wuwei'nin güneydoğusunda, koridora giren dağ yolunun üzerinde küçük bir ilçe merkezidir. İlçe yıllığına göre kasabada "üç yüz hane" yaşar. Bölge, rüzgârın yüzyıllar boyunca biriktirdiği kalın lös toprağıyla kaplıdır. Köylüler kerpiç ve sıkıştırılmış topraktan evlerde, yamaçlara oyulmuş mağara evlerde oturur. Bu toprak sarsıntıda kolayca çöker ve kayar.

Bölge daha önce de büyük bir felaket yaşamıştır. Yedi yıl önce, Aralık 1920'de, aynı fay sisteminin doğu ucunda Haiyuan depremi olmuş, çoğu mağara evlerde yaşayan iki yüz binden fazla kişi ölmüştür. Jeologlara göre Hindistan levhasının Asya'ya çarpmasıyla yükselen Tibet Platosu doğuya doğru yayılır. Bu yayılmayı Haiyuan Fayı gibi büyük faylar karşılar. 1927'de kırılacak olan da bu fayın bir büküm noktasında, Çilian Dağları'nın içindeki bindirme faylarıdır.

Çin bu sırada parçalanmış hâldedir. Pekin'deki hükümetin otoritesi zayıftır, ülkeyi savaş ağaları yönetir. Kuomintang'ın Kuzey Seferi sürmekte, Nisan 1927'de Nankin'de yeni bir hükümet kurulmaktadır. Gansu, Feng Yuxiang'ın Guominjun ordusunun elindedir. Feng'in "beş kaplan generali"nden biri sayılan Liu Yufen Eylül 1926'dan beri Gansu'nun askerî valisidir. Sivil vali ise Xue Dubi'dir.

Önce hafif, sonra ikinci sarsıntı

Bugünkü kataloglar ana depremi yerel saatle 06.32 olarak verir; dünya saatiyle bu hâlâ 22 Mayıs'tır. Tarih sitelerinde yer alan bir İngilizce özet, ilk sarsıntının sabah 4 sularında, ana sarsıntının 05.17'de geldiğini yazar. Gulang ilçe yıllığı ise saati söylemez, yalnızca "gün ağarmak üzereydi" der.

Yıllığın anlatımı iki aşamalıdır. İlk sarsıntı zayıftır: yataklar biraz sallanır, kapı halkaları şıngırdar. Uykudan uyananlar sarsıntının geçtiğini düşünür, çoğu dışarı çıkmaz. Çok geçmeden ikinci sarsıntı gelir. Yıllık, gök gürültüsüne benzer bir ses duyulduğunu, vadilerin yankılandığını, havaya onlarca metre yükseklikte sarı toz kalktığını, yer ile göğün renginin değiştiğini, güneşin ışığını yitirdiğini anlatır. Kuzeybatı Normal Üniversitesi'nden tarihçi Zhang Gaiyan da 2012'deki çalışmasında kaybın büyüklüğünü buna bağlar: ilk sarsıntı insanları uyutmuş, insanlar ikinci sarsıntıyı yatakta karşılamıştır.

Depremin büyüklüğü için farklı değerler verilir. İngilizce kaynaklar moment büyüklüğünü 7,7, Çince Vikipedi 7,6 verir; yüzey dalgası büyüklüğü 8,0 ile 8,3 arasında hesaplanır. 2022'de yayımlanan bir heyelan çalışması 8,0 değerini kullanır. Yer altında üç ayrı fay aynı anda kırılır. Lenglongling Fayı 120 kilometre boyunca yırtılır; iki yaka yer yer 7,5 metre yana kayar. Sarsıntı 700 kilometre uzakta hissedilir. Lanzhou'da sur duvarı üç yerden yıkılır; Dunhuang'da, Qinghai'deki Xunhua'da, Tianshui'de ve Xi'an'da da hissedilir.

Sessiz kalan kasaba

Gulang kasabası tamamen yıkılır. İlçe yıllığına göre üç yüz haneli kasabada 700-800 kadın ve erkek enkaz altında kalarak ölür. Kasabada ayakta kalan iki yapı vardır: Güney Sokağı'ndaki Randeng Buda kulesi ve Kuzey Sokağı'ndaki Yang ailesi takı. İngilizce kaynaklar sur duvarından 20 metrelik bir parçanın da ayakta kaldığını yazar.

Yıllığın adını saydığı on bir tapınak tamamen çöker. Hükümet konağı, adliye ve polis binası yıkılır. Daha sağlam yapılmış olan hükümet binasının ve Katolik kilisesinin büyük kısmı da yerle bir olur. Yıllığın aktardığına göre o günlerde Gulang'dan geçen yolcular kasabayı sessiz bulur, ortalıkta tek bir insan görmezler. Bu yüzden bütün Gulang halkının öldüğü söylentisi yayılır. Zhang Gaiyan bu söylentinin abartılı olduğunu, ama insanların toprak ve kereste yığınlarının altında kaldığı düşünülünce anlaşılır olduğunu yazar.

Kasabanın çevresindeki köylerde de durum aynıdır. Yıllığa göre çevredeki yaklaşık 25 kilometrelik alan harabeye döner. Heisongyi'de iki yapı dışında bütün evler yıkılır, Çin Seddi'nin buradan geçen bölümü birçok yerden çöker. Huangyang vadisinde toprak yarılır. Yıllık, yarıkların sarsıntı sırasında açılıp kapandığını kaydeder. Gulang ilçesinin şehir ve köylerdeki toplam kaybı 4 binden fazla insan ve 30 bin büyükbaş ile küçükbaş hayvandır.

Liangzhou'nun kuleleri

Daha büyük kayıp, nüfusu çok daha kalabalık olan Wuwei'dedir. Şehrin dört kapısındaki yirmi dört tuğla kuleden yirmi üçü yıkılır, yalnızca kuzey kapısının kulesi ayakta kalır. Kumarajiva'nın adını taşıyan Luoshi Tapınağı'ndaki pagodanın yaldızlı bronz tepeliği yere düşüp parçalanır. On üç katlı bir tuğla pagoda insan boyuna iner. Caminin ve Daguang Tapınağı'nın kuleleri devrilir. İlçe hükümet konağı çöker, kaymakam da enkaz altında ölenler arasındadır. Yabancı misyonerlerin kilisesi de yıkılır.

Wuwei'deki ölü sayısı için kaynaklar birbirini tutmaz. Mançurya'da yayımlanan Shengjing Shibao gazetesi yalnız Wuwei ilçesinde 35.495 kişinin öldüğünü, 222 bin hayvanın telef olduğunu, 418 bin oda evin yıkıldığını yazar. Cumhuriyet dönemi tarih belgelerinden derlenen bir resmî istatistik ise Wuwei için 25 binden fazla ölü verir. Wuwei ilçesinin el yazması yıllığında ise bambaşka bir rakam vardır: en ağır yıkım güneydoğu köylerinde olur, evlerin yüzde sekseni yıkılır, bütün ilçede "dört binden fazla" kişi ölür. Bugün en çok kullanılan toplam rakam, 40.912 ya da 40.886 ölü, Wuwei için 35 bin civarında bir sayıyı esas alır. Ancak yerel yıllıkla gazete arasındaki fark büyüktür ve kesin sayı bilinmez.

Yıkım koridor boyunca batıya uzanır. Yongchang'da kale içinde 3.465 oda yıkılır, 26 kişi ölür; çevre köylerde okullar, tahkimatlı köyler ve tapınaklar çöker, 809 kişi ölür. Shandan'da 5.800'den fazla ev yıkılır, 886 kişi hayatını kaybeder. Minqin, Linze, Yongdeng gibi yirmiden fazla ilçe hasar görür.

Yürüyen dağlar

Lös tepeleri sarsıntıda yerinden oynar. 2022'de yayımlanan uydu görüntüsü çalışması, depremin tetiklediği 807 heyelanı haritalar; bunların kapladığı alan 256 kilometrekareyi bulur. Heyelanların bir kısmı merkez üssünden 260 kilometre uzaktaki Sunan ve Gaotai ilçelerine kadar uzanır.

En ağır heyelan, Huangyang Irmağı'nın aşağı kesimindeki Dengshan köyünü vurur. Çince bir çalışmaya göre kayan toprak kütlesi 850 metre genişliğindedir ve 450 metre ilerler; köyün 34 hanesinin hepsi toprak altında kalır. 2022 çalışması bu köyde 104 kişinin öldüğünü yazar. Dongchuan'daki büyük bir heyelan birkaç köyü gömer ve yolu bir yıl boyunca kapalı tutar. Toprak, 14 kilometreye varan uzunlukta, yer yer 13 metre genişliğinde ve 7 metre derinliğinde yarıklarla parçalanır. Manchester Üniversitesi'nden iki öğrencinin derlemesine göre bölge halkı bu olayı "dağların yürüdüğü zaman" diye anar.

Haber yolda

Telgraf hatlarının az olduğu, yolların dağ geçitlerinden geçtiği bu bölgeden haber çok yavaş çıkar. Zhang Gaiyan'a göre karışık siyasi durum yüzünden hükümet zamanında bir inceleme yapamaz, basın da fazla yazmaz. Bilimsel bir saha incelemesi yapılmaz; elde kalan, birkaç gazete haberi, dergi yazısı ve ilçe yıllıklarıdır.

Şanghay'ın büyük gazetesi Shenbao depremi 1 Temmuz 1927'de, olaydan beş hafta sonra şu başlıkla duyurur: "Gansu depreminin trajedisi: Gulang ve Liangzhou'nun nüfusu neredeyse tümüyle yok oldu." Şanghay'ın dergisi Dongfang Zazhi de aynı yıl bir "Gansu büyük depremi notları" yayımlar.

Avrupa'ya haber Katolik misyonerler aracılığıyla ulaşır. Lanzhou Apostolik Vikeri, Alman Steyl misyoneri Piskopos Theodor Buddenbrock ve misyonerleri, yıkılan istasyonları ve bölge halkı için Avrupa'ya acil yardım çağrıları gönderir. Tarikatın dergisi Stadt Gottes 1927'de yıkıntı fotoğrafları yayımlar. Fotoğrafların altındaki yazılara göre kayıplar aranmakta, yaralılara bakılmaktadır; anneler enkaz yığınlarının arasında çocuklarının adını haykırarak dolaşmaktadır.

Taş düzlüklerinde bir yaz

Sarsıntı bitmez. Gulang yıllığı, depremden sonraki yıllarda bazen bir günde onlarca, bazen bir ayda birkaç artçı sarsıntı olduğunu yazar. Yıllık yazıldığında, yani on yıldan fazla sonra bile, küçük sarsıntılar hiç kesilmemiştir. Halk, ikinci bir büyük depremin geleceği korkusuyla yaşar.

O dönemde Gansu Dördüncü Ortaokulu'nun, bugünkü Wuwei Lisesi'nin müdürü olan He Fengwu, depremden sonraki ayları sonradan anlatır. Ona göre insanlar evlerine dönmeye cesaret edemez. Çoğu, şehrin dışındaki taşlık düzlüklerde yaşar; kimi hasırdan gölgelik kurar, kimi çadır gerer. Ancak sonbaharda havalar soğuyup sarsıntılar hafifleyince evlerine dönmeye başlarlar.

Sıcak yaz aylarında enkazın altında kalan cesetler ve hayvan leşleri zamanında gömülemez. Zhang Gaiyan'ın çalışmasına göre bunun sonucunda salgın hastalıklar yayılır ve kayıp daha da artar.

Zamu Irmağı taşıyor

Depremin ikinci büyük felaketi haftalar sonra gelir. Wuwei'nin güneyinde, Zamu Irmağı'nın Heigou boğazında dağdan kopan toprak ırmağın yatağını kapatır ve arkasında bir göl oluşur. 17 Haziran gecesi, depremden yaklaşık 24 gün sonra, set yıkılır. Su, hiçbir önlem alınmamış köylere ve Ta'er köyünün kuzeyindeki çiftliklere iner.

He Fengwu selin ardından bölgeyi gezer. Suyun iki yanında biriken çamur tabakasının içinde insan ve hayvan cesetleri, sandıklar ve ev eşyaları gördüğünü anlatır. Onun aktardığı sonradan yapılan sayıma göre bu selde 3 binden fazla kişi ölür. Bu rakamın deprem için verilen toplam ölü sayısına dahil olup olmadığı kaynaklarda açık değildir.

Eyalet hükümeti ve kardeş ilçeler

Depremden sonra Gansu hükümeti bir yardım çağrısı telgrafı yayımlar ve eyalet merkezi Lanzhou'da bir afet yardım komitesi kurar. Askerî vali Liu Yufen ile sivil vali Xue Dubi başta olmak üzere memurlar bağış yapar, yurt içinden ve yurt dışından yardım istenir. Eyalet, vergilere yüzde on yardım payı ekler. Bir yılı aşan çalışmanın sonunda toplanan yardım 116 bin gümüş yuanı geçer. Gulang ilçesinin depremzedelerine eyaletten 10 binden fazla yuan ayrılır.

Wuwei'de ayrıca Gan-Liang Deprem Komitesi kurulur. Komite şehrin çevresinde yedi aşevi açar; buralarda depremzedelere sabah ve akşam arpa lapası dağıtılır. He Fengwu'nun anlatımına göre bu lapa karın doyurmaz ama insanları hayatta tutar. Aşevleri kısa süre sonra kapanır. Komite bir de "fiyat dengeleme" adı altında evlerdeki saklı tahılı arar, ucuza toplar ve aynı fiyata satar. Wuwei'de yaralılar için geçici bir tedavi yeri açılır, Qingying Tapınağı'nın keşişleri de lapa dağıtır.

Daha az zarar gören ilçeler kendi yaralarını sarar. Linze'de kaymakam Fang Guangce 2 bin yuan toplar, yıkılan surları yerel ileri gelenlere onartır; iş Ekim 1927'de başlar, Mayıs 1928'de biter. Linze'de Kasım 1927'de kimsesiz yaşlılar, dullar ve sakatlar için bir bakımevi açılır ve 27 kişi buraya yerleşir. Gulang'da ise devlet, deprem yılından 1935'e kadar köylülerin tahıl vergisini bağışlar ya da erteler.

Zhang Gaiyan yardımların iyi niyetli olduğunu ama yetersiz kaldığını yazar: felaket büyük, kaynak azdır; Gansu iç bölgededir, haberleşme zordur, dışarıdan gelen yardım gecikir.

Neyi değiştirdi

Deprem, felaketlerin ardı ardına geldiği bir dönemin başlangıcı olur. 1928'de Gansu'da kuraklık başlar, ekinler kurur. Gulang yıllığına göre 1929'da büyük kıtlık olur; şehirde ve köylerde sayısız insan açlıktan ölür, ardından difteri salgını yayılır. 1930'da tarla fareleri ve böcekler ekinleri yer. Bu yıllar, Henan, Shaanxi ve Gansu'yu vuran ve milyonlarca kişinin öldüğü tahmin edilen 1928-1930 Kuzey Çin kıtlığının bir parçasıdır. Depremden sonra açlıktan ölenlerle birlikte toplam kaybın çok daha yüksek olduğu öne sürülür, ama bunun güvenilir bir sayımı yoktur.

Eğitim de ağır zarar görür. Gulang'ın birinci yüksek ilkokulu tamamen çöker, üçüncü yüksek ilkokulun binası yıkılır ve okul bir yıl kapalı kalır. 1917'de açılan kız okulu depremden sonra bir daha açılmaz. Para olmadığı için okullar uzun süre yeniden yapılamaz.

Bilim açısından 1927 depremi, Tibet Platosu'nun kuzeydoğu kenarındaki fayların ne kadar büyük depremler üretebileceğini gösteren örneklerden biridir. 1920 Haiyuan, 1927 Gulang ve 1932 Changma depremleri, Gansu'yu on iki yıl içinde üç kez sarstı. Bugün araştırmacılar 1927'nin fay kırıklarını ve heyelanlarını hâlâ sahada ve uydu görüntülerinde inceliyor.

Bugün

Gulang bugün Wuwei'ye bağlı, nüfusu 2006'da 393 bini bulan bir ilçe. Halkın büyük çoğunluğu tarımla geçiniyor. Lanzhou-Xinjiang demiryolu ve 312 numaralı karayolu, eski İpek Yolu'nun izinden Gulang'ın içinden geçiyor. Wuwei, Hexi koridorunun doğu kapısında bir ulaşım merkezi. Şehrin Konfüçyüs Tapınağı, Kuzeybatı Çin'in en büyüğü olarak ayakta duruyor; Çin Cumhuriyeti döneminde de onarılmış. Kasabanın yerle bir olduğu sabah, yıllıklarda ve misyonerlerin fotoğraflarında saklanıyor.

Kaynaklar

• Zhang Gaiyan (2012), "1927 yılı Gansu Gulang depremi afet incelemesi" (Çince), Xichang Koleji Dergisi (Sosyal Bilimler), 24(2): 126-128. Gulang ilçe yıllığı, Wuwei ilçe yıllığı, Linze ilçe yıllığı, Shenbao (1 Temmuz 1927), Dongfang Zazhi (1927) ve He Fengwu'nun anılarını (Wuwei Tarih Belgeleri, 1. cilt) aktarır.
• Zhong, X., Xu, X., Chen, W., Liang, Y. ve Sun, Q. (2022), Characteristics of loess landslides triggered by the 1927 Mw8.0 earthquake that occurred in Gulang County, Gansu Province, China, Frontiers in Environmental Science.
• Vikipedi (Çince), 古浪大地震: Gulang ilçe yıllığı, Shengjing Shibao ve Gansu yeni genel yıllık taslağından alıntılar (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (İngilizce), 1927 Gulang earthquake; Liu Yufen (Çince), Xue Dubi, Guominjun, Hexi Corridor, Chinese famine of 1928-1930 (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Almanca), Theodor Buddenbrock
• Stadt Gottes dergisi (1927), Gansu'daki misyon istasyonlarından yıkıntı fotoğrafları ve altyazıları (Wikimedia Commons)
• Winterbourn, S. ve Summerfield, D., "Gulang (Gansu) earthquake, 1927", Disaster History (Manchester Üniversitesi öğrenci çalışması; saat ve halkın anlatımı için)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı