1944 Tōnankai Depremi: Savaşın Sakladığı Deprem

7 Aralık 1944, öğleden sonra. Japonya savaşın üçüncü yılını bitirmek üzere. Nagoya'nın güneyindeki uçak fabrikalarında okuldan alınıp çalıştırılan ortaokul öğrencileri öğle yemeğinden yeni dönmüş. Kii Yarımadası'nın balıkçı kasabalarında kıyıda ağlar kurutuluyor. Saat 13.36'da Nankai Çukuru'nun bir parçası kırılıyor. Fabrikalar çöküyor, dakikalar sonra deniz kıyıya yürüyor. Ertesi gün gazetelerin birinci sayfasında deprem yok; yalnızca imparatorun resmi ve savaş sloganları var.

Depremden önce

Honşu'nun güney kıyısı boyunca uzanan Nankai Çukuru'nda Filipin Denizi levhası Avrasya levhasının altına dalar. Bu sınır yüzyıllardır büyük depremler üretir; en son 1854'te iki dev deprem art arda gelmiştir. Tokyo İmparatorluk Üniversitesi'nden sismolog Akitsune İmamura, 1920'lerden beri Tōkai ve Nankai açıklarında yeni bir büyük deprem bekler ve gözlem düzenini kendi parasıyla kurar. Tesadüf şu ki, İmamura'nın isteğiyle ordunun harita dairesi depremden bir gün önce Kakegawa ile Omaezaki arasında hassas yükseklik ölçümüne başlamıştır.

Japonya Pasifik Savaşı'ndadır ve savaş kötü gitmektedir. Temmuzda Saipan düşmüş, Filipinler'de Leyte çarpışmaları sürmektedir. Cephenin en çok istediği şey uçaktır. Nagoya ve çevresi, Mitsubishi Ağır Sanayi ile Nakajima Uçak Şirketi'nin fabrikalarıyla ülkenin uçak üretim merkezidir. Fabrikaların bir kısmı aceleyle dönüştürülmüş eski dokuma tesisleridir: Nakajima'nın Handa'daki Yamagata ve Yoshino fabrikaları da, Mitsubishi'nin Nagoya Minami ilçesindeki Dōtoku fabrikası da böyledir. Uçak sığsın diye ara duvarlar ve kolonlar sökülmüştür.

Bu fabrikalarda yalnızca işçiler çalışmaz. Aichi dışından, Yamanashi'den, Kyoto'dan, Kagawa'dan, Kagoşima'dan getirilen ortaokul ve kız lisesi öğrencileri de "seferber edilmiş öğrenci" olarak tezgâh başındadır. Dōtoku fabrikasında Kore'den getirilmiş genç kadınlar da çalışır. 8 Aralık, Pearl Harbor saldırısının üçüncü yıldönümüdür; Aichi'de polis ve itfaiyeye 6 Aralık'tan itibaren özel alarm durumuna geçmeleri bildirilmiştir.

Saat 13.36

Japon kaynakları depremi 13.36, uluslararası kataloglar 13.35 olarak verir. Kırılma, Kii Yarımadası'nın doğusunda Kumano Denizi'nde, Owase açıklarında başlar ve doğuya, Hamana Gölü açıklarına kadar ilerler. Japonya Meteoroloji Ajansı büyüklüğü 7,9 olarak verir; moment büyüklüğü 8,1 ile 8,2 arasında hesaplanır. Tsu'da, Omaezaki'de, Nagano'daki Suwa ve Okaya'da şiddet 6 ölçülür; bazı istasyonlarda ibre ölçek dışına çıkar. Omaezaki'de güçlü sarsıntı üç dakika kadar sürer, Tokyo'da uzun periyotlu salınım on dakikayı aşar.

Tsu'da yaşayan bir ev kadını o günün günlüğüne annesiyle zar zor dışarı kaçabildiklerini, bahçedeki taş fenerin ve kapıların devrildiğini, gece elektrik olmadığı için uyuyamadığını yazar. Aynı şehirde eski bir dokuma fabrikasında çalışan bir memur, kütüphanede devrilen raflara yüklenirken tuğla duvarların yarıldığını, fabrikanın sekizgen bacasının yığıldığını not eder.

Handa'da Kyoto Üçüncü Ortaokulu'nun üçüncü sınıfındaki Kanayama, mektup atmak için binadan yeni çıkmıştır. Sonradan günlüğüne dayanarak yazdığına göre önündeki öküz sendeler, kendisi ayakta duramayıp yere yatar, toprağın yarılıp "canlı gibi" kıpırdadığını görür. Kofu Kız Lisesi'nden Takiko İwasaki, çıkışa doğru sürünerek Yoshino fabrikasından dışarı adım attığı an binanın gürültüyle çöktüğünü anlatır. Toyohaşi'den gelen öğrenci Teru Yamamoto ise sarsıntı başladığında bunu düşman bombardımanı sanır.

Çöken uçak fabrikaları

Tuğla duvarlı, kolonları azaltılmış eski dokuma binaları sarsıntıya dayanamaz. Nakajima'nın Yamagata ve Yoshino fabrikaları tamamen yıkılır. Öğrenciler dar çıkış kapılarına yığılır; içeride kalanlar tuğla yığınlarının altında kalır. Kanayama, öğretmeninin çığlığını ve arkadaşlarının enkaz altında olduğunu, kurtarma çalışmasının karanlık çökünce durdurulduğunu yazar.

Ölü sayıları kaynağa göre değişir. Japonya Kabinet Ofisi'nin 2007 raporu Handa'daki Nakajima fabrikalarında ölenleri 157 olarak verir; Japonca Vikipedi yalnız Yamagata fabrikası için 130 der. Aynı rapora göre ölenler arasında 96 öğrenci vardır: Handa Kız Lisesi'nden 29, Toyohaşi Kız Lisesi'nden 23, Kyoto Üçüncü Ortaokulu'ndan 13, Fukui Ticaret Okulu'ndan 7.

Nagoya'da Mitsubishi'nin Dōtoku fabrikası da çöker. Kabinet Ofisi raporu burada ortaokul öğrencileri dahil 64 kişinin ezilerek öldüğünü yazar; Japonca Vikipedi 60 der. Fabrikanın yanındaki anıt taşında ise 51 işçi ve öğrenci ile 6 Koreli kadın işçi, toplam 57 kişi anılır. 8 Aralık tarihli ilk resmî hasar özetinde ise Mitsubishi'nin Nagoya uçak tesisi için "bina hasarı az" yazılır. Rakamlar arasındaki bu uçurum, savaş yıllarının kayıt düzenini de gösterir.

Kumano kıyısına gelen dalga

Asıl yıkım Mie'nin Kumano Denizi kıyısında olur. Dalga, sarsıntıdan 10-20 dakika sonra kıyıya ulaşır. Bugünkü Owase sınırları içinde dalga yüksekliği 2,7 ile 9 metre arasında ölçülür; en yüksek değer Kata'dadır. Nishiki'de 7 metre, Atashika'da 6-8 metre, Nigishima'da 6 metreyi aşan dalgalar görülür. Tsunami İzu Yarımadası'ndan Kyushu'ya kadar gözlenir; gelgit ölçerler onu Alaska'da ve Hawaii'de de kaydeder.

Yıllar sonra derlenen tanıklıklar dalganın her yerde aynı gelmediğini anlatır. Kata'daki ilkokulun bir öğretmeni, denizin önce çekileceğini duymuştur ama suyun hiç çekilmeden kabardığını söyler. Kata'dan Muyuka Enomoto, art arda yaklaşan kamyonları andıran bir uğultu duyup tarladan dağa koşar. Sugari'de öğretmen Ikuko Mutō, birinci sınıftaki 31 öğrencisini arka tepeye çıkarır; su sessizce, köpürerek yükselir. Owase limanında Momoe İwasaki, suyun aşağıdan "kaplıca gibi" kaynadığını, yaşlıların "önce pilavını pişir, sonra kaç" öğüdüne zaman kalmadığını anlatır.

Yoshizu köyünde ilkokul öğrencileri öğretmenlerinin işaretiyle okulun hemen önündeki tepeye çıkar. Bir öğrencinin o günlerde yazdığı kompozisyonda, tepeden çamurlu dalganın teknesiyle evi birlikte kasabaya sürüklediği, sabah okula döndüklerinde sıraların yerinde olmadığı anlatılır. İlk dalgadan sonra eşyasını almak için evine dönüp ikinci dalgaya yakalananlar da olur.

Nishiki'de 64 kişi ölür. Kata'da 19 kişi, Atashika'da 16 kişi hayatını kaybeder; Atashika'da yaklaşık 450 evin 157'si sulara kapılır. Owase kasabasındaki ölü sayısı için kaynaklar 96, 38 ve 30 gibi birbirinden çok farklı rakamlar verir; Owase şehir tarihi 38'i en güvenilir sayı olarak kabul eder.

İletişimsiz ilk gece

Nishiki'de belediyenin bir yıl sonra yazdığı kayda göre dalgadan sonra bütün haberleşme ve ulaşım kesilir. İç kesimden yardıma gelen beş kişi kasabaya ancak 8 Aralık sabahı saat 2'de ulaşır. Valiliğe o zaman bir telgraf çekilebilir: "Nişiki tamamen yok oldu, yardım rica ederiz." Kurtulanlar okul, tapınak ve mabetlere sığınır. Depolardaki tatlı patates ve arpa sulara gitmiştir; tarım kooperatifinin deposundaki çamura bulanmış pirinç yıkanıp pişirilir ve herkese öğün başına iki pirinç topu dağıtılır.

Owase'de ilk gece okullara ve tapınaklara binlerce kişi sığınır; yalnız Owase okulunda 3.100 kişi kalır, bin kişi de akrabalarının yanına gider. 7-11 Aralık arasındaki beş günde dağıtılan sıcak yemek 18.198 kişiliktir. Ocak başında hâlâ 160 kişi tapınaklarda yaşamaktadır.

Aichi polisi depremin akşamı saat 22.00'de ilk hasar raporunu hazırlar: ilde 244 ölü, 722 yaralı; ölülerin 104'ü Handa'dadır. Rapor 9 Aralık'ta 324 ölüye çıkar. Nagoya'da en ağır hasar Minato ve Minami ilçelerindeki dolgu arazilerdedir; tramvay hattının yarıklarından kum ve su fışkırır.

Gazetelerde üç satır

8 Aralık sabahı gazetelerin birinci sayfası savaşın yıldönümüne ayrılmıştır. Mie'nin tek gazetesi İse Şimbun, birinci sayfaya imparatorun fotoğrafını koyar. Deprem üçüncü sayfadadır: "Doğal afete yılmadan onarım" başlıklı kısa bir haber, ildeki hasarın sınırlı kaldığını yazar. Nagoya'nın Çubu Nippon Şimbun gazetesi de haberi üçüncü sayfada yirmi satıra sığdırır. Ordu, cephane fabrikalarının hasarının Müttefiklere ulaşmasından ve halkın moralinin bozulmasından çekinir.

Sansür ayrıntıya kadar iner. Mie İç İşler Müdürlüğü'nün 10 Aralık tarihli gizli genelgesi belediye başkanlarından, felaketi moral bozukluğuna değil "tanrının verdiği bir sınav" olarak görmelerini ister. Donanma basın sözcüsü Kurihara, depremi "göğün bize verdiği bir sınav" diye tanımlar. 11 Aralık'ta Tōkai bölgesi askerî sanayi sorumlusu Okada, fabrika temsilcilerine hasarın "gerçekten hafif" olduğunu söyler. Handa'da çalışan öğrencilere depremi kimseye anlatmamaları emredilir; Kyoto'dan gelen öğrenci Nakai, ailesine yalnızca yurdun duvarında küçük bir çatlak olduğunu yazabildiğini anlatır.

Okyanusun öbür yanında tablo farklıdır. Dünyadaki sismograflar depremi kaydetmiştir. New York Times 8 Aralık'ta "Orta Japonya'da felaket deprem" başlığıyla haber yapar; ertesi gün Japon hükümetinin, büyük askerî tesislerin hasar bölgesinde olduğunu kabul ettiği hâlde zararı küçük göstermeye çalıştığını yazar. Amerikan keşif uçakları birkaç gün içinde Owase kıyısını havadan fotoğraflar.

Kitadani'de yakılan tabutlar

Handa'da ölen öğrencilerin cesetleri fabrika avlusuna dizilir; aileler çocuklarını orada arar. 9 Aralık'tan itibaren tabutlar şehrin dışındaki Kitadani mezarlığına taşınır. Toprağa hendekler kazılır, tabutlar odun ve samanın üstüne dizilip yakılır. Hava saldırısına karşı karartma uygulandığı için ateş geceleri söndürülmek zorundadır.

Kyoto Üçüncü Ortaokulu'nun 13 öğrencisinin külleri 12 Aralık sabahı arkadaşlarının kucağında trenle yola çıkar ve öğleden sonra okula ulaşır. Ertesi gün okulda Kyoto valisi ve belediye başkanının da katıldığı bir tören yapılır. Öğrenciler adına konuşan Minoru İşiguro, kaynakta aktarıldığına göre ölen arkadaşlarına neden yaşamadıklarını sorar, ama konuşmasını uçak üretimine daha sıkı sarılma yemini ile bitirir. Ölen öğrencilerden birinin babası, Kyoto'da yargıç olan Taniguchi, bir gazeteye yazdığı mektupta oğlunu över, ama "şikâyet ve yakınma da olabilir" diye eklemekten kendini alamaz.

Deprem resmî olarak açıklanmadığı için başka bölgelerden yardım gelmez. Kabinet Ofisi raporuna göre afet bölgeleri kendi imkânlarıyla yalnız kalır. Haber yasağı o kadar sıkıdır ki sarsıntının şiddetle hissedildiği Suwa'da olay yıllarca ayrı bir yerel deprem sanılır.

Arkasından gelenler

Depremden altı gün sonra, 13 Aralık'ta, Amerikan B-29 bombardıman uçakları Nagoya'daki bir Mitsubishi fabrikasına hassas bombalama yapar. Bu, şehre yönelik 21 saldırının ilkidir. Japon kaynaklarında, hava saldırıları ve depremle birlikte Japonya'nın uçak üretiminin yarıya indiği de söylenir.

37 gün sonra, 13 Ocak 1945 sabahı 03.38'de, Mikawa Körfezi'nin kuzeyinde karada 6,8 büyüklüğünde bir deprem daha olur. İnsanlar uykudadır; Kabinet Ofisi raporu ölüleri bir yerde 1.961, başka bir yerde 2.306 olarak verir. Bilim insanları bu depremi Tōnankai'nin tetiklediği geniş anlamlı bir artçı olarak görür. İki yıl sonra, 21 Aralık 1946'da, Nankai Çukuru'nun batı yarısı da kırılır: Shōwa Nankai depremi.

Kayıp

En çok kabul gören rakama göre 1944 Tōnankai depreminde 1.223 kişi ölür: Aichi'de 438, Mie'de 406, Shizuoka'da 295, Wakayama'da 51, Gifu'da 16, Osaka'da 14, Nara'da 3. Yaklaşık 2.100 kişi ağır yaralanır. Tsunami nüfus kayıtlarını da sürüklediği için kesin sayı bilinemez; ölü sayısını 918 olarak veren çalışmalar da vardır. Ölümlerin bir kısmı için bugün hâlâ ölüm kaydı yoktur. Yangın, 1923 Kanto depremindeki gibi büyümez: deprem öğleden sonra, ateşin az yakıldığı bir saatte olmuştur, hava sakin ve rüzgârsızdır.

Neyi değiştirdi

Tōnankai, bir depremin nasıl gizlenebileceğini ve bunun bedelini gösterdi. Bilgi saklandığı için yardım gelmedi, tanıklar onlarca yıl sustu. Tanıklıkların anlatılmaya başlaması onlarca yıl sürdü; Owase ve çevresindeki anı kitaplarının çoğu 1980'lerden sonra çıktı. Nagoya Üniversitesi'nden Kumiji İida, 1970'lerde belediyelerin kayıtlarını tek tek toplayarak hasarı yeniden saydı.

Fabrikaların çöküşü, dayanıklılık hesaba katılmadan dönüştürülen binaların neye yol açtığının acı bir örneği oldu. Kumano kıyısındaki tanıklıklar ise bugün tsunami eğitiminde kullanılan dersleri taşıyor: deniz her zaman önce çekilmez, ilk dalgadan sonra eve dönülmez, sarsıntı biter bitmez yükseğe çıkılır.

Bilim açısından deprem, Nankai Çukuru'nun parça parça kırıldığını gösterdi. Kırılma Hamana Gölü açıklarında durdu; doğudaki Suruga Körfezi kesimi 1854'ten beri kırılmadı. Japonya'nın uzun süredir beklediği "Tōkai depremi" ve buna yönelik deprem tahmini düzenlemeleri bu boşluğa odaklandı.

Bugün

Dōtoku fabrikasının arsasının yanındaki hastane bahçesinde ölen 57 kişi için bir anıt taşı duruyor. Üzerinde, acı tekrarlanmasın diye gerçeğin buraya kazındığı yazıyor. Depremin 81. yılında, 7 Aralık 2025'te yapılan anmaya, fabrikada uçak boyacısı olarak çalışmış 95 yaşındaki Koreli bir kadın da katıldı ve Mitsubishi'nin yıllardır sessiz kaldığını söyleyip özür bekledi.

Owase bugün dağlarla deniz arasına sıkışmış sakin bir liman şehri. Japon hükümeti Nankai Çukuru boyunca yeni bir büyük deprem beklemeye devam ediyor ve 1944'ün "gizli depremi" artık her yıldönümünde açıkça anılıyor.

Kaynaklar

• Japonya Kabinet Ofisi, Merkezi Afet Yönetim Konseyi, Afet Derslerinin Aktarılması Uzman Komitesi, "1944 Tōnankai depremi ve 1945 Mikawa depremi raporu" (Mart 2007): giriş, 1-3. ve 6. bölümler; tanıklık derlemeleri, Nishiki kasabasının "Shōwa Daikaishō Kiroku" kaydı, Owase belgeleri, İse Şimbun ve Çubu Nippon Şimbun haberleri
• Japonya Meteoroloji Ajansı Nagoya Yerel Meteoroloji Ofisi, Shōwa Tōnankai depreminin 80. yılı sayfası
• Aichi Valiliği afet hafızası sayfası, Tōnankai depremi anıt taşı (Nagoya, Minami ilçesi)
• Shimbun Akahata, 8 Aralık 2025: Dōtoku fabrikası anma töreni haberi
• Vikipedi (İngilizce): 1944 Tōnankai earthquake; Bombing of Nagoya in World War II (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Japonca): 昭和東南海地震 (başlangıç kaynağı)
• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı