1037 Taizhou Depremi: Kataloglarda İki Kez Yaşanan Deprem

Dünyanın en çok kullanılan deprem veritabanlarından birinde, Aralık 1037 tarihli bir satır var: Çin, Jiangsu eyaleti, Taichou, 22.391 ölü. Ama bu deprem Jiangsu'da yaşanmadı. Satırın ardında, yaklaşık 900 kilometre kuzeybatıda, bugünkü Shanxi'de 9 Ocak 1038 gecesi yaşanan büyük deprem var. Bir İngiliz deprem bilimcinin 1911'de yayımladığı katalog, bir Çince yer adının Latin harfleriyle yazılışı ve eski Çin takvimi aynı felaketi iki ayrı depreme dönüştürüyor. Bu yazı o satırın izini sürüyor.

Depremden önce

1030'ların sonunda Çin'de Kuzey Song hanedanı hüküm sürer. Tahtta İmparator Renzong vardır; başkent Kaifeng'dir. Song takviminde yıllar imparatorun ilan ettiği dönem adlarıyla sayılır. Renzong'un üçüncü dönem adı Jingyou'dur; bu dönem 1034'te başlar ve 1038'in on birinci ayında yerini yeni bir döneme bırakır. Jingyou'nun dördüncü yılı, Batı takviminde kabaca 1037'ye denk gelir.

İmparatorluğun kuzey sınırında, Song kaynaklarının Hedong dediği bugünkü Shanxi uzanır. Bölgenin üç önemli kenti Xinzhou, Daizhou ve Bingzhou'dur. Bingzhou'nun yerinde bugün eyalet merkezi Taiyuan vardır. Daizhou'nun kuzeyinde Yanmen Geçidi yükselir; ötesi Kitan Liao devletinin topraklarıdır. Xinzhou ovasının güneydoğu kenarında ise Shanxi'yi kuzeyden güneye kesen büyük rift sisteminin bir parçası olan Xizhoushan Fayı uzanır.

Ülkenin öbür ucunda, Yangtze Irmağı'nın kuzey kıyısında bir başka kent vardır: Taizhou. Eski adı Hailing olan bu kent, tuz tavaları ve tuz yönetimiyle bilinir. Irmakların taşıdığı tortuyla oluşmuş düz bir ovadadır. Hikâyemizin sonunda bu iki kentin adı bir veritabanı satırında birbirine karışacaktır.

Jingyou'nun dördüncü yılı, on ikinci ay

Song kayıtlarına göre deprem Jingyou'nun dördüncü yılının on ikinci ayının ikinci günü olur. Bu tarih Jülyen takvimiyle 9 Ocak 1038'e denk gelir. Kış ortasıdır, sarsıntı gece yarısına doğru başlar. Bugün araştırmacılar depremin büyüklüğünü 7,25 olarak tahmin eder ve depremi Xizhoushan Fayı'na bağlar; fay boyunca en az 60 kilometrelik bir yüzey kırığı bu depremle ilişkilendirilir.

Çin Deprem Kataloğu'nun NOAA tarafından aktarılan özetine göre Xin, Dai ve Bing bölgelerinde kent surları ve evler yıkılır. Toprak yarılır, yarıklardan su fışkırır. Dingxiang'da surlar çöker, evler yıkılır. Bingzhou'nun güneybatısındaki Xuanweng Tepesi'nde dev kayalar kopup düşer, tepedeki tapınak harabeye döner. Sarsıntılar beş gün boyunca, 13 Ocak'a kadar sürer.

Song hanedanının resmî tarihi Songshi, ölüleri kent kent sayar. Xinzhou'da 19.742 kişi ölür, 5.655 kişi yaralanır, 50 binden fazla hayvan telef olur. Daizhou'da 759, Bingzhou'da 1.890 kişi ölür. Bu üç sayının toplamı 22.391'dir. Bu toplam, bin yıl sonra bir veritabanında bambaşka bir yerin adıyla yeniden ortaya çıkacaktır.

Kaifeng'de yas, Hedong'da korku

Haber başkente yaklaşık iki hafta sonra ulaşır. İmparator bölgeye bir teftiş görevlisi gönderir; ölen ve yaralanan memurların, askerlerin ve halkın ailelerine para yardımı yapılır. Enkaz altında ölenlerin ailelerinden bir önceki yılın sonbahar vergisi alınmaz.

Yer ise durmaz. 12. yüzyıl tarihçisi Li Tao'nun derlediği kronik Changbian'a göre Hedong'da sarsıntılar yıllarca sürer; insanlar evlere giremez, açıkta yatar. Çin kataloğundaki özet de sarsıntıların on gün ya da on yıl sürdüğünü söyleyen anlatılar olduğunu kaydeder. Sarayda deprem, göğün imparatora verdiği bir uyarı olarak tartışılır. Bu tartışmayı ve depremin bütün ayrıntılarını depremzedem'deki 1038 Shanxi Depremi yazısında ayrıca anlatıyoruz.

Bu yazının konusu, depremin kendisinden çok, kayıtlarda geçirdiği yolculuk.

Shide'de bir katalog

1038 Shanxi depreminin Batı'ya ulaşması yüzyıllar alır. İlk adımı 1841'de Édouard Biot atar. Biot, Çin kaynaklarından derlediği yaklaşık 480 kayıtlık bir deprem listesini bir Fransız bilim dergisinde yayımlar. Bir başka liste, Japon deprem bilimci Fusakichi Omori'nin Çince karakterlerle yayımladığı katalogdur; bu listeyi S. Hirota İngilizceye çevirir.

Bu kaynakları bir araya getiren kişi İngiliz jeolog John Milne'dir. Milne, Meiji Japonyası'nda yirmi yıl çalışmış, yatay sarkaçlı sismografı geliştirmesiyle tanınan, Japonya Sismoloji Derneği'nin kurucularından biridir. 1895'te İngiltere'ye döner ve Wight Adası'ndaki Shide'ye yerleşir. Orada dünyanın dört bir yanına sismograf istasyonları kurdurmaya çalışırken, MS 7 ile 1899 arasındaki yıkıcı depremlerin bir kataloğunu da hazırlar.

Katalog, İngiliz Bilimi İlerletme Derneği'nin 1911 toplantısının raporunda yayımlanır. Milne önsözünü Şubat 1912'de Shide'de imzalar. Kataloğun her satırında bir tarih, bir ülke, en çok etkilenen yerlerin adları, bir şiddet derecesi ve bilginin geldiği kaynağın kısaltması vardır.

Milne önsözde, eski tarihleri belirlemenin son derece zor olduğunu açıkça yazar. Farklı takvimler arasında çevrim yapacak tabloları olmayan eski derleyicilerin hatalar yapmış olabileceğini de not eder. Bu uyarı, 1037 satırı için de geçerlidir.

Satırdaki üç kent

Milne'in kataloğunda 1037 Aralık'a yerleştirilen satır şöyledir: Çin (Shansi), Taichou, 759 can kaybı; Pingchou, bugünkü Taiyuan, 1.890 can kaybı; Hsinchou, 19.742 can kaybı. Şiddet derecesi III'tür, kaynak Hirota'dır. Satırın sonuna bir not düşülmüştür: Biot bu deprem için 24 Ocak 1038 tarihini verir.

Milne'in ölçeğinde III en yüksek derecedir. Kendi tanımına göre bu şiddetteki depremler kentleri yıkar, bölgeleri harap eder, toprağı yarar; yarıklardan su, çamur ve kum fışkırır.

Satırdaki adlar, Çince yer adlarının o dönem İngilizcede kullanılan yazılışlarıdır. Hsinchou, bugün pinyin ile Xinzhou diye yazılan kenttir. Pingchou, Song kayıtlarındaki Bingzhou'dur; Milne bunu zaten "bugünkü Taiyuan" diye açıklar. Taichou ise Daizhou'dur. Wade-Giles yazımında Daizhou "Tai-chou", eski Çin posta yazımında "Taichow" diye geçer. Sayılar da birebir tutar: Songshi'de Daizhou için verilen ölü sayısı 759, Bingzhou için 1.890, Xinzhou için 19.742'dir.

Milne satırı açıkça Shansi, yani Shanxi başlığı altına koyar. Kataloğunda 1898 Eylül'ü için bir satır daha vardır: "Çin (Shansi), Taichou". Milne için Taichou, Shanxi'deki bir yerdir.

Shanxi'den Jiangsu'ya

Sorun, aynı Latin harfli yazılışın Çin'de birden fazla kenti karşılamasıdır. Yangtze kıyısındaki Taizhou, Wade-Giles ile "T'ai-chou", posta yazımıyla "Taichow" diye yazılır. Güneydeki Zhejiang eyaletinde de aynı biçimde yazılan bir başka Taizhou vardır. Kesme işaretleri ve tireler düştüğünde, Shanxi'deki Daizhou ile Jiangsu'daki Taizhou kâğıt üzerinde neredeyse aynı görünür.

ABD Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi'ne (NOAA) bağlı veri merkezinin Önemli Depremler Veritabanı, Milne'in satırını 326 numaralı kayıt olarak alır. Kaydın yer adı "Çin, Jiangsu eyaleti, Taichou"dur; koordinatları 32 derece kuzey, 119 derece doğudur. Bu nokta Yangtze'nin kuzeyindeki ovada, Jiangsu'daki Taizhou'nun yakınındadır. Ölü sayısı 22.391'dir.

Kaydın açıklama notu, karışıklığın nerede doğduğunu kendisi gösterir. Not, Milne'in satırını aktarırken "Çin (Shansi), Taichou" yazısının yanına köşeli parantez içinde "Jiangsu eyaleti" ekler. Yani Milne'in Shanxi başlığı nottaki alıntıda durmaktadır, ama araya giren yorum kenti Jiangsu'ya taşımıştır. Not ayrıca depremin "muhtemelen 24 Ocak 1038" olabileceğini, yani Biot'un tarihini de yazar.

Tarih de karışıklığı büyütür. Milne'in Aralık 1037'si, büyük olasılıkla Jingyou'nun dördüncü yılının on ikinci ayıdır. Song yılı Batı'da 1037 diye sayılır, ama o yılın on ikinci ayı Ocak 1038'e düşer. Böylece aynı olay bir katalogda Aralık 1037, öbüründe 9 Ocak 1038, Biot'ta 24 Ocak 1038 olur.

Aynı veritabanında 327 numaralı kayıt, 9 Ocak 1038 Dingxiang-Xinxian depremidir. Bu kayıt da kusursuz değildir: yer adında Shanxi yerine komşu eyalet Shaanxi yazar, ama koordinatları 38,4 derece kuzey ve 112,9 derece doğuyla Shanxi'yi gösterir. Açıklama notu Çin Deprem Kataloğu'nu aktarır ve Xinzhou'nun 19.742, Daizhou'nun 759, Bingzhou'nun 1.890 ölüsünü tek tek sayar. Yani 326 numaralı kaydın üç sayısı, 327 numaralı kaydın içinde de yer alır. Veritabanında 326 numaralı kayıt "kopya" olarak işaretlenmemiştir.

Biz bu yazı için Jiangsu'daki Taizhou'da 1037 yılında yaşanmış yıkıcı bir depreme dair hiçbir bağımsız kayıt bulamadık. Okuduğumuz kaynakların gösterdiği tek şey, 326 numaralı kaydın Milne'in 1038 Shanxi satırından geldiğidir.

Kaç kişi öldü?

Satırların karışması, ölü sayısını da çoğaltır. Aynı deprem için kaynaklarda en az dört farklı sayı dolaşır.

32.300: NOAA'nın 327 numaralı kaydı ve İngilizce Vikipedi bu sayıyı verir. Rakam, Songshi'deki imparator yıllığından gelir; yıllık 32.306 kişinin enkaz altında öldüğünü yazar.

22.391: Songshi'nin doğa olayları bölümünde ve Li Tao'nun Changbian'ında kentlere göre verilen ölülerin toplamıdır. Milne'in satırı ve ondan gelen 326 numaralı kayıt bu sayıyı taşır.

23.000 ve 2.200: NOAA'nın 327 numaralı kaydına göre Münih Re'nin 1998 tarihli doğal tehlikeler haritası 23 bin ölü yazar. Deprem bilimci Cinna Lomnitz'in 1974 tarihli kitabı ise 24 Ocak 1038'de orta Shanxi'de 2.200 ölü verir. Bu son sayının neden diğerlerinin onda biri kadar olduğunu kaynaklar açıklamaz.

Dönemin dilekçelerinde daha büyük ifadeler de vardır. Changbian'ın aktardığına göre tarih görevlisi Ye Qingchen, Dingxiang'da insan ve hayvanların neredeyse onda altısının öldüğünü yazar; memur Su Shunqin depremin insan ve hayvan olarak yüz bine yakın can aldığını söyler. Bunlar sayım değil, imparatoru etkilemek için yazılmış metinlerdir.

Elimizdeki en dürüst cevap şudur: 1038 Shanxi depreminde resmî kayıtlara göre 22 bin ile 32 bin arasında insan ölür. 326 numaralı kaydın 22.391 ölüsü bu sayının ikinci kez yazılmış biçimidir. İki kayıt toplanırsa, tarihin bu bölümündeki deprem kayıpları olduğundan yaklaşık 22 bin kişi fazla görünür.

Neyi değiştirdi

Jiangsu'daki Taizhou'da 1037'de kimsenin enkaz altında kaldığına dair bir kanıt yok. Ama veritabanındaki satır, bu "hayalet depremi" gerçek bir felaket gibi listelere taşır. Tarihî deprem listeleri, en çok ölenleri sıralayan tablolar ve haritalar çoğu zaman bu veritabanlarından beslenir. Bir satırdaki hata, yayıldıkça doğrulanması daha zor bir bilgiye dönüşür.

1037 satırı, eski depremlerin kataloglara nasıl girdiğini de gösterir. Song memurunun kent kent tuttuğu sayılar önce Çin kroniklerine, sonra 19. yüzyılda Fransızca ve Japonca listelere, oradan İngilizce çeviriye, Milne'in kataloğuna ve sonunda dijital bir veritabanına geçer. Her aktarımda yer adları başka bir alfabeye, tarihler başka bir takvime çevrilir. Milne'in kendi önsözünde yazdığı uyarı, bin yıllık bir yolculuğun sonunda doğrulanır.

Benzer bir örnek Halep'tir: 1138 Halep depremine yaygın olarak atfedilen 230 bin ölü, araştırmacılara göre büyük ölçüde farklı olayların birbirine karışmasından doğmuştur. Tarihî bir depremi anlamanın yolu, her sayıyı en eski kaynağına kadar geri izlemektir.

Bugün

Jiangsu'daki Taizhou bugün Yangtze'nin kuzey kıyısında, 2020 sayımına göre 4,5 milyonu aşkın nüfuslu bir şehirdir. Şehrin çevresi düz bir alüvyon ovasıdır; Jingjiang'daki tek bir tepe dışında yükselti yok denecek kadar azdır. Şehir, Marco Polo'nun anlatısında da adı geçen eski bir tuz kentidir.

Yaklaşık 900 kilometre kuzeybatıda, eski Daizhou'nun yerinde bugün Dai ilçesi vardır. 2020 sayımında nüfusu yaklaşık 179 bindir. İlçe merkezinde Bianjing Davul Kulesi yükselir; kuzeyinde Çin Seddi üzerindeki Yanmen Geçidi ziyaretçi çeker. Xizhoushan Fayı da hâlâ oradadır.

NOAA'nın veritabanında 326 ve 327 numaralı kayıtlar hâlâ yan yana durur: biri Jiangsu'da, biri Shanxi'de, aynı kış gecesinin iki ayrı satırı.

Kaynaklar

• NOAA NCEI, Önemli Depremler Veritabanı: 326 numaralı kayıt (1037, Jiangsu, Taichou) ve 327 numaralı kayıt (9 Ocak 1038, Dingxiang, Xinxian), açıklama notları ve kaynak listeleri
• Milne, John (1911). Catalogue of Destructive Earthquakes, A.D. 7 to A.D. 1899. Report of the 81st Meeting of the British Association for the Advancement of Science, Portsmouth. (Internet Archive'daki tarama)
• Gu Gongxu, Zhou Wenfu ve Wang Renlong (ed.) (1989). Catalogue of Chinese Earthquakes (1831 B.C. - 1969 A.D.). Science Press, Pekin (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Biot, Édouard (1841). Çin depremleri kataloğu, Annales de Chimie et de Physique (Milne'in aktardığı biçimiyle)
• Lomnitz, Cinna (1974). Global Tectonics and Earthquake Risk, Elsevier; Münih Re (1998), World Map of Natural Hazards (NOAA'nın aktardığı biçimiyle)
• Songshi (Song Hanedanı Tarihi), cilt 10 ve 67; Li Tao, Xu Zizhi Tongjian Changbian, cilt 120-121 (depremzedem 1038 Shanxi Depremi yazısında kullanılan aktarımlar)
• Vikipedi (İngilizce): 1038 Dingxiang earthquake, Dai County, Taizhou (Jiangsu), John Milne, Wade-Giles (başlangıç kaynağı)
• Vikipedi (Çince): Jingyou dönem adı ve Taizhou şehri maddeleri; Vikisözlük (İngilizce): Taizhou maddesi (yazılış biçimleri)